KA HMANGAIH CHE A SIN..!

                                            
   KA HMANGAIH CHE A SIN..!
                
                   BUNG 1
        Fâvang alo nih chuan Zâmpuii leh a nu chuan                     puan  an bâng a:


Kan pi leh pute kha ei leh bar, silh leh fena mahni intodelh tum tlat an nih avangin athim avâr thlu lovin an thawkrim tlâng hle ṭhin. Kum 1980 khân Mualkawi khuate chuan Maubuang hla loah an nei a; favâng âwllên hun nuam tak chu kum dang ang bawkin a rawn inherchhuak a. 

Hmânlai upate chuan he hun hi, 'Nghavang lunglên hun' an ti a, zîng ni chhuak pawh a êng mawi bikin boruak pawh a thengthaw nuam hle a. Pasalṭha leh ramvachalte chuan chawhmeh zawn nân hmangin hlado chham leh tlângtlir thawmte pawh a khat tawkin hriat tur a awm reng ṭhin. Tin, hmeichhiate erawh chuan Tuahthing phurhkhawl nân leh Puanbu vawnna remchângah an hmang thung a. He hunawl  hi hnadang an ngaihpawimawh zâwng tih nâna an hman ṭhin avang hian mi tin nghahhlelh leh thlâkhlelh a ni ṭhin.

Chutiang kârah chuan Zâmpuii leh Mawitea  chuan hmangaihna pâr tlanin khawvêl thar an hmachhawn dun ve mêk bawk a.

Zâmpuii chuan Fâvang awllên chhûnga Tuahthing aikhat ngah loh leh Puanbu pakhat tal vawn zawh hman loh hlauin khuantevikah a tho va, zîngtui a chuh a, leilung a lang fiah ta maw tihah buhhâk lâwkin a dêng a, chhun lamah tuahthing phurin, chutiang rêng rêng chuan mawng vawm bâ ang maiin a phe vat vat reng a.   

Nikhat chu Zâmpuii tuahthing phur chu kawtchhuah lungdawhah chuan alo chawl a, a hmaia thlan tui lo bawl ṭiam ṭiamte chu a puanhmawr chuan Vanian rah hmin ang maiin alo hru taisen tek mai a; tin, a puanbih a pawh kau kârah chuan a mal khawivahlawi chu Tatpâr keuphel an sawi ang mai hian a lo lang no chek bawk a. 

Mawitea chuan hmu lo awm ang takin, "Zâmpui i va chau awm ve, I vawi engzât kalna nge?" tiin a lam pan pah chuan a be nghal sawt sawt a. 

Zâmpuii chuan melh ralh pah chuan, "Ka vawithumna a nia; tukin zînga silai aka i chhuak kha ka hmu chia, ilo haw nên kan innanchin theih beiseiin ka lo nghâk rilru che a lawm, ka chau lo ve," tiin a chhâng a.

Mawitea chuan, "Zâmpui, tak tak maw! i tilawmawm ṭhin mang e." tih pahin a bulah chuan ṭhut hmun a rem ve nghal a. A Iptepuia Hmahnip chu phawrhin a vela, a phel leh lam chu Zâmpuii chu a pe a, ei pah chuan an titi a. 

Zâmpuii chuan," He hmuna ka lo chawlh chhan ka hrilh che avang khân nula sihhnipah mi ngaiin, mi hmukhawlo mai ang tih chu ka hlauthawng deuh," a han tih chuan
Mawitea chuan, "Chutiang zâwngin ka ngaihtuah lo, ka lawm êm êm zâwk a sin, ka rilru ngaihtuahnaah hian khamkâr Setê hmairâng danbeh an sawi ang maiin i langsar a, i sihhnip vang ni lovin, i mi ngaihsak vang a ni tih ka hria a, ka lawm êm êm zâwk a ni," a han tih chuan Zâmpuii chu a thaw halha, a hmelah chuan a hlim tih a hriat theih hle a.

Mawitea chuan, "Zâmpui, Tuahthing chu aikhat i ngah dâwn tawh em?" tiin a zawt zui a. Zâmpuii chuan, " Tihian aikhat ka ngah tawh ang," nang engtiin nge i vahchhuah?" tiin a zawtlêt a. Mawitea chuan, "Lo kan pahin kan vauah Beai thang ka kam a lawm mawle," a tia.  Zâmpuii chu a dinga, a zimar ar ar a, chumi hnuah, Mawite, "Ka phur hi mi rawn chawi la, i kal tawh ang hmiang," a ti a; tichuan, Mawitea chuan Zampuii phur chu chawiin in lam pan chuan an haw dun ta a.

Tukkhat chu Zâmpuii nu, Pi Kungi chuan, "Zâmpui, tuahthing aikhat i tlin tawh a; buh ni se,  fairelbêl i faikhat tawh bawk a, zîngtui i chuh ngah tawh chuan tukin zîng chu i puanbu vawn tur i bâng tawh ang hmiang," a ti a. 

Zâmpuii chuan phurfahran hian,  "Awle, ka nu," a tia. Pi Kungi chuan puan banna tur chu Pawn sumhmun thlang lam Bangrel ṭanchhan chuan a siam nghal sawk sawk a, a siam zawh chuan, "Zâmpui, nang nge hnahchawi ang kei?" a ti a, Zâmpuii chuan, "Ka nu, keiin ka bâng anga, nangin i hnahchawi ang chu, nu zâwk pharkawi pharkawi thu a awm hlei nem. Ka nu, Puanlaisen tur em ni kan ban ang," tiin a zawt a.

Pi Kungi chuan, "Ni lo ve, Lungngai suh, Pathian zârah damin kan awm êm anga, Puanlaisen chu ila tah êm êm ang, lahlum pawh kan nei vek tawh a lawm; mahse, tûnah chuan Pawndum (puandum) zawlpuan, pasal i neih huna i chhawm tur i tah hmasa phawt dâwn a nia," a ti a. Pi Kungi chuan hnahchawiin Zâmpui chuan a bânga an titi pah zêl a.

Zâmpuii chuan, "Ka nu, Pawndum ber kher han tah hmasak zâwk hlauhte chu, a pawimawh viau em ni?" a ti a.

Pi Kungi chuan a rilru chuan, 'Chanchin Ṭhain min luhchilhna kum za êm pawh ala nih hmain kan pi pute zia leh râng in hre lo a ni tawh mai si a aw!' a ti rilru vang vang a,  "Zâmpui, Mizo hmeichhia chuan Pasal kan neih chuan Pawndum hi kan chhawm ngei ngei a ngai; a chhan chu:  kan pi pute chuan mitthi ruang khuh nân Pawndum hi an hmang ṭhin a, i pasal fanau zîngah zankhat mitchhin tawk awm se, an ruang chu Pawnduma i khuh ngei ngei a ngai a, Pawndum hi i neih loh chuan i mualpho hle dâwn a ni; tin, chubâkah Pawndum hi Khuallamnaah te hman a niin mitthi vuinaahte bah leh bih ṭhin a ni bawk, lungngaihna entir nân pawh an lo hman ṭhin a.  Hêngte avang hian Pawndum (Zawlpuan) hi hmeichhe pasal nei chuan an lo chhawm ngei ngei ṭhin a ni," tiin a hrilh a.

Zâmpuii chuan, "E khai! alo nih tak chu; ka nu, kan pi pute khân chuti chu an hun tawn mila khai tur silh leh fen an lo nei hrang thliah tihna a ni maw?" tiin a zawt zui a.

Pi Kungi chuan, "Nei hrang e, Ka sawi tawh angin Lal lal lai chuan Leido nei, rawlrâla chet laa inthah leh inphil chîng an nih avangin an leidote laka an damkhawchhuah theihna tura infuih huaisenna, râlbeihna hmun leh huna bah tur, Tawllohpuante pawh an lo nei asin," a tia.

Zâmpuii chuan, "Ka nu, Tawllohpuan chu eng ang nge? Pi pute nêna an inzawm dân chu min han hrilh leh teh," a ti vat a.

Pi Kungi chuan, "Zâmpui, Tawlhlohpuan hi râlbeihna hmuna an bah tawh chuan râl hmaah thihna tur pawh ni se tlanchhiat a thiang tawh lo va, hei vang hian "Tawlhlohpuan" an lo tih phah a ni.  Huaisenna thuam a ni a, mite tihuaisentu thuam a ni bawk. Thihngam nun chuan chakna leh thiltihtheihna a kenga, hnehna a chang ṭhin. Chuvangin Tawlhloh puan hi Mizo pu pute nunah khân puan pawimawh tak a ni. La Dum an bânah chuan la var te, a sen te, a dum leh a engte a dungzawngin an ṭial a, chutiang chuan an tah a, chu chu 'Tawlhlohpuan' chu a ni," a ti a.

Zâmpuii chuan, "A lo ni maw!" kan pi leh pute khân an damkhawchhuah theihna turin ngaihtuahna an lo sêng nasa hle mai,"  a tizui a.

Chutianga an nufa inkawmna thu Pu Chhûnga, Zâmpuii pain a han hriat chuan mak a ti hle a, "Nute, in nufa puanbu bâng chu inva titi tui ve, duh tawk hrih rawh u, Tukṭhuan ei a hun tawh e, tiin an bulah chuan alo kal a.

Pi Kungi chuan, "Zâmpui, kan dah hrih mai dâwn em ni?" a ti a. Zâmpuii chuan, "Ka nu, kan zo ṭep tawh a lawm, i bâng zo law law ang, kan ban zawh hnuah kan ei ve mai dâwn nia; ka pa, min lo eisan mai rawh u, kan han zo law law ang e," tiin a pa chu aw zangkhai takin a chhâng a. A pa pawh chu in chhûng lamah chuan a lût ve leh nghal mai a.

Zâmpuii chuan, "Ka nu, hmânlai kan pi pute nuna an puan in awmzia an neih dân i sawite hi ka la hre ngai rêng rêng lo va, hriat ṭul tak a ni, sawi tur dang ala awm em? a awm chuan han sawi chhunzawm leh teh." a ti a.

Pi Kungi chuan, "Awm e, ngun deuhin lo ngaithla pah zêl la, kan pi pute kha silh leh fen, mutbu thlenga mahni intodelh mamawh an ni a, La deh hi Hmeichhe kuta awm a nih avangin hmeichhia chuan kan thiam ngei ngei a ngai.  

"Ei leh bar zawn kawngah mahni intodelh mamawh an nih bawk avangin an sakhaw kawng thuah pawh ei leh bara mi hlawhtling, khua leh tuite hrai theitu chan vo, "In lama thangchhuah, Sechhun Khuangchawi" a tel a; chutiang bawkin Sa leh râl laka an damkhawchhuahna turin Mi huaisen leh tlawmngai an mamawh êm êm bawk a, chumi ni thei tur chuan an nun hruai theitu, 'Ram lama thangchhuah,' a awm bawk. 

"In lam emaw, ram lam emawa thangchhuah theite chuan Thangchhuah puan an nei a. Thangchhuahpuan hi Lusei puan zîngah chuan puan ropui ber a ni a, a hlu ber bawk. Hmânlai chuan thangchhuahte chauhin an sin a thiang a, a bikin mipa puan a ni deuh a, a hleitling hle bawk a ni. Thangchhuah paten thangchhuah niin an bat ṭhin. 

"La dum leh sen zungzabêng vêlin an ban kârthlâk a, a tung leh a pheiah sin tê têin, a sen leh varin an ṭial a, rawngdumna an neih hma chuan a eng leh hringte pawh an telh ṭhin. A khat tawkin a var an bâng tel a, chutah chuan Zethlun har tak tak: Selutan, Semit, Fanghma mu, Halkha, Muthlakawi, Mitmurual, Harzai, Kikiaute an zep ṭhin a, Tah pawh a har êm êm a ni. 

"Tin, Thangchhuah kawr leh diarte pawh an lo nei a, hêngte hi hnam thil entir nân an lo hmang bawk ṭhin," tih chu a hrilh leh a. 

Zâmpuii chuan ngaihnawm a tiin bengvar thlâk a ti êm êm a. "Ka nu, Hmânlai kan pi pute nun te, puan te, sakhaw thute leh eibar zawnna thute kha alo inthlunzawm vek a ni chu, " alo ti a. 

Pi Kungi chuan. "Hêng bakah hian Puanrin leh Ngotekherh pawh an la awm bawk a. Puanrin hi Lusei puan roh berte zing a mi a ni bawk a, Mipa puan a ni. Miropui leh neinungte chauhin an sin thiang a ni. Chawngchen ni leh Kut ni vangthlaah, Serh leh sang an hman niahte an silh ṭhin avangin 'Muallam puan' an ti bawk ṭhin.  

Hmânlai chuan Silh leh fen deh hi hmeichhe mawhphurh a ni tih ka hrilh tawh che kha; chuvangin,  hmeichhia a tleirawl laia a thih chuan pawi an ti hle a, an pawi tihzia lantir nân "Puanrin" hian a ruang chu an khuh ṭhin a ni.

"Tin, Hmeichhia leh mipain an inkhai ṭawm theih Puanngo leh Ngotekherh puan a awm leha, mipain an veng a,  hmeichhiain an bih ṭhin. Hma an sawn zêla Hmeichhia chauhin an bih ṭhin puan chi hrang hrang an lo nei ve zêla. Chungte chu Puanlaisen, Kawkpuizikzial, Lenbuangṭhuam, Puanropui leh a dangte mawi tak tak an nei a ni. 

"An mutbu,  Silh leh fen buaipuitu hi Hmeichhe hna a nih avangin hmeichhe faa lo piang chu La deh thiam leh Sepui nufa man, man turin duhsakna an lo hlan ṭhin a ni.  Zâmpui, nang pawhin hêng zawng zawng hi i tah thiam vek a ṭul ania" a ti chhunzawm a.

Zâmpuii chuan, " Ni e, ka nu chung zawng zawng tah chu ka châk hle mai, min zirtir vek ang che. Pasal ka neih huna chhawmah pawh ka duh a nia," a tia. Anu chuan, "Ni e Zâmpui, Pathian zârah kan dam em anga i la tah vek dâwn nia," a ti a.

Chutianga inkawm bawrh bawrh chung chuan an puan bu ban chu an zo ta a. Zâmpuii chuan ngawrh takin a vawng a, buhseng hma chuan a tah zo leh ta mai a. 


                BUNG 2.
Ka pa, engtin nge mi huaisen     chu an zawna, tlawmngai chu                 an thlan ṭhin?

Mawitea chuan Zâmpuii puanbu vawng chu rim châkin,  Zâmpuii pawhin a thlahlel hle a ni tih chu hre mah se, Chhek In sak leh Leikapui dawh chu buh seng hmaa zawh hman loh an hlauh avangin a u Liana nên chuan Maubuang mauhak leh Khuai lui  Rawpui chu chhuahin an pu a, an thawk ngawrh hle a. Hapta hnih chhûngin an zo ta mai nghe nghe a.

Nikhat chu Mawitea leh a pa chu thlawhhma kan in an kal a, Mawitea pa chu Khuanglêng Pasalṭha, Doera fapa tlum ber a nia. A pa chuan Mawitea chu a pa Doera chanchin chu a hrilh fo ṭhin a. Hemi ṭum pawh hian hrilh lehin hmânlai nunziate pawh a hrilh bawk a.  

"Mawte, Hmânlai kan pi pute kha mahnia ro inrel, an lal ram china kawng engkima thuneihna tawp nei, Lal leh khawnbawl upa hote rórelna hnuaia awm, mahni kea ding, ei leh bar, silh leh fena intodelh ngai, Sa leh Râl laka damkhawchhuah mamawh bawk si an nia harsatna an tawk nasa thei êm êm a ni. 

"In run leh rawlrâla inveha inthah an chîn bâkah Ramngaw dur pui pui kâra chêng an nih avangin Ramsa hlauhawm tak tak mihringte nunna la thei an la tam êm êm a; tin, Ramhuai sual, mihringte tihnat ching thlengin an la tam êm êm bawk a, chung zawng zawng laka khawtlâng mipui vênghim theitu mi huaisen an mamawh êm êm a; chuvangin, mipa faa lo piang chu, Pasalṭha, mi huaisen, mi that sa kâp thei ni turin duhsakna an lo hlan ṭhin a ni.

"Khawtlâng inhumhim a awlsam zâwk nân leh thiltih a awlsam zâwk nân Tlangvâl puanthuah khai chin leh nupui neia fa nei tawhte thlengin Zawlbûkah an riakhoa, Lal leh khawnbawl Upate rorelna hnuaiah Zawlbûk val upate kaihhruainain Khawtlâng humhim thuah te, Ralbeih thuah te,  Sa tla ûm thuah te, ṭanpui ngaite ṭanpui thuah te, mi awmṭhaduh lo zilhhau thuahte leh thil dang dang, Naupang nun kaihhruai leh zirtir thlengin Zawlbûk hian a hma vek a. Mi tinin chu an inzirtina leh inkaihhruaina chu an nunpui ṭheuh va, khawtlâng nun a pumkhat ṭha êm êm ṭhin a ni.


Zawlbûka riakte tuah tur thingṭang fawm chu Naupang mawhphurha awm a ni a. Naupang kan nihlai pawhin kan fawm ṭhin. Nitin Thingnawifawm rûal chuan kan fawm vek tur a ni a, fawm lo va awlrute chu naupang mah nise, Val upate chuan an hrem ṭhin a, an fawm leh hunah an fawm loh ai kha an kep leh ngei ngei ṭhin a ni.

"Zawlbûk chu infiamna hmun pakhat a ni bawk a.  Naupang thing fawm chu zanah chuan an tuah alh hluah a, a êngah chuan chi dang dangin an infiama, a châng leh an inchaia, a châng leh an inbuana, naupangte pawh chutiang chuan an infiam tir bawk ṭhin. 

"A bikin mipa, Zawlbûk kaiho zîngah mi huaisente zawngin khaw chhûnga mi tlawmngaite an thlang chhuak bawk ṭhin a. Chung an mi thlanchhuahte chawimawina chu lalin a hlan ṭhin a; kût ni vang thlaah Zû Nopui an dawm hmasak tir (in hmasak tir) ṭhin,"  tih thute chu a hrilh a.

Mawitea chuan, "Nguntakin a pa thusawi chu a ngaithlaa ngaihnawm a ti hle a; Ka pa, 'Engtin nge mi huaisen chu an zawna, tlawmngai chu an thlan ṭhin? min han hrih teh," tiin a zawtzui a.

Mawitea pa chuan, "Zawlbûka an thingtuah bung, thing thunung chu ramhnuaiah zanah an indah hlat siak tir ṭhin a, a tuk zîngah chuan Vâlupate chuan tu nge dah hla ber tiin an en leh vek a, a dah hla ber chu mi huaisenah an thlang ṭhin. Tin, Tlawmngai chu mahni hrehawm pawisa lo va mite tâna inpe leh mi taimate aṭangin an thlang thung," tihte chu a hrilh a. 

"Mawite, tûnlaia Khawvêl aṭanga chhuak tuai nih zahlohna ang hi chu Zawlbûk zirtirna hnuaiah kha chuan lanchhuah ngam tir chi a nilo" a tizui a.

Mawitea chuan, "Mi huaisen leh tlawmngai thlanchhuahte chu fak an phu hle mai, anih leh ka pa, in lam emaw, ram lam emawa thangchhuah tur hian eng nge tih ngai? tiin a zawt leh a.

A pa chuan, "Mawite, thiltih ṭul leh ngai zawng zawng chu kan sawi vek hman lo vang, Mihring nunah hian kan rin sakhaw thu hi thil pawimawh a nih avangin an sakhaw vawrtawp, Pialral kâi thei tura inzirtir kha thil ṭul leh pawimawh tak a ni lo thei lo va. 

"Pialral kai tur chuan in lamah emaw, ram lamah emaw Thangchhuah a ngai a, In lama thangchhuah tur chuan an sakhaw kawngte hlenchhuah vek a ṭul a, Khawzîng Pathian tih lawm nân inserh thianghlima inthawina an hlan a ṭul bawk a, chung ti tur chuan Zû leh Sa, buhchângrûma khaw mipui vawi duai lo hrai thei nih a ngai a, a hautak êm êm a ni. Chutiang tih tur ṭul tivek theite chu in lama Thangchhuah, 'Khuangchawi' tih an ni a. 

"Tin, ram lama Thangchhuah tur chuan sa kah ngei ngei ngai an awm a, chung sakah ngaite kapkim veka,  Zûa aikim leh vek theite chu,  'ram lama Thangchhuah' an tih chu a ni. Sa, kah ngaite kapkim tur hian mi vannei nih a ngai hle a; tin,  Ramsa kah ngaite hi a ṭhen chu hlauhawm tak, mihringte tina thei an nia, chung kâp tur chuan huaisen pawh a ngai hle a ni.

"Chutianga Thangchhuah thei thlarau chu an thih hnuah an Thlarau chu Pialralah chuan hna pawh thawk tawh lo vin, engkim a faisa hlir ringin nuam titakin an awm der der tawh turah an ngai a; chu chu an 'Sakhaw vawrtawp' chu a ni." tiin a hrilh a. 

Mawitea chuan, "Ka pa, Thangchhuah thei tur chuan Pathian malsawmna dawn leh hmuingil pawh a ngai hle dâwn a nih chu, in lam a ni emaw, ram lam a ni emaw, thangchhuah chu thil harsa tak anih dâwn chu," a ti ve charh charh a. 

Mawitea pa chuan, "Ni e,  tûnah chuan Pialral kai thei tura in lam emaw, ram lam emawa thangchhuah mamawh ṭhin hnam khan,  Pialral/Vânram kai turin Pathian fapa, Isua Krista ringtu nih a lo ṭul ta zâwk a.

"Kristiannain thutakah min hruai rualin kan nun pawh hmasawnna kawngah min hruai bawk a, ziak leh chhiar thuah te, in leh lo din thuah te, silh leh fen thuah te, ei leh bar zawn thuahte leh thildang dangah hmasawnna min pea, a lawmawm êm êm a ni. 

"Kan Pathian chauh chhûanga, Chanchin ṭha, thutak ngaihhlut leh ngaihsana tawp mai lo va kan hnêna chanchin ṭha rawn thlentu,  Mingo hnam ngaihsanna  kan ṭhan lenpui ta lutuk hian kan hnam nunzemawi te, kan hnam ṭawng hman dik thuah te,  kan hming phuah leh sak thuahte hian kan nihna min hloh tir ta a ni mai em?  Hmânlai Sikul changkâng lova lehkha zirten mizo ṭawng an hman dik laiin; tûnlai sikul changkanga lehkha zirten mizo ṭawng an hmang dik lo fo a ni ta mai em? tihte hi ngaihtuah zui ngai a ni ta. 

"Kan pi pute nunzemawi, 'Tlawmngai' tih ṭawngkamte pawh mahni chunga thil thleng, miten kan rilru an tih natna ang chi, kan pi puten thungrul si lo va rilru hrehawm taka an tawrh, an sawichhuahna ṭawngkam, A mi tih dân kha, 'ka tlawmla hle mai/A tlawmlâkthlâk  hle mai, tlawmah ka la hle mai,' tih an hman ṭhin naahte pawh, 'A mi tih dân chu/ kha 'ka tlawmngai' tak tak a ni, a mi tih dân chu 'a tlawmngaihthlâk' tak tak a ni," ti an katnuk tawh mai, hei hi a pawi a ni ngawt lo va, a thinrimthlâk a ni.

"Ka Tlawmngai, tih hmannate chu entir nân:-Miin kan chunga ṭhatna an lan tir ang chi, thil min pek emaw, chaw eia min sawmte emaw chuan Tlawmngaih chhuahin a ngai lo/ka ei châk lo an ti ṭhin, hetiang kan sawichhuah lehna angah hian "ka tlawmngaia ka la ta lo mai/ka tlawmngaia ka ei ta lo mai," an ti chauh zâwk ṭhin a ni.

Tin, Pi zawn leh pu zawnte (nupuite nu leh pa) kohnâ ṭawngkama pi puten an lo hman ṭhin, 'Ka pi, ka pu,' tih ṭawngkam aia "ka nu, ka pa," tih ṭawngkam hmang duh zâwk an awm ta tlatte hi a pawi a ni. 

"Hêng chauh hi a nilo, kan hnam nihna kengtu kan hmingah pawh kan chenna hmun leh sakhuana avanga hman ngai chu thu hran ni se,  chutiang ni lemlo Sâp/hnam dang hming put leh hmante hi mahni hnam nihna hloh zia a ni tihte hi hria ila; amaherawhchu, hêngte avang hian Mizo kan nihna zawng zawng hi kan hloh ta vek a, kan chhe ta vek tihna erawh a nilo. 

Mawite, Richard Niebuhra'n, 'Kristian chuan Lalpa thu awih chungin culture hna a thawk zel tur a ni,' a tih ang hian nang chuan kan pi pute nunzia humhalh tlâk humhalh te, kan ṭawng humhalh leh hmandik zêl te, an sulhnu leh thu leh hla hman ṭangkai thlengin midangte sawipuitu nihte pawh tum fo ang che. Tin, 'Mahni hnam nihnaa din ngheh hi hnam zahawm nihna a ni zâwk.' tih hi hre reng la,"  duhthawh takin a tia. 

Mawitea chuan, "Ka pa, i thusawi chu hriatleh vawn ka tum ang," tiin a chhâng ve bawk a. 

A pa chuan Mawite, "Hmâna Pialrâl thleng thei tura inzirtir ṭhin khan, tûnah chuan Vânram thleng thei turin kan inzirtir ta a, Vânram thlen theihna thu kan inzirtir hi kan pi puten Pialral thleng thei tura an inzirtirnate nitin nuna an hmang anga kan nitin nuna min hruaitua kan hmang ve a nih loh chuan kan thurin leh kan nun hi inpersanin a inep ang a, Kristian ni si, Krista zuitu ni si loah kan chhuak fur mai dâwn a ni." a ti a. 

Mawitea chuan a pa thusawi chu a ngaithla kham lo tih hriat takin, "ka pa, kan haw lamah sawi chhunzawm leh ang che aw," a tia. Thlam chhûngah chuan an lût zui ta a.

                    BUNG 3
  Zamzô hi kan hnam pangpâra               hman awm tak a ni:

Mawitea chuan thlam namthlâk chu a hawng a, Talhkuang chu a vaw karh karh a, a talhkuang vuak ri hlau chuan buhvui kâr aṭangin Vasuih rual leh Vaṭhuho chu vau lam panin an rawn thlawk chhuak thum hak a. 

Thlam tlaitlanah chuan a pa chu a dinga, a hawi kual vang vang a, a meizial chu a pak khu talh talh bawk a, "Mawite, Lo lu aṭang hian lo mawngah ka chhûk thla ang a; tichuan, lo mawng thlai hmuna Maian leh Behlawi te sikin, Hmarchapui, Bawkbawn leh Samṭawk awm ang angte pawh ka rawn lo nghal ang a, nangin vaua i Beai thangkam kha ilo zuk en dâwn em ni ang? a ti a. 

Mawitea chuan, "Awle, ka pa, ka lo zuk en dâwn nia," a tia. An pafa chuan an tih tur lamah chuan an kal nghal ve ve a.

Mawitea chuan vau a thlen chuan thangâwk tal, thla khawng ri niawm tak chu a hria a, a pan thuai a. Vahrit pa lo tal pharh pharh chu a hmu ta a, a mana a vaw hlum a, Iptepuiah chuan a ak a, chumi hnuah Khuai lui kawr lam ami chu a fangkual zêl a, Khuai lui kam ami chuan Ram âr nu hi a lo khai zar mai bawk a, a lawmin nuam a ti ngei mai, a phelh sawk sawka, a kam ṭhat leh hnu chuan thlam lam panin a kir leh ta a. 

Thlâm pan pah chuan Dawnfawh leh Fanghmate chu alo pah zêla, a pa chu thlâm a thlenkhalh leh a. a Iptepui a nghah hnu chuan Thlâm bula bawlhlawh bawm thing an phun kuala Rimenhawih pâr chiai te. Thlam panna kawngsir leh thlam bul vêla Zamzô chi hrang hrang pâr buklaih leh an kâra Chuailo, Derhken, Thangrei vul chiaite chu mawi a tiin Buh kung eng pawphat leh a rah lo uai siau siaute nên pawh chuan an inchawih mawi a tihle a, a en vang vang a. Tin, chung mawina lo puang zartu ni awm fahrana  Anthur Tawtawrawt ang maia lo pârkawh vivete chuan Khuanu kutchhuak mawina chu a hmuhfiah tir hle a; a rilru chuan, 
"Khuanu lêng ruat ang zêlin mawiten in vulchiai e;
Piallei hringnun awmhar tihlimtu leh hnemtu;
Lo ni che u, sawmfâng cham dêl nên," tiin a suangtuahna a kawm zuia.

Chutihlai chuan a pa Buh kan kual leh chawhmeh la pawh chu Thlâm lam panin, Thlâm thlang vau sial faiah chuan lo chhovin hm...hm...hm, a rawn tichho dat dat a. Chu veleh Mawitea chu a pa chhawk turin a tlan thuai a, a pa Iptepui ah chu chhawkin thlamah chuan an inzui lût a. 

Mawitea chuan, "Ka pa, hei Vahrit pa leh Ram âr nu ka âwk a sin, Vahrit pa phei hi chu ka khawnhlum chawp a ni nghe nghe a, tih pahin a iptepui aṭang chuan phawrhin a pa chu a hmuh a. A pa chuan ava lawmawm ve aw! Vawiina kan  lo kan chu kan hlawhtling hle mai, a tive bawk a. A meizial chu ṭanin a zu khu hlat hlat a.

Mawitea chuan, "Ka pa, Zamzô leh kan pi pute nun hian inzawmna a nei em ni? a tia. A   pa chuan, "Nei e, kan pi leh pute chuan Thlawhhma an neih rêng rêngin thlâm kawngah leh thlâm vêlahte hian Zamzô hi an lo chîng/phun ṭhin a, a pâr mawinain nun a tih harhna chhûngah hian a hlutna inphum a awm a,' a han tih chuan Mawitea chuan, "Ka pa, a mawina chhûnga a hlutna inphum chu eng nge? mi han hrilh zêl teh, ka hrechak a nia" a lo ti thuai a.

A pa chuan, "Hm.. a ni maw! 'hmânlai chuan Buh lu chuha hnathawkte hi sapui rilṭam koham hian seh tumin beih a chîng a, chutianga Sapuiin seh tuma a beih chuan Zamzô pâr kârah hian an biru ṭhin a, Zamzô pâr rawng lar tak chuan Sapui mit chu a tivai a, a hmu thei ta lo va, a beidawng chuan a ṭinsan ringawt ṭhin,' an lo tia; chutiang chuan an nunna chhanhimtuah an lo ngai a ni awm e. Tin, thlarau sual lakah pawh a vêng an lo ti bawk a; chuvangin, 'Zamzô hi a mawina mai bâkah kan pi pute tân khân a lo hlu hle a ni," tih thu chu a hrilh a. 

Mawitea chuan mak a ti hlea, a ngawi vang vang a. "Ka pa, kan pi puten nunna chhanhim thei nia an lo ngaih, an tâna pangpâr hlu tak hi Mizote hian kan hnam pangpâra hman leh koh awm tak a ni.  Pangpâr dang zawng ai hian a pual kût(Festival) buatsaih hi kan tihawm tak zâwk a ni," a tia. 

A pa chuan, "Engpawh ni se, Mawite, kan phur tur kha han siambawl la,  haw zai i rêl tawh ang hmiang," a ti a.

Mawitea chuan, "Awle," tiin Bawmrângah chuan a pa chawhmeh lâk Dawnfawh leh fanghmate chu a dah a. A pa Iptepui ahah chuan Vahrit, Ram âr leh Fâvang Vaimîm tlem chu a dah a. "Ka pa, keiin Báwmrâng hi ka phur anga; nangin Iptepui hi i ak dâwn em ni ang?" a ti a, A pa chuan, "Ni e, i tlangvâl ve tawh a lawm, ka lo chawi ang chia kan kal tawh mai ang chu," tiin Mawitea phur tur chu a chawia, a phurh tir hnu chuan iptepui chu ak vein haw tur chuan an inzui chhuak a, Thlam kawngkhar chu kharin a do va, an haw ta a. 

Maubuang kawn hmun an thlen chuan midang lo kana kal vete nên chuan chhuakrualin an haw ho ta a, a pa nên pawh chuan titina hun an nei thei ta lo va.

In an thlen chuan a nu chuan lo dawngsawng vatin Mawitea phur leh a pa iptepui ahte chu a lo chawi thlâk sak vat vat a, Thingpui pe nghalin, an phur chu a chhuah a. 

A pasal iptepui ah aṭanga Vahrit pa leh Ramâr nu a han phawrh chu a nu pawh a lawmin a hlim ngei mai. An thil hawnte a dahfel hnu chuan a pasal bulah a ṭhua, "in buh kan chu engtikah nge kan bun ṭan theih ang le? a ti a, (hmanlai nupa chu an inmawl biak ṭhin reng a.) 

Mawitea pa chuan, "Kan hma kâr aṭang khi chuan kan bung ṭan thei tawh ang; mutbute pawh sukfai sa a ṭha," a tia.  Mawitea nu chuan, "Vawiinah ka lo su vek tawh a lawm," tiin a chhâng a. 

Mawitea pa chuan, "I va fel ṭhin tak êm! Vawiina kan pafaa kan lo kan chu hmânlâi chanchinte kan inhrilh a, a nuam khawp mai, hei Mawitea pawh a lo tlangvâl ve tawh a Favah hman turte pawh kan ngaituah belh a ngai dâwn a ni,"  a tizui charh charh a. Chutihlai chuan Mawitea chuan, "Ka nu, Kawmthlang Tuikhurah ka inbual dâwn a nia tih pah chuan Fianthlir chhûngah Sahbawnsen chu a dah a, a chhuak zui nghal a. A nu chuan a pa inbualna tur chu tui ûm hunna tui hmunah chuan a siam zui ve nghal a.

                BUNG 4
'Tuitai ni chuang ang' maiin         Zâmpuii chu hmuh alo                     nuam leh ta a:

Hetih hunlai hi India awpna hnuai aṭanga MNF-in zalênna an sual lai a ni a, chumi avang chuan India vai sipai lakah Mizo mipui nun chu a zalen loh phah hle a. Mualkawi, Kelkang, Zotlâng leh Tlângsam khuate chu Ruantlângah sawikhawm an ni a. India vai sipaiin an khaw sawikhawmte mahni khawhmunhluia kir a phal leh tâkah chuan tûna Mualkawi awmna hmunah hian kum 1972 khân Mualkawi khua chu din ṭhat leh alo ni ta a. Mawiteate chhûng chu banke phun hmasa leh chêng hmasa ber an nia. 

Ruantlânga sawikhawmte hian Mualkawi ram, Maubuang ram chu kum 1980 khân loah an nei a, Mualkawi khuate chuan Maubuang hla chu a hlawmin an nei hrang a.

Hemi kuma Mawiteate thlawhhma hi Tukli chân a nih tawh avangin Buh pawh a ṭha hle a, buh fabêl an tia, an arh laih mai a, an khawng ṭhah maia an puitling rualin an rah ṭha hle a,  Vuikhatah fang 280- 300 an rah tlângpui a.  

An buh rah a ṭha bawka Mawiteate chhûng chu an phur hle a, chawlhkâr bula riak lût turin an inbuatsaih sauh sauh a. Riah luh an tum avang chuan Mawitea chuan Zâmpuii chu kawmna hun neih theih a châk hle a. An la naupan ve ve avang chuan chhûngte hmuha han inrim an la ngam chiah si lo.

An vanneih a siamin Pathian ni chawhnu inkhawm ban chuan YMA hruaitute chuan member pum huap Community hall-a kal khawm tur thu chu an puang a; community hall-ah chuan an kal khawm a. Hêng hunlai hi chuan YMA hruaitute chuan YMA memberte chu ko khawmin an inpawl hlima, awm dân mawi leh nun dân ṭha, tih tur leh tih loh turte thlengin an zirtir ṭhin a. Hemi tlai pawh hian chutiang chuan hun an hmang a. 

Kalkhawm an ban hnu chuan Zâmpuii leh Mawitea chuan inhmuhna hun remchâng an nei ta hlauh a, Pu Hratate kawta lungdawh ngheng chuan an ding duna, an bulah chuan an ṭhian midangte pawh YMA Ṭingtang perhin an zai ho va, an ri chelchul a, chu chu Zâmpuii leh Mawitea chuan remchângah an hmang thei ta a.

Mawitea chuan inthlahrung tak, sawi tur ngah si, bulṭan dân tur thiam lo tak chuan, "Zâmpui, ih maw...Naktuk aṭang chuan Buhsengin kan riak dâwn a, ka ngai leh dâwn che hle mai," an ti chhuak phawng mai a.

Zâmpuii chuan, "Kei pawhin ka ngai leh hle dâwn che anih chu, ka ute pawhin riah lûh an tum a; mahse, kei chu ka riak lût ve lo vang," tih pah chuan Mawitea dara bawlhhlawh kai chu a thenfaisak pah malh malh a.

Mawitea chuan hun an nei tam lo tih hriain, "Zâmpui, Hei naupangtein kan inkawpa, kan inkawpna pawh a lungthu kim a ni tawh a; ka nuna i duhkhawp loh laite min han hrilh teh," a ti a.

Zâmpuii chuan, "Chutia min tih tâkah chuan min ngaihsakin ka tlinlohna laiah min zilhhau ṭhin la ka duh, min hmangaih a ni tih ka hriatfiah theih nân; mahse,.... sawi zawm lo chuan a ngawi a.

Mawitea chuan, "Mahse,....eng nge? han sawi chhunzawm teh, Zâmpui, i rilru tihnatna ka nei em ni?" tih pah chuan asam, a hmaihliahtu chu a bengah zeh sakin, a kutah chuan a vuan zui a, chutah Zâmpuii chu lo dakchhuakin, "Mawite, mite chu an duh tinreng sawiin an inkawm thei a; mahse, kei ni chu chutiang chuan kan inkawm ngam rih silo." a ti ngui nghiai a. Mawitea chuan
"Lêng dangte chu an di rûnah kâiin, 
Hmangaih bia zai vawr dun mah se;
Râwlthar valan in khartung sawna,
In rûnsâng a kai a rem rih silo," ti rilru chungin "Zâmpui, mahni inkhawngaih hi mahni chunga chhiatna thlentu setana hmanrua a nih theih avangin kan tawn mekte hi chhel takin kan tuar tur a ni, 'chhelna chuan hriat fiahna a siam a, hriat fiahna chuan beiseina a siam' tih a nih kha. Kan beisei leh thlir chu i hriat fiah tawh kha a han tih chuan Zâmpuii hmel ngui nghiai chu 'Tuitai ni chuang' an sawi ang maiin hmuh a nuam leh ta a. 

Zâmpuii chuan, "Mawite, a lawmawm hle mai; hei  hmeichhe awmnem, rilru dawih zawkin be anga rinchhanin ka zem tlat che a ni tih hi hria la, ka tân thlamuanna leh hahchawlhna tlâk mipa i nih theih zêl pawh ka brisei," a tia.

Mawitea chuan, "Ka lawm e, Zâmpui, mipate tisa châkna hian nula a dera hmangaihna leh pawisa lem hi a paia, chu chu luipui luang damdup, a chhûnga mihring nunna la thei tuizangkhauh hmuh theih loh awm si ang hi a nih avangin mipa dang i hneh loh tur hmun falah awmpui lo ang che," a tia. 

Zâmpuii chuan, "Mawite, ka lawm e, i thusawi hi lunghlu ai a hlu leh ngaihtuahna aia thil titheiah chan ka lo tum tlat nang e,"  tih pah chuan a kawrhma kilhna lo phelh chu a kilh ṭhat sak malh malh a. 

Hun reilote emaw an awm dun an tih laiin khawthlang mite kai harh turin ni chuan herliam a lo tum ve tawh si a, awm dun la thlahlel tak chungin an ṭhiante chu an fin ve ta a.

                   BUNG 5
Mawiteate unau Buh zaiin an                          riak:

Khuan hmasa an khuang tihah chuan Mawitea nu leh pate chu an tho va, Hming leh Kulteite pawh an tho ve nghal a, a nu leh pate chuan meichhemin eirawng an bawl thuai thuai a, Hmingi leh Kultei erawh chuan zîngtui an chuh ngah hnuah buhhak lawkin an dêng a. Ni sukchen vêl a sâng a nih chuan tukṭhuan ei chu an peih fel der a. Mawitea leh a u Liana pawh an rawn tho ve a, an mutbu leh zanriak buhfai,  bungbelte chu an siam bawl sawk sawk a, an insiam fel hnu chuan Tukṭhuan chu an eizui nghal a, Tukṭhuan an eikham chuan riak turin an kal ta a.

Lo an thlen chuan Mawitea chuan tui a chawi nghal a. Mawitea nu chuan thingpui tur chu a chhûang nghal sawk sawk a, a pa ho chuan bung turin an inzui chhuak a.

Mawitea chu a pa chuan buh ah/zai dân leh tel dân te, buhphal tun dân thleng chuan a zirtir a, an buhkung ala ding ṭha bawk a, an zai sawt hle a. Chawfâk a hun meuh chuan zau tak an zai tawh a. Mawitea pawh Thingtlâng hnathawk fa ngang a ni bawka, chawhma a zai meuh chuan a zaithiam hle tawh a.

Chawfâkkham chuan Mawitea nu chu cha Maian an hawn tur leh Mawiteate unau bai tur chu vaikhawmin a kal kual zung zung a, kungtam an chah hmain a rawn zawm ve leh mai a. A nu leh a pa, a u Liana leh a nupui Kulteite chu in kawpin Mawitea leh a u Chhûnga nupui Hmingi chu an inkawp ve bawk a, Tâwng thum laiin an zai ani bawka lo sul hawn a hun meuh chuan an zai zau hle a. Mawitea pa chuan, 'Buhrah a ṭha bawka a vuiin a uai nalh mai a, hetiang buhrah ṭha zai hi bân ruh pawh a khamduh khawp a sin; tin, a ṭil duh êm êm bawk a; chuvangin, intel zawngin dim ula, buhphal pawh ṭha takin inzaina buh kungah khân dim takin intung dâwn nia; tirawh u, kei ni chuan i ṭin san tawh ang u' a tia, haw tur chuan Mawiteate unau chu thlâm lam an pan san ta a.

Mawitea leh a u Liana pawh chu an chawl a, Meizialte an zu ve nghal a.  Tawkfang an bun leh hnu chuan Liana chuan, "Mawite, riahluh tlai ani bawka zanin tlai chu thlâmthing eh a ngai bawk sia i bân san phawt mai ang hming," a tia, an bâng zui nghal a, thlâm pan phah chuan Sawntlunga Hmarchapui rahte chu lo vin, Purunte chu an pawt pah bawk a.

 A u Liana chuan, "Mawite, nang rawng lo bawl la, keiin thlâm thing tur kan ek khawl ang e," a tia. Mahni hna ve ve chu an thawk ta a.

Leilung a lan thleng chuan a u Liana chuan thlam thing tur chu a ek khawla, khuaa thim dâwn tâk ah chuan, "Mawite, i rawngbawl chu i peih dâwn tawh em? i peih tawh chuan min rawn pui la, tuahchawp bâk chu Thlâm hnuaiah kan remfel nghal dâwn a nia," a tia.

Mawitea chuan, "Thil dang chu ka peihfel tawh a  Hmarchapui leh Purun hi ka rawt zawh hunah ka rawn pui dâwn che a nia," tiin a u chu a chhâng a, a rawt zawh chuan a u Liana chu puiin Rapchunga  lengbâk zawng chu thlâm hnuaiah chuan an dah a, chutianga an in dahfel meuh chuan thla pawh Faitlângpui zawn aṭangin a rawn chhuak ṭan suar suar tawh a. Zanriah chu an ei zui nghal a. 

Kan sawi tawh angin Rambuai vanga sawikhawm, Ei leh bara intodelh mamawh an nih avangin hemi kum hian thlawhma nei pawh an ṭhahnem hle a, an bawhchin pawh a zauin fan ngial tham a tling a ni.

An thlawhhma neihna hi a hlat deuh avangin Ui leh âr, Sum,  suk leh thlangra phur lûta chhûngkuaa riak lût pawh an tam hle a ni. Zanah ni se, thla êng hnuaia Tlangvâl nula rim tur ṭingṭang perh ri liam van van te, Tlangvâl lunglêng zai ri vang vang te, naupang au ri leh ui bauh rite chenin hriat tur a awm reng a. Lêng hawn hunah ni se, thla êng dawng ṭha velo hmun aṭanga tlangvâl lêng haw, Ṭaumeichher chi ang maia meichher chhiṭek chiai chiai inzui hmuh tur an awm reng bawk a, mit leh bengte pawh a tlai hle a ni.

Mawiteate unau pawh ṭhian dun ang maiin an duhthusam tinreng sawi dunin an inkawm bawrh bawrh a, a châng leh thlâm namthlâkah an zai dun a. Zankhat chu a u Liana chuan, "Mawite, Zâmpuii nên hian inneih thute in sawi dun ve tawh em?" tiin a zawt a.

Mawitea chuan, "Sawi dun rih lo; mahse, kan zia leh ngaihnat zawngte chu kan inhriat tawn sak tawh khawp mai; inneih tak hi chu kan la naupan deuh avang hian kan la sawi dun lo." tiin a chhâng a.

A u Liana chuan, "Sikul kal lova hna i thawh rau rau chuan nupui hi nei ve tawh mai la a ṭha mai lawm ni? Amaherawhchu, ngaihzawngte nunzia leh an chhûngte zia thlenga hriat hmasak hi nupui pasal inneih hma hian a pawimawh a nia, inneih hnua 'ka rin ilo ang lo, tih leh si hi nupa inṭhenchhan a tling thei' an lo ti a. Kan la naupang tihte chu, naupan ât laia inneih mai hi hnathawk mi tân chuan fatha chhawr a hmaa, kan inchhir lo zâwk an ti a sin," a tia.

Mawitea rilruah chuan, a u Liana thu sawi chu a châmreng a.

                      BUNG  6
      In buh vuaknaa rawn feh ve             chu ka châk hle mai:

Mawitea u Chhûnga nupui Hmingi leh Liana nupui Kultêite chu lehlangin an feh ve reng a; tin, a u Chhûnga chuan sikul banah riak lutin zîng leh tlaiah a zaipui ve ṭhin bawk a, hnufual bik lovin Chawlhkârhnih hnuah chuan an buh kung chu an chah zo ve ta  mai a.

Chutianga an buh kung an chah zawh tâkah chuan Mawiteate unau chuan  buhvuakna tur Hruihte chu an lai chhunzawm nghal a. An lo chu Ṭinthum hmun lai a nih avangin hruih pawh hmunhnihah an lai a. Uluk takin hruihchhuatte chu an vaw bel a. Zirtawp tlai chuan an haw ve ta a. 

Maubuang kawn hmunah chuan Mawitea leh Zâmpuii Buhban phur chu an chhuakrual hlawl mai a. Zâmpuii chuan, "Mawite, In zaizo tawh em ni? in hawn ve a," tiin a zawt a.
Mawitea chuan, "Aw, zaizo tawh e, Hruih pawh kan lai zo vek tawh a kan dam chuan Thawhṭanah vuak kan tum ka ring," a tia.

Zâmpui chuan, "In buh vuaknaa rawn feh ve chu ka châk hle mai," a ti a,
Mawitea chuan, "I ti tak tak em?ka u nupui Kultei lawmin rawn feh tak tak rawh, amah ka rawn sawm tir dâwn che em ni?" a ti thuai a.

Zâmpuii chuan, "Ka châk lutuk a mah se, ka chhûngte hian an rem tiin ka ring lo, tu loah mah ka la feh ngai si lo va; tin,...a tih hnu chuan sawizawm lo vin a ngawi a, Mawitea chuan a lo ngaichâng renga, a sawi chhunzawm mai loh avang chuan, "Zâmpui, eng ngati nge i ngawih reng? I chungah thilthleng thar a awm leh em ni? Min han hrilh teh," a ti a. Zâmbawihi chuan, "Aw, awm e, Pathian nia kan kal khawm bâng ka pu Hratate tuala kan awm dun kha tu emawin ka chhûngte a lo hrilh a, ka nu leh ka uten min hau a, kut hial min thlâk a, a hrehawm lutuk,  Kultei chu rawn kal duh lo mai rawh se, kan buaina a punlun mai mai ang?"a tita a. Chutah Mawitea chuan,
"I chûn i nu leh lungduh unau zawngte,
Senmei iangin hrâng rih mah se, Nemten tuar zêl nang che,
An dâwn si lo Khuanu tuah rem, Hmangaihte inkâr awmzia hi," a ti rilru a.

Zâmpui, Khawvêl chhandam tura lo kal Lal Isua kha a hnampui Judate khân tihhlum dân an dap a, a tawpah a hnung zuitu ngei, Juda Iskariota'n a man tir ta a nih kha, i chhûngte hnêna sawitu hi sawi lo mah la rin ka nei nghal mai, ka rin hi a dik ngei bawk ang. 

"Zâmpui, Lal Isua Krista thih hnu khân Zirtirte khan Thlarau Thianghlim awmpuina an chang a, a hma aiin an lo huaisen zâwk a. Chutiang chuan nangpawh tuar chhel turin tawrhna i hmachhawn ta a nih chu, an vuakna che i tihrawl leh thisen zam, ruhte chu i rilru tipachang turin tun aṭang chuan an ṭangrual tawh ang a, hek i tawhna chuan mite mitmeng leh chezia a hriat thiam tir tawh dâwn bawk che a ni."  a tia.

Zâmpuii chuan, "Khawnvâr hian êng chhuah turin nunna tui a mamawh angin ka nunna hian hlimna leh thlamuanna dawng turin a mamawh che asin," a tia. 

Mawitea chuan, "Ni e, Mihring hian a hlimna leh lawmna a ni emaw, a lungngaihna leh Manganna thute pawh nise sawichhuahna hmun, inbunruahna a mamawha, chutiang hun pawha inbunruahna leh rilru hahchawlhna nei lote chuan anmahni nunna hial an la ṭhina, an khawngaihtlâk hle a ni. i rilru nguina leh hlimna min hrilh ṭhin hi ka lawm takzet a ni. 

"Zâmpui, chutihrual chuan mahni mihringpuite hnêna hlimna leh lawmna zawn ai chuan, Lalpaa hlimna leh lawmna zawn hi a ṭha ber fo tih hi hre reng la, Manganlaia Lalpa hnêna tlukluh nachâng hriate chu Lalpan thlamuanna a pe ṭhin. Mahni mihringpuite chunga hlimna leh lawmna zawngtute chuan lungawilohna leh thinrimna an zawng hmu zâwk hlauh ṭhin a nia." tih i hre tel dâwn nia," a tia.

Zâmpuii chuan, "Ka mamawh tak min hrilh a, Ka  lawm hle mai" a tia.

Mawitea chuan, "Zâmpui, Thlipui min nuai ṭhintu leh kawlphe min rumṭhaih ṭhintu innghahna Chhumdum chungah hian Ni chu i tân a en ngaia êngin, a thawh ngai thawkin a awm reng  tih hi i hre reng dâwn a nia." a tia. 

Chutianga an inkawm mawlh mawlh lai chuan Pu Dingate nupa an hmaa kal chu an ûmpha a, thudang an sawi chhunzawm ta a, 

Buhlu chuhlai a ni bawk a lehlanga feh pawh an tlem hle a, Pu, Dinga chuan Zâmpui, "inva inkawmngeih hmel ve," tiin alo fiamnghal chul a, Zâmpuii chuan, "Dâwn lawm ni. Ka pa Ding, in zai zo dâwn tawh em?" a tizui nghal a.

Pu Dinga chuan, "Tûnkârah hian zai zawh theih chu kan inbeisei a, eng nge kan an ang? Nang ni zâwk inzo dâwn tawh em?" A ti ve bawk a, Zâmpuii chuan, "kan zaitlun theih chuan naktuk hian kan zo thei tawh ang." tiin a chhâng a.

Pu Dinga chuan Mawitea pawh chu, an hruih laih chu buhvuak theiha an peihfel tawh leh tawh loh chu a zawt chhunzawm a.
Mawitea chuan an peihfel tawh thu chuan a chhâng a. Chutihlai mekin  Kawtchhuah  lungdawh chu an thleng a khuaah chuan an lût zui ta a. 

                BUNG 7
  Mawitea pa chuan Buhban              Zû, Zûfâng chu a rawn                    chawichhuak a:

Zanriah an eilai chuan Mawitea chuan an unau va a nu Thângkawiite nupa Buh vaw tura sawm an duh thu chu a pa chu a hrilh a, A pa chuan in unau va inruahmanna chu a ṭha a lawm, naktuk zingah i nu Thângkawiite nupa chu i han sawm dâwn nia, i pa Ropianga hi Khuanglêng awmlai pawha tlangvâl buh vuak chaka sawi a nia, ani hova invuak chuan rei invaw lo vang; tichuan, zan lamah inṭhiante insawm bawk ang a," tiin a pa chuan ro a rêl a.

Zanriah an eikham chuan Mawitea chuan an u leh nau leh ṭhiante chu Thawhṭana buh vaw tur chuan a sawm kual dan dan a. inrinni tuk chuan Zotlânga a nu Thângkawiite nupa chu a sâwm bawk a, anni chuan lawm takin an feh tur thu chuan an lo chhânga. Thawhṭan tuk alo nih chuan Buh vuak chawhmeh tur an âr patuai leh a tuilai ngei mai chu Mawitea chu a pa chuan  a man tir a, Tukṭhuan an eikham chuan an chhûngin buh vaw tur chuan an chhuak ta siau va.

Thlam an thlen chuan Mawitea leh a ṭhiante chuan tui an chawi nghal a, a u Liana leh a thiante chuan Hruihpal khengin an ṭawn a, hruihchhuat chu an phiat fai nghal bawk a, A pa chuan Buh vuak ârte chu an ke, lu leh thla humkawpin thingbungin an ngumah chuan a vaw hlum ta a. An puahfel hnu chuan an mung nghal hlat hlat a.

Midang lo feh ve turte pawh an lo thlengkim ta a. A u Liana nupui Kultei chuan thingpui hâng chu chhawlhal dang hnawn turin a rawn sema, an inzawh chuan zimar ṭham ṭhamin buh vaw tur chuan an inzui chhuak ta hlawm a.

Mawitea pa chuan an nu hnênah chuan, 'mei kha chhawm ṭha la, chawfâk hma kan tum dâwn a nia, Buh inpho ṭang hi an ṭil duh a, chawfâk chhûng lo inpho pawh a êm awm e, hruih bulah thingpui tur ka lo zu chhûang ang e," tiin a kal nghal a. 

Mawitea nu nau, Laithangpui (Thângkawii) hovin a ute pahnih Mawii leh Dengi te, a ute nupui pathum Chhiari, Hmingi leh Kulteite chuan buhphal chu khawmin an vâwng a.

Mawitea ṭhiante leh a u Liana ṭhiante thiar tur vawng hman loh chu hlauin an ṭang hle a. Pu Ropianga leh a ute pahnih Zâra leh Chhûngate pathum chu Hruihdingah an ṭang a, 

Mawiteate unau ṭhian zaho chuan Buhvawtu, hruihding Pu Ropianga hote chu an dinna leh vuakna hmun pawh awm lo va hnawhchhuah tumin an ṭang hle a, chutiang bawkin Pu Ropianga hote chuan hnawhchhuah hlauvin, ṭangtakin buhvawng hruihzawla lut hmasa a piang chu an lo vaw sauh sauh bawk a.

Mawitea pa chuan thingpui bel vilin buh ṭawm then fai pah chuan, "Fang rawng aw! fâng rawng aw! Kawlphaia mi, Champhai zawla mi, Rih phai zawla mi, Fâng rawng aw! Fâng rawng aw!" tiin buh vuak laia Pathian malsawmna dilna leh chibai bûkna ṭawngtai hla chu a lo au pui lauh lauh bawk a. An ṭang hlawm hle a.

Tin, Mawiteate unau zînga naupang ber, Tluangtei leh a ute fate chu buhpawlah chuan hlim takin an lo chêng laih laih thung a.

Anmahni hnaah ṭheuh chuan an ṭang hlawm bawka an inhneh tawk hle hlawm a. Thingpui sen hang ina an chawlh chuan Pu Ropianga chuan, 'Buh vuaknaah hian hruih dingah ka ṭang tam tawh hle a, ka hruih din tawhnaah chuan inbuh rah hi ala ṭha berin ka hria,  vawikhat vuaka han khai hian kan khai dir zawih zawih mai a ni.' a tia. 

Buh vuak chawhmeh tur Âr, Mawitea nuin a chhum hmin tâkah chuan chaw fak turin thlâm lam chu an pan ta a.

Mawitea pa chuan chawchhun an fâk hma chuan Buh vuak chhawlhala in tur "Buhban Zû, Zûfâng a up chu a rawn chawichhuak a," a chang ṭha bawka, a tui pawh alo tling eng ngûk tawh a, rawthei ngei maiah chuan a thli a, midang sem tir duh lo vin, a nupui chu a sem kual tira, ahmei apa chuan an in diah diah a, a buhte pawh chu suak chhuakin a duh apiangin an hawp bawk a, manhla an titlâng ngei mai. 

Mawitea u Zâra chuan, "Ka pa, Zupui lo kengtel la ka pa Ropiangaho hian kan han zûk anga, kan lam haw chhak chhak mai tur a nia," tiin fiam thu a rawn thawh a, an nuiho dar dar a, nuam an titlang ngei mai. Chumi hnu chuan chaw ei chu an siama, puar leh tlai takin an ei hlawm a.

Chawchhun an fâk zawh chuan anmahni hna ṭheuhah an bung leh sang sang a, an buh rah a ṭhain a ṭil duh bawka hruih dingte chuan vuak nuam an ti hle a. Mawitea nu leh pa chuan a ṭawmte chu lo thianin an lo zapfai zêl bawk a. Kan sawi tawh angin an buh hi a bi a kimin a kung a pui tling rual a, Buhphal pawh a zing hle a ni.

Mawitea pa chuan Mawite, 'khawi lai nge a khawmtute chuan an khawm thlen tawh?" tiin a zawt a. Mawitea chuan, "Thlam zawnah khawm pheiin ri an thleng chiah," a ti a. A pa chuan, 'chuti chu tûna an khawm sa zawng chu a khawmtute nên rawn thiar zo ula, kan vuak zawhah hruih pakhatah kan in sawn tawh dâwn nia,' a ti a. A sawi ang chuan an tia, an vuak zawh chuan an insawn ta a.

Tawkfang an vua leh hnu chuan Mawitea pa chuan, "Inṭang hle nain vawiinah hian kan vaw zo hman dâwn chuang lo va; chuvangin, kan vuak sa zawng hi thian ila kan ṭin san rih mai dâwn a nia," a tia. An thenfai ve ve hnu chuan Mawitea pa chuan 'Khawchin leh nauchin a hriat loh a; chuvangin, i khuh ang u,' a tia, buhpawl chuan Saphu hawnin ṭha takin an khuh a, an khuh zawh meuh chuan lo sul haw pawh alo hun hle tawh a; tichuan, a tuka chhunzawm leh turin an haw san ta a.

Zanah chuan, Mawiteate ṭhianzaho chu Mawiteate Leikapuiah chuan thla êng lawmin ṭingṭang perhin an zaiho dal dal a, an chawlh kâr lakah chuan Mawiteate buh vuak, nuam an tih thute chu an sawi nak nak a, Kâpa chuan, 'Buhban zû, Zûfâng kan han in kha chu a manhla  ka ti tak tak a ni, a hun leh kan awm dân nen, taksa sahal lum lutuk tur kha min vawng daia, tha a tho sarh mai a, Mawitea pa khân min cho phur dân a thiam bawk si, nuam kan titlâng hlein ka hria, kan kumkhaw sawi a tling tawh dâwn a nih hi," a tia. Mi dangte pawhin, "Ni e," an lo ti sap sap a.

A tukah chuan anmahni chhûng kua leh Pu Ropiangate nupa chuan an hmabâk chu an vaw chhunzawm leh a, chaw an fâk kham chuan Mawitea nu leh pate chuan thlam chu buh khungna turin a chhûng lam bangah buhpawlin saphu hawnin an thuah a. An peihfel meuh chuan Pu Ropianga hote pawh chuan an lo vaw zo tawh a.

Mawitea nu leh pa hi fai taka buh thian ṭhin an nia; Tichuan, an then hmasak apiang chu Sakawr tawlalir ke chuang ṭin lian tak chuan an teh a, Thlamah chuan an thiar lût nghal zêl a,  An thiar luh zawh meuh chuan unau hmelhai a ni der tawh a. An thiar luh zah ṭheuh an han belhkhawm chuan Ṭin zanga sawm ruk (560) lai alo nia Buhban nên chuan ṭin 580 lai an thar a. 

Chutia an inkhungfel theih tâkah chuan Mawitea pa chu a lawm hle a, Pathian malsawmna kan dawnga hawpkhawp kan thara; tin, kan seng chhûngin buaina kan tawk lo va, tluang takin kan inseng zo theia a lawmawm tak zet a ni." tiin Lawmthute chu a sawi mawlh mawlh a. Chumi hnuah Zûfâng tuitling a ken chu a rawn phawrh leh a,  a nupui chu sem tirin an inzawh chuan an insiam a meichher chhiin an inzui haw nghiai nghiai a.

                 BUNG 8
Mawite, "Chuailo, Derhken leh      Zamzô pârte kha min rawn            hawn ang che aw":

Mawitea leh a ṭhian pa, Chhuihthangvâla chu buh phurin Mawiteate thlamah chuan an riak ṭhin a.  Hemi kum hian Mawiteate leh Chhuihthangvâlate hi an inri a. 

Zîng khawvar hmaa tho vin nikhata vawihnih hman loh hlau rêng rêngin an khawsaa, Tûkkhat chu an chauh deuh avangin thawh an hai a, an thawh chuan zîng buh phur tur pawhin thlawhlai an rawn lût tawh a, Mawitea chu hmanhmawh takin Sakawr zawngin chângpawlah chuan a kal kual zung zung a.

Chutia hmanhmawh taka a kal lai chuan aw thian kharh hian, “i va hmanhmawh awm ve, lo kal lawk teh!" tih kohna a hre ta a, a awrâwl hriatna lam chu a hawi thuai a, Zâmpuii chuan Dawrawn phur chungin nui var var hian alo en reng a, Zâmbawihi hnên chu a thleng rang hle a.

Mawitea chuan, “Eng nge ni ta?” tia a han zawh lêt chuan Zãmpuii chuan a hnute bawra aṭangin meizial tel hi thawklak halh pahin a phawrh a, 

“Hei ni zanah i zuk turin ka zial a, ka rawn ken che a; mahse, inlo pêng ka thlen thlengin kan intâwk ta si lo va, engtizia nge ni ang aw! tiin ka mangang êm êm tawh a, ka rin lohna lamah ka hmu ta hlauh chia a lawmawm hle mai!" tih pah chuan a pe a. 

Mawitea chuan, “Aw! a ni maw, tukin chu kan chauh deuh avangin kan ṭhian dunin thawh kan hai hlauh mai a, kan thawh chuan zîngbuh phur turin lo inlo thleng sap sap tawh a, kan talbuai phah a ni,” tiin a meizial  rawn phawrhna kut chu vuanin meizial têl chu ala a, ngawi rengin.... an ding dun vâng vâng a. 

Mawitea chuan, Meizial chu zuk tumin a han phawi a, uluk takin Zial pahnih chu Samzai hian alo inṭawn chial a. Mawitea chuan mak a ti hle a. (Hetih hunlai hi chuan nulate hian tlangvâlte zûk tur zial hi an zial sak fo ṭhin a. An zial samzaia an ṭawn sak chuan, 'an ngaihzawn thu leh hmangaih thu an hrilhna a ni' an lo ti ṭhin a)

Mawitea chuan Zâmpuii mitah tak chuan enin, Zâmpuii tlawm hmel pu tak; hlim hmel pu sarh sia, ding khur hlak hlak a hmu chuan a thinlung a fanchhuak rang hle a. Chutah, inthlahrung tih hriat tak hian Zâmpuii chuan, "Mawite, inthlâm bula 'Chuailo, Derhken leh Zamzô pârte kha min rawn hawn ve ang che aw!' Pathian nia Biak ina khawi atân ka duh a nia," a tia. 

Mawitea chuan, "Awle, iva inthlahrung ve Zâmpui, i duh phawt chuan ka rawn hawn êm êm ang che," a tia.

Zâmpuii chuan, “Ka zial pêk che chu mak iva tiawm ve? I pinchamphaphâk kan lawm ṭuma 'ka nulatna tlangvâl dang lakah ka vuiliam thu ka hrilh che khân mi i ring zolo niin ka hriaa, thiltih hmangin ka hrilh nawn che a nih hi." a ti a.

Mawitea chuan, “Zâmpui, thu hi sawi mai a awllaiin, a taka hlenchhuah erawh a harsat avangin thiltih tello hi chu pawm mai a harsa ṭhin a ni; mahse, tun aṭang chuan i thiltih hian pumkhatah min siam ngei ang tih ka ringhlel tawh lo ve," a tia. Zâmpuii pawh chu a ngaih a ṭha ta hle tih hriat tak hian Mawitea chu en in a nui sânga alu a bu nghat nghat a.

Inthlahlel hle mah se, hna hmabâk nei ve ve an nih avang chuan an kut chu in thlah riai riaiin an kal hrang ta a.

Mawitea chuan Sakawr chu zawng kual zêlin Pu Robuaiate lova an tla chu a hmu ta a, a pan ding nghala hmanhmawh tak chuan a khalh sawk sawk a. 

Thlâm an thlen chuan an katdi a bel nghal a, a bel zawh chuan Zâmpuii pangpâr chah a hawn tur chu a thliak kual dan dan a, fel taka a ṭawn khawm hnu chuan sakawr phur chu an hlang a, Pangpâr pawh chu Sakawr phur chungah chuan a ṭawn beta an kal ta a. 

Mawitea mitthlaah chuan Zâmpuiin a samzaia meizial ṭawn a pek laite chu alang nawn a, “Ani chu tar lam fa, fa tlum, chhûngkaw duat rawn, duhsakna tinreng dawnga seilian a nia, a hmel aiin a rilru a no mai ang em?” tihte chu a ngaihtuah lêt a; mahse, a thu hrilh a vawn zui dân te, an inkawm chânga a thusawi leh nunziate chu a ngaihtuahin puitling viauin a hre thung si.

Upain, “Hmeithai fa, fel taka lang ai chuan parual kâra seilian hmeichhiate hi fello angin lang ṭhin mah se, an tuar chhelin belhchian an dawl zâwk fo, mipa rorêlna leh zilhhauna dawnga seilian an nih avangin an pa chang duh a, nupuiah pawh an thlan awm fo,” an lo tih thute chu a ngaihtuah zui neuh neuh a. 

 "Zâmpuii hi ka tân Khuanu ruat a ni ngei ang,  Kan intawn ṭantirh aṭanga tûnthleng hian ami ngaihsakna hi ka la hmu reng sia. Innei ta ila kei zâwk hi pasal duhthla la thiam lo, hriat zui tlâk aia hriat zui tlâk loh sawi fotu ka ni mai ang em? Mi fing lo, hriatna zau bawk silo, unaute thlazar hnuaia Changpat chehchhum an sawi ang lek a khawsa rih mai mai ka ni sia, ka enkawl thiamin ka kaihruai zo ang em? tihte chu a ṭhian pa, Chhuihthangvâla ṭawng bawrh bawrh lai chuan a rilruin alo inzawt a, chutihlai chuan dai chu an lo thleng der a.

Kawtchhuah Lungdawh an thlen chuan Zâmpuii zîng buh phur haw, tuahthing phur tura lo kal leh chu an tawk a. Mawitea chuan, “Zâmpui, Pangpâr mi chah kha ka rawn hawn a sin,” tih pah chuan Sakawr chu tidingin Sakawr phur chunga a pangpâr ṭawnbeh chu a phelha, "Zâmpui, hei ka Pangpâr ngaih hlut, kan hnam Pangpâr ka tih hial pawh thliakin, i duh tihlawhtling turin ka rawn hâwn che a, Engtikah nge i Pârmawina hi ka thiah ve ang aw?" tiin pek pah chuan a fiam zui a. 

Zâmpuii chuan, “Ka va lawm teh lûl êm.....!” tia pangpâr lâk paha awmze nei taka Mawitea a melh zeuh chu an bula lo awm ve, Chhuihthangvâla tân hmuh hmaih theih a ni lo, “Zâmpui, ka rawn hawn ve ang che chu,” tiin a fiam zui ve nghe nghe a.  

Zâmpuii chuan Mawitea pangpâr hawn chu a en vang vanga.... a Paikawng chhûngah chuan a khung a, kal pah chuan “U Chhuihthangvâl, min rawn hawn ve tak tak ang che aw,” tiin a fiam zui ve bawk a. dâi lam pan chuan a kal ta a. Mawiteate ṭhian dun pawh chu in lam pan chuan an kal ve nghal a. Mahni in ve vea an phur an khungfel hnu chuan chawte eiin an chaw eikham chuan riak lut leh turin lo lam chu an pan leh ta a.
                                                                         BUNG 9
 Mawitean Zâmpuii inhualna                Zungbun a bun tir:

Pathian ni tlaikhat chu chawhnu inkhawm banah Kohhranho chu Pu Dingate inah an lêngkhawm a, chumi ṭum chuan Mawitea leh Zâmpuii chuan inkawmna hun remchâng an nei thei hlauh a. 

Mawitea chuan, "Zâmpui, thlawhbâwk Ârla tui zât lek khuaa chêng ni mah ila tûnlai chu buh thiara kan riah ṭhin avangin ka hmukhat che a, ka lung a lêng thei hle mai, hei hun remchâng kan nei hlauha ka sawi duh hi kan sawi anga min chhan ngei ka beisei dâwn a nia," a han tihmasa tê tê a.

Zâmpuii chuan, “Han sawi ta che, ka chhan theih zawngte min zawt a nih chuan ka chhâng dâwn che a nia," ati ve a.

Mawitea chuan pehhel ṭitṭet lo chuan, "Zâmpui, inru tawh mai ang hmiang," a tita phawng mai a.

Zâmpuii chuan, "E he!" a ngawi leh vang vanga, kun chungin a mal chungah chuan a kutzungpui tin chu a inkhak tir sak sak a, a hnuah a sam uai thla siau chu a beng ding lama zeh pah chuan Mawitea chu sirheha hian a en a, "I titak tak em ni?" tiin a zawt lêt a, Mawitea chuan, "titak tak e," a tia.

Zâmpuii chu a thaw halh a, a ngaihtuah nasa tih chu a awm dânah chuan a hriat theih hle a, a tawpah chuan a sam chu a chhipa huiliamin Mawitea kawrhma iptea pen chu a laa, Mawitea kut chu kuai zangthalin a kutphahah chuan “I rawtna chu aw, tiin lawm takin ka pawm e, a hun pawh i rawn ruat dâwn nia,” tih chu a ziaka, a kutah ngei chuan a chhanna chu a hnutchhiah sak ta a.

Mawitea chuan,Ka rawtna min pawmpui avangin Zâmpui ka lawm tak zet a ni," tiin a kut chu a chelh sak a, a zungbun ah chu phawrhin a buntir ta a.
Zâmpui, "Zungbun ka buntir che hi innei tura kan inhualna thuthlung chhinchhiahna a nih hi, dama kan awm chuan kum tharah kan innei dâwn a nia," a tizui a. Zâmpuii chuan a thusawi chu a pawm a ni tih entir nân alu chu a bu nghat a. 

In chhûnga Kohhranho lêngkhawm hruaitu pawh chuan lêngkhawm ṭinna a siam ve chiah bawk a, Zâmpuii leh Mawitea chu hawng turin an thochhuaka an haw ta a.

Thawhṭan tlai lamah chuan Mawiteate ṭhian dun chu Buh phur tur chuan an riak lût leh a, Thlâm an thlen chuan rawng an bawl nghal a, Rawng an bawl zawh chuan a tuk zînga sakawr phur turte chu Chhuihthangvâla chuan Mawitea chu a ruhpui a. Telfel sa diamin an rem a. Chumi hnuah Chhuihthangvâla phur tur an loa mi chu an zuk la ve leh a. An kir leh hnu chuan Zanriah an ei zui nghal a.

An insengfel meuh chuan Faitlângpui zawn aṭang chuan thla pawhin changpawl chu a rawn chhun êng ut tawh a. Chhuihthangvâla chuan Thlâm chhûnga ṭingṭang chu ala a,  Thlâm namthlâkah chuan a ṭhu a, a zai vâng vâng a. 

Mawitea chuan an mutna tur Thlâm chhûnga buh chu hairualin mutna a siam a, mutna a siam pah chuan Zâmpuiin a sam uai siau, a beng dinglama zehpaha sirhe ha, nui san san chunga a enlaia a bengbeh love sign uai leh a biangsum inchawih mawi takte chu a mitthlaah alo lang nawn iar iar a; tin, a kutphaha, “I rawtna chu aw, tiin lawm takin ka pawm e, a hun pawh i rawn ruat dâwn nia," tih thu a ziahte chu reh tawh mah se, a rilruah chuan a fiah tawlh tawlh thung a.

Mutna a siam zawh chuan Thlâm namthlâka a ṭhian pa zai chu zawm vein: 
Pu Lalnunmawia (Valtea) hla phuah,
 “Di nên tlaitla êng ruai hnuaia'n maw,
An lêng vêl zalêng zawngte chu;
Mahse, suihlunglêng Valmawia chuan maw,
Lunglên zai sain Di a au." tih  hla kum 1978 chho vela rual u zawkte tuipui tak hla chu lunglêng takin an sa dun vang vang a. 

Hemi zan hi chuan Buh pawh an phurhzawhna tur anih tawh avangin thawhhai pawh an hlau tawh lo, lunglêng takin an zai dun zêl a. 

Chutia lunglêng taka an zai dun chu ṭawmpui ve niawm fahranin Vabak pawh vau kang parah chuan fuin alo hram ve chhur chhur a, ngaw chhung aṭangin Chingpirinuin a rawn zawm ve bawk a. Khuangbai leh Khauchherte pawh an awrawl tawpin an lo hram ve bawka, "Hramthiam chitin rengten Lalpa an faka" tih ang maiin an ri chuah chuah a ni ber mai. 

An vêl chu Thla chuan a chhun êng ruih a. Engkim mai chu a inchawihin a inrem êm êm vek a, lunglêng mi tân chuan lunglên loh theih pawh a ni lo va. Tawkfang an zai dun hnu chuan Mawitea chuan, "Zan a rei ta, i mu tawh ang hmiang," a tia mutzai an rêl ta a.

A tuk zîng khua a var chuan Mawitea chu sakawr zawngin a kal leh a, Chhuihthangvâla chuan eirawng alo bawl ve thung a. Mawitea chuan a Sakawr Pu Khûmate loa lo tlâ chu khalhin thlam an thlen chuan an katdi chu a bel nghal a. A bel zawh chuan Tukṭhuan chu an ei a,  Tukṭhuan an eikham chuan an mutbu chu telin bungbelte pawh chu ipah ṭha taka khungin Ip chu ṭha takin an ṭawn a. An hawn tur ang ang an siam fel hnu chuan Sakawr phur chu an hlanga an mutbu leh bungbel dahna ipte chu an hlang bawk a, Lo lam chu ṭinsanin an haw ta a.

Hemi kum hian Mualkawi khuate chu Buh leh balah a khawtlângin an hausa hle a, chhûngtinin hawpkhawp an thar vek a. Kohhran pawh an hlimtlâng hle a ni. LAL pianchamphaphâk leh Kum thar lawma Kohhranho inkhawmte pawh Pathian Thlarauvin awmpuiin a tichaka Lêngkhawm zaite pawh an tui hle a. Zâmpuii leh Mawitea chuan an beiseina chu nghâkhlel takin an thlir dun reng a.
                 
                 BUNG 10
Mawitean Zampuii a ru:

Kum 1981 Pawlkût thla alo her chhuak ta, Zualtei leh Mawitea chuan an duhnate tipuitling turin ruahmanna an siam ta. 

An ruahman zan alo thlen chuan dam chhûnga khawsa dun turin an inru veta a. Mawtea ṭhian pa, Zuala pawh chuan a ngaihzawng Zauvi chu a ru ve bawk a. 

Mawitea u Liana chuan Zâmpuii, Mawitean a ruk thu leh a hova Maubuang thlama kal an tum thu chu a nu leh pate chu a hrilh a; Tichuan, Maubuang chulram lamah Honey Moon hmang turin zan thla êng hnuaiah chuan an kal ta a. Dârkârkhat zet an kal hnu chuan thlam chu an thleng a.

Kumpuilingleta Zâmpuii ngai êm êma hun a hmanna hmun ngeia hlim tak leh nuam titaka hun hlimawm, Zâmpuii nên an han hmang dun tur chu Mawitea chuan lawmawm a tihle a. Tichuan,  zan hlimawm leh nuam chu hmangin an muhil zui ta a. 

A tukah chuan a u Liana nupui Kultei chuan Chaw chhumsa leh Artuilai chhum hminsa chu eitur chi hrâng hrâng nên phurin Mawiteate chu pe turin Maubuang chulram lam chu a pan veleh a. Zîng dâr 9-ah thlâm chu a thleng a. 

Kultei chuan Zâmpui, tûnah chuan i thlâkhlelh ber bulah ngei damchhûng ni i chhiar dâwn ta a, ka lawmpui takzet che a ni. Hmangaih berte neiha an bula khawsak aia nuam leh hlu hi a awm lo, tûnah chuan kan kim ta a lawm,' tiin lawmpuina thu chu a hrilh mawlh mawlh a.

Zâmpuii chuan, “Ni e, kei pawh ka lawm ngawt a sin; mahse, ka chhûngten engtin nge thutlukna an siam ang? An ngaihtuahnaa la awm ngai rêng rêng lo thuin a dêng dâwn chu a ni sia, Hma i hruaia i hnung ka rawn zui ta sia," ati charh charha. Kultei chuan, "Nizanah in in ruk thu ka han hrilh a, i nu chuan 'tûnah khawiah nge an awm?' tiin min zawt a, "ka hre lo, tihleh chhuah ka rual nghal a, in awmna hi hriat an châk hlein ka ring" a tizui a.

Zâmpuii chuan, "An thin a rim viau ang," a tia. Kultei chuan "Zâmpui, chuti lam chu ngaihtuah duh suh, kei pawh kan in ruk khân ka chhûngte chu an thinrim hle a, Palai an tirhte bulah pawh ka pa chuan, 'Loan-in lo nei phawt mai rawh u,' tiin a lo chhâng tih thute chu sawi chhuakin an nuiho dar dar a. 'Arpui lungchhia sanghar lunglawm' tih a nih kha, i chhungte ngaih dân tur lam ngaihtuah duh suh, hlim leh lawm hun a nih hi." ati awlsam et a.

Mawitea u Liana pawh chu rawn in rawlh vein, “Nangni unau chuan keini unau hi min lo thlahlel hle mai, keini unau hi min hmangaihtute bula awm nuam ti kan nia, min thlang sual lo ngawt ang,” tiin Kultei leh Zâmpuii chu a fiam zui a. Kultei chuan, "thlahlel a! Nang ni chu kan tel lo vin inawm theilo a ni lawm ni?" tiin an inchhaih tawn a. 

Mawitea leh a u Liana hi, inchhâng bung ni mah se, ṭhian dun ang maia inkawm thei an nia, leh lamah Kultei pa leh Zâmpuii nu hi unau an ni ve bawk a. Hetia in fiam bawrh bawrh ngam tur hi an ni rêng a.

Chutia an infiam bawrh bawrh hnu chuan Mawitea chuan an vau ngaw hnuaia tukṭhuan ei chu a rawt a, vau ngaw hnuaia chaw ei tur chuan vau lam pan chuan an inzui ta dial a.

Mawitea u Liana chuan, “Tukin hi kan palia tukṭhuan kan eikhawmna hmasa ber a nih dâwn avângin hun hriat reng tur a ni tawh dâwn a, hêng hi eng tikah emaw chuan kan la ngai hle dâwn a, kan zîngah hian tu nge chatuan ram pan hmasa ber ang? kan hre silo, a dam fualte lung tilengtu ala ni dâwn a,  chaw hi puar takin ei ila, hlim takin i awm ang u,” a tia. 

Tukṭhuan chu hlimtlâng takin titi pahin muang chângin an ei a, An ei kham chuan Kultei leh Zâmpuii chuan bungbêl chu an thlang kawrte tui luang ri kar karah chuan an silfaia, an sil zawh chuan Mawitea leh a u Lianate chu an fin leh a.

Ngaw daihlim hnuai hnahthel chungah chuan Zampuii leh Kultei chu an ṭhua, an kawpuite Mawitea leh Liana chu an malpui lukham chuanvan mu ve ve a. Kuhva ei tur chu siamin an inbarh a. 

Kultei chuan, "Zampui, ni zan chu i khawr awm? Kan pa inbul maiah a mu ve reng sia, ka lo kal ve mai dâwn ka tih lahin 'naktukah kan ei tur min pea ilo kal a ngai dâwn a lawm' min tia, chuti chu inthiar fihlim nachângvtal hria ang che ka tia," tiin phawk a chhuah leh a. Zampuii chuan chutia i tih vang chu a nih ngei ang tawkfang chu chhuan lam siamin a thang boa; mahse, ka duh aiin alo kir leh hma" a tih chuan an nuiho ta vek a. Tawkfang an inkawm hlimho hnu chuan,  Liana chuan,  "ni a dul ṭan tawh bawk a haw zaite pawh i rêl tawh ang u hmiang," a tia. Kultei chuan, "Zanriah khamkhawp chaw leh chaw hmeh ala awm bawka zanin chu i riak leh mai ang u, a nuam em mai" a tihlut a 

Liana chuan, "Puan sin tur pawh i rawn ken loh hi" an tifiam a.  
Kultei chuan, "Puan sin loin kan inpawm zankhua mai dâwn a lawm" a tia, an nui tlawrh tlawrh a,  an thoa thlam lam chu an pan ta a. 

Thlam an thlen chuan Kultei chuan, "Ka nuin 'thlam bula cha bal kha tlem in rawn cho dâwn a nia' min tia; hawh, i cho lawk ang," tiin Zâmpuii chu a sawm a, an pahnih chuan thlam bul chabal chu an choa. An chawh zawh chuan an insiam a an haw ta a. Hawpah chuan Kawng kama Hmunphiahte chu an kek paha Zâmpuii chuan a pu a.

Dâi an thlen chuan ala hma deuh avangin Kultei chu a haw tlang a, anni pathum chu tawi khawmuangin unau hmelhaiah chuan khua chu an lût a.

Inah chuan chhûngkhat lainate chuan an lo hmuak ṭhap mai a, Mawitea leh Zâmpuii chu an lo chibai diat diat a. Mo lawmna tur Chhangban an lo kante chu thingpui thlum nên hmehin arsa sawhchiarte nên an eiho dar dar a, an hlimtlâng hle a.

Kum hnih Sikul a kal tawh loh hnua Zâmpuii a ruk tâkah chuan Mawitea chu a pa chuan Lehkha zirleh turin a tia, a pa thu chu awihin Govt, Champhai High School,  Champhaiah Lehkha zir turin a lût leh a. Champhaiah chuan Zâmbawihi chu a riah san fo va.

                  BUNG 11
Ka tân ni êngmawi tak i ni tih              hre reng ang che:

Ni chhuak tur kawl êng phut hnuaiah chuan Mawitea muhil pawh a rawn zi ṭiah ṭiaha, mit nuai malh malhpah chuan a rawn tho chhuak nghala, a hmai a phih hnu chuan Kultei chuan, Zâmpuii zîng tui chawi a chhûngten an hruaihawleh thu chu a hrilh a. Mawitea chuan, "A hlauhthawn ang ngeiin a chungah a thleng ta a nih chu," a tizuai raih a. 

 An mutpindanah chuan lûtin an mutbu chu a thlep , ha a,  mutbu chungsh chuan a bawk thlawp a, a zangthal leha, a khap fak faka, a en ngai chu a en renga PC Lalbiakmawia hlaphuah: 
“Zan khua sei lai rêng ka dâwn ngai lo,
Duhte'n ṭangnêm nghengin;
Hraite chawlai iangin,
Duatte'n kan inlawm zan kha,”  tih hla chu a rilruah alo lang zui a, an inruk zan leh a tuka an hlimziate kha a ngaituah lêt a.

Ni alo tlangsang zêla Zâmpuii tello chuan engkim mai chu a hmu chulin a ngaihtuahnate chu a dul ruih a, a rilruin "Beiseinain hma hun kan thlir duna; mahse, engmah lovah a chang ang maw? tiin a inzawt nawn awn awn a. A ngaituahna chu siam rema thunun chu tum teh mah se,  khawharna chuan a ngaihtuahna chu a luhkhung lo thei bik si lo. A riruah chuan Lalzova hla phuah chu lo langin:
“Mahriakte'n âr ang ka vai e, Pârte,
Min hnemtu rêng rêng ka tawng si lo,
Kan lênna kawlvalenchham kârah,
Engtikah dâr ang tawng leh ang i maw?" tih Lalthansânga sak chu Tape Recorder, Three Band-ah chuan play -in a ngaithla a. 

Chutiang chuan Mawitea chu a khua a harin a lung a lêng hle a. Nikhat chu Tape Recorder, Three Band chu kengin Mualkawi hmunhlui tlângah a kal a, Pu R. Sawithanga hlaphuah:
“Aw, ka thinlai lungruk a hlim thei lo,
Chung muvanlai di au lo lêng thângvân zawla'n;
Tlâng tin hrutin a tlei zo lo siahthing zârah
Kei mi iangin a Di a ṭhen em ni?" tih hla H.Lalchawimawiin lunglêng taka a sak chu thingbuk hnuaia muin a ngaithlaa, chutihlai tak chuan Muvanlai vân sâng lam pana invawrh, kawkawlek paha her sang zêl chu thlirin Pu Tawnluaia hla phuah, 
"Chung muvanlai a lo lêng duai duai, 
A lung di auvin;
A her zêla a hersâng zêl e,
A lung di a au dâwn e thâng vânah." tih hla H Laichawimawii sak bawk chu a ngaithla leh a. 

 Lehlamah ni se, Zâmpuii pawh khawhar lunglêng takin a awm ve bawk a. Mawitea chungchâng an sawi zawng zawng chu Pathianin a hmangaih mihring bawhchhiatna hmangaih loh phah nân a hmang lo ang maiin Mawitea tlinlohnate chuan a hmangaihna chu a tihnep phah chuang lo va.

Chutia a hmangaih leh thlâkhlelh êm êm a hmuh theih tak si loh avang chuan Lehkhathawn mittui tla zawih zawih chungin a ziak ta a; uluk takin a thlep a lehkhaipah chuan a khung ta a.

Mahse, tu nge Mawitea chu a pektir  ang...? A mangang hle a, pektir tur hre lo vin ni hnih ngawt a kawla,  chumi hnu chuan Kultei chulram kal haw chu a hmu ta a, a bulah kalin a pe ngam si lo, an tuala lung chu chharin lung nên chuan a ṭawn belhbawma Kultei hmaah chuan a chhûngte hmuh lohin a vawm ta ringawt mai a.

Tukverh aṭang chuan ngawirengin a chhar em? tiin a en thla a, Kultei chuan a kalpel zet a; mahse, hriatchhuah nei ni awm takin a kirleh a, a chhara in chhûngah chuan a luhpui nghal a, Zâmpuii chu a lawm hle a. Mawitea chu Champhaiah sikul a kala alo hawna pek turin a dah ṭha ta a, Mawitea chu a lo haw a zanriah chu an ei chhunzawm nghal a. Zanriah an eikham chuan Kultei chuan Zâmpuii lehkhathawn a chhar dânte chu hrilhin ape ta a.

Mawitea chuan mut pindanah chuan luhpuiin khuma mu chung chuan a hawng a, hetiang hian a lo inziak a.

'To,
Ka hmangaih Mawitea,
Khatia i muttui laia zîngtui chuh tura ka kal ta kha, ka tui chawi hawlam chu ka chhûngte chuan min lo chang reng chu niin, ka balṭin kawhnaah chuan an rawn vuan a, rawn tlan tumin balṭin chhiat theih pawh ka ngaihtuah lo; mahse, ka hneh ngang si loh avangin kan inah min hnuklût ta a ni.

'Ka chhûngte min pawhkir thu hi i hriat hunah chuan i rilru a baihvai hle ang tih ka ring; mahse, hmâna ka thilpek che kha hre reng la ka duh a ni. Ka hmangaihna che hi ka mihring pui, ka chhûngte lakkian theih ni se i hnën ka thleng lo vang. Fatlum, naupang ang leka an enkawl ka la nih avangin i tâna khawvêl nuam ka siam theih nân inzir rih turin min duh vang a ni a.

'Mawite, I tân ka taksa leh rilru, ka thuneihna aṭang chuan ka nunna hial pawh ka hlan tawh che a, ka hlan nawn leh a che, i hnên ka rawn panna min daltu pal zawng zawng hi lawnliam turin hmeichhe awmnem ni mah ila theitawp ka rawn chhuah zêl dâwn tih lo hre reng la ka duh.

'Mawite, Tih tur i nei ve a nia! chu pal chu ka lawnliam theihna turin pawn lam aṭang khân leihlawn rawn dawh ve la, chhûng lam aṭang hi chuan ka rawn lawnliam thei ngeiin ka ring. 

'A tawp nân, Ni hmu lo thlai chuan hrinna a tla chham tial tial a, a tawpah rah chhuah lo vin a rawp ral ṭhin sia, Mawite 'ka tân ni êng mawi tak i ni tih hre reng ang che.' Zîng ni chhuak hi ka chibaina che ni se, Tlaitla êng mawi tak hi ka mangṭhana che ni rawh se,

"Ka hmangaih che a sin...!

                          I hmangaih
                                I ta,
                   Zâmpuii." tiin. 

Zâmpuii lehkhathawn a chhiar zawh chuan a mittui alo hnam ṭiam ṭiama, a mittui lo hnam a rawmawl a hruk pah chuan, mahni inkhawngaih hi setanan mihringte tlu chhebtura a beihna hmanrua a ni tia Zampuii a hril thute chu hrechhuakin a rilru chu a siam rem a, 
“Lalpa min ṭanpui rawh, i remruatna tipuitling turin ka hmangaih Zâmpuii chu ka nupui tak ni turin ka hruai a; mahse, a chhûngten kan inhmangaihna lam thlir lo vin harsatna min siam a, i ṭanpuina Lal Isua hmingin ka ngen e." tiin a rilru chuan a ṭawngṭai ta zâwk a. 

 A hnu deuhah chuan, “Nangmaha chakna nei mi chu a eng a thawl e; A thinlunga Zion panna liamliante awma chu. Ṭahna ruam chu an zawhin tuihna awmnate an siam ṭhin a, A ni, ruahtui tla hmasa chuan malsawmnain a khuh ṭhin. Chakna aṭangin chak lehzualnaah an kal ṭhin a," tih thu chu a rilruah a lo lang ta, ṭahna ruam chu zawh rih mah se, hlimna leh lawmna chuan a hmuak tlata inhriatna a nei ta a.

Tichuan, Zâmpuiin amah an kharkhipna pal chu a lawnliam theihna turin Pathianin an inhmangaihna chu mal a sawm ringin pawn lama Leihlawn chu lo dawh ve tumin  Leihlawn tuk zai chuba rêl taa, hun reilote chhûngin Leihlawn chu a tuk zo ta maia; tichuan, Zâmpuii chu a rawn lawnliam thei ta a, an inhruai leh ta a ni. 

                  BUNG 12
    Ka nu leh pa hming tak
                 hi chu aw!

Chutia an inhruai leh takah chuan Mualkawi Biak in hmunhluia Pathian hnêna lawm thusawi chu Mawitea chuan a rawt a. Zâmpuii pawh chuan a rawtna chu ṭha a ti hle a; tichuan, Dawrah ei turte lamin Chawhnu inkhawm ban chuan Biak in hmunhhlui pan chuan an kal a. 

Mualkawi Biak in hmunhlui an thlen chuan Pathian hnênah an beiseinate a tihhlawhtlin sak avangin lawm thu sawiin a ven leh hruaina ngenin an ṭawngṭai ta a. An ṭawngṭai hnu chuan an titi zui a. Zâmpuii chuan, "Mawite, i nuna zuitlâk awm hian mi a hneh ṭhin a ni," a ti a. Mawitea chuan, " i tih zahthlâk rualin i tilawmawm hle mai," tiin a chhânga. Titi dang an sawi chhunzawm zêl a.

Mawitea chuan, "Zâmpui, i man leh mual hi i nu leh pate hian an sawi mai duh ang em? pawhkir hi an la tum reng ang che ang em? tihte pawh rilruah chuan a awm a; mahse, chuti lam chu kan dahṭha rih ang a, ka thusawi hi nguntakin lo ngaithla la ka duh a ni," a tia.

Zâmpuii chuan, "Han sawi la, ka lo ngaihthla ang e," a tia. Mawitea chuan, "Kan naupanlai chuan Mualkawi aṭanga KM 6 vêl laia hlaah kein Sikul kan kal ṭhin a. Khatih hunlaia kan zirtirtute khan kan nu leh pate hming min zawh hi an chînga, ka nu leh pa hming sawi hi ka hreh thei êm êm ṭhin a. 

"Nikhat chu kan zirtirtu pakhat hian kan pawl chu kan nu leh pate hming a tahtawlin min zawt a, ka sawi ve hun alo thleng a, 'nang tu nge i nu leh pa hming?' tiin min han zawt a, ka sawi zak lutuk chu ka ngawi vâng vânga, kan zirtirtu chuan, 'i beng a chhet em ni? Ka zawhna i hre lo em ni? Engati nge i ngawih reng?' tiin, ring ṭhekṭhawk hian, 'tu nge i nu leh i pa hming?' a ti nawn leh a, chutah zet chuan ka pawlpui sikul naupang zawng zawng chuan keimah chiah min en tawh. Kei lah ka zak tawlh tawlh si, ka thin chu a inthumrawn tluk tluk a, ka sen ṭâwn ṭâwn a,  ka thlan a tla zawih zawih a, Ka rilru chuan ka pu, ka beng a chhet lo, i zawhna pawh ka hria, a chhanna pawh ka hria; mahse, ka sawi zak, ka ti rilru a. 

Sawi loh theih loh a nih si avangin zak tak chung chuan ka sawi veta a, a hre pha chin chu an vai nuih hak a. Ka zak lutuk hi ka bîng mûp mûpa, ka khur zawih zawih a, rambuai avanga khaw hran hran sawikhawm naupang, nunphung hniam tak awmkhawm, nuih hun leh hun lo pawh hre hrang lo kan ni a. kan zitirtu chuan ka sawi chu a lo hrechiang lo chu niin, han sawi nawn leh teh a tia.

Zak tak chung chuan,  "ka nu hming chu Keiṭhiangi a nia, ka pa hming chu Keivawma a ni," tih chu ka sawi nawn leh ta a. Chu veleh kan zirtirtupaho chuan an vai nuih vek a, ka zak lutuk tihngaihna hre lo chu ka ṭap ringawt mai a, tûn thleng hian ka theihnghilh thei lo. ka ngaihtuah chhuak fo a ni. Mahse, Tûnhnua ka ngaihtuah kir hian kan zirtirtu leh ka pawlpuite kha ka dem lo, Sikul changkang loa kal kan la ni miau a," ati charh charh a. 

Zâmpuii chuan, "Ni e, khang hunlai khân kan nu leh pate hming mi zawh kha zirtirtute khan an chînga, nangmah ang bawka nu leh pate hming sawi zak kha an awm ve ngeiin ka ring," alo ti ve a. Mawitea chuan a sawi chunzawm leh a.

"Ṭumkhat chu, ka nu leh ka pa chu an hming phuahchhan chu ka zawt a, ka nu leh pate chuan, 'engah nge ni ta?' tiin min zawt lêt a, kei chuan, ka zawh chhan chu ka hrilh ta vek a.

"Ka nu leh pate chuan ka thusawi chu bengkhawnin an ngaithutak hle a. Ka pa chuan Mawite, 'hrehawm ti rêng rêng suh,' tiin an hming phuahtu leh a phuah chhan chu min hrilh ta a.  

'I nu nêna kan hming phuahtu hi Khuanglêng lal, Vaihleia a nia. Hmânlai chuan khawtin khan an dinkhawchhuah theihna turin Mi huaisen leh tlawmngai, Pasalṭha, sa leh râl laka mipui nunaute nunna venghim thei an mamawh êm êm vek a, ka pa Doera, a lai ah hming, Dochuailova leh a nau Tlângpelate kha Khuanglêng khawtlâng tân chutiang kawngah chuan mi ṭangkai tak an ni a. 

'An hunlai hian khua leh khua indo leh inrun, rawlrâla chet laa inthah hluar tawh lo mah se, Sapui sual mihring seh chîng leh mihring kawchhûnga lûta mihringte tih nat chîng ramhuai erawh chu an la tam êm êm a. Chung lakah chuan ka pa Doera kha mi ṭangkai tak niin Sakei mei pathum a la a, Ramhuai mi kawchhûnga lût, mihringte nghaisa ṭhintu a hnawtchhuak bawk a. Tin, Keivawm ṭhankin tawh, sumruk zeta lian, ama thanghliam nên an insuala a Tawllohfeiin chu Keivawm chu a chhunhluma, chumi chawichhan chuan Khuanglêng lal, Vaihleia chuan ka hming KEIVAWMA tih hi alo phuah ta a ni. 

'Tin, i nu hming a phuahchhan ve thung chu: Tukkhat chu Khuanglêng mite feh kal chu keipui nupa hian lo dangin,  kawngah an lo bawk tlat maia, tumah ûm tlan leh tawnngam an lo awm lo va, ka pate unauin chu hmun chu an thlen chuan thilawmzia chu an lo hrilh a, ka pa Doera chuan a Tawllohfei a leka, a nau Tlângpela Silai keng chu, 'kal rawh ka lo veng ang che,' a tia. A hnai thei ang bera kah tum chuan an pan a, anmahni pana an kal tâkah chuan Keipui nupa pawh chu an tho va, an dingtlang rual mai a, an lo rum ṭhaih a; mahse, ka pate unau chuan an pan hnai zêl a, hnai tak aṭang chuan ka pa Tlângpela chuan an dingṭhiang lai chu a kâp ta a, an pahnih chuan an tlu ta ruah mai a, an ruang chu an hlawm ta a, chumi chawichhan chuan i nu hming hi KEIṬHIANGI tiin alo phuah ve leh a ni." tiin a nu nêna an hming phhuahchhan, a pa hrilh chuMawirea chuan Zâmpuii chu a hrilh chhawng ta vek a.  

Khuanglêng Pasalṭha, Doera chanchin hi 'Mizo pi pute thlarau kalkawng' tih Lehkhabuah Pu C.Lalthanmawia ziak chhiar theih in a awm.

"Zâmpui, ka nu leh pa, hming Keṭhiangi leh Keivawma, ka lo ṭahpui tawh chu, a phuahtu phuahchhante ka han hriatfiah thiam hnu hian,  "Ka pain, 'Mawite, nang chuan kan pi pute nunzia humhalh tlâk humhalh te, kan ṭawng humhalh leh hman dik zêl te, an sulhnu leh thu leh hla hman ṭangkai te, midangte pawh an thiamna leh finna, chutianga an hman theih nâna sawipuitu nihte hi tum fo ang che. Tin, Mahni hnam nihnaa dinngheh hi mi ropui nihna a ni zâwk.' a tihte khân Zen kang ang maiin ka rilruah sernung a siam ta a, chung thu chu mi hriatpuia hmalâkna ka nei ve theite a nih ngai chuan i theihna zawna mi i puih pawh ka ngai dâwn a ni. Chungte avang chuan he hla hi ka phuah ta hial a sin. 
1. "Hmánlai kan pi leh pute khân,
Kan ram, kan hnam tân hian hma hruaiin,
Sa leh râl lakah nun hlanin,
Tlawmngaihna nunzemawi min lo bàn a,
Keini ṭhangthar hian i vawng reng ang u.

Kan hnam, kan ram riang tê hi,
Tungding turin lanu leh vâl lo zuangchhuak ru,
Nang lo chu tudangmah an awm lo, 
Kan hnam, kan ram hian a au che.

2. Kan pi leh pute nunzemawi,
An sulhnu leh thu leh hlate hi,
Âi ang châm se, a ngûr nunah,
Mahni hmasialna nun sirah hnawlin,
Intodelh nân hman i tum zâwk ang u.

3. A i emaw kan sual tak le!
Mahni ṭawng leh sakhming hnawlnaten,
Laitual an lêng e kan nunah,
Lo tho rawh u, hulêng lanu leh val,
Kan ram riangte hi chhantlâk ala ni.

4. Beiseina beidawng hneh theih loh,
Huaisenna ralṭhuam Kros thuam inbelin;
Raltiang an pai ram fanchhuakin,
Zonunzemawi leh tlawmngaihna nun hi,
Zofa zawngte hian i vawng reng ang u." tiin.

Zâmpuii chuan, "Upain, 'Sial rângin, Sialrâng a hring' an lo ti rêng a ni. Zam rêng rêng suh; amaherawhchu, i mi hriat angin kei chu mi mawl, thiamna leh fiina nei lo ka nih avangin ka tih theih tawk,  Pathian hnênah a ṭanpuina che dilin ka lo ṭawngṭai ve ṭhin dâwn nia," a tia.

Mawitea chuan, "Zâmpui, ṭawngṭaina hian thil ati thei êm êm a, chu bâka inpuihna ṭha a awm hlei nem, tirawh i hawng tawh ang hmiang," a tia an hawng ta a.

                BUNG 13
       Lungdup tlângah                    Zâmpuii leh Mawitea:

Kum Thar ṭiak hlim, kum hlui ngaihnain lunglênna mihringa hnutchhiah hunlai ani bawk a,  an fapa naupang ber Mawitea'n Zâmpuii a hruai leh tâkah chuan Pu Keivawmate nupa chuan an seilenna, an u leh naute awmna Khuanglêng tlâng, nunna thapa alo hum ve ṭhin chu an ngaithar hle a. 

Tukkhat chu Mawitea zîng tho chu a pa chuan, "Mawite, tukin chu i nu nên Khuanglêngah Zâmbawihi nên zinpui che u kan lo rawtthlu der asin, Zâmpuii tuichawi alo haw hunah i lo hrilh dâwn a nia, kan thlen tlai lutuk lo nân Tukṭhuan ei hma ila a ṭha ang," a ti a.

Mawitea chuan Zâmpuii  tuichawi lo haw chu a pa thu hrilh chu a hrilh ve nghal a.  Zâmpuii chuan phur takin a nu leh pa inthlâkna tur leh Mawitea nên an inthlakna tur chu thlepin puanin a tuam a, iptepuiah chuan a khung sa diam a. 

Tichuan, Tukṭhuan chu an ei zui nghal a,  Tukṭhuan an eikham chuan Khuanglênga zin tur chuan an chhuak ta a. Dâi an thlen chuan an hnunga kal a nu leh pate chuan an hnung ral leh lama Zâmpuii u hmanhmawh taka lo tlan chu an hmu a, Zâmpuii chu an hrilh a.

Zâmpuii chuan a u rawn ûm chhan chu a hrethiam nghal vek a, Mawitea hnênah chuan, 'i tlan thuai ang,' a tia. Mawitea bânah chuan a vuan a hmanhmawh takin an tlan nghal a,

Mawitea chuan kawnga an tlan reng chuan Zâmpuii u chuan a umpha mai dâwn a ni tih hriain Zampuii banbulah chuan a vuana, "khat hnih thum," tiin kawngthlangah chuan theitawp in a zuan thlâkpui a, an lum dun a; mahse, EGS kawng laihzawh hlim, leivung thar a nih avangin insawh na lutuk lo va. 

Ṭawng ngam ni hek lo, ngawi rengin thingbuk phenah chuan an biru a. An zuanthlâkna piah tlângdung thleng chuan a u chu a tlan a; mahse, a hmu si lo. A ko leh Zâmpuii chuan a chhâng duh si lo.

Kawng chhak leh kawng thlangte chu an peng em? tiin a en zêl a, theihtawp chhuaha zuang an nih avangin an penna a hmu si lo. A tawpah chuan a beidawng chuan a ṭinsan ta a. Chutiang tehnuai a nih tâkah chuan Mawitea nu leh pate pawh chu an kir leh ta a.

Rei tak an bikruk hnu chuan Zâmpuii leh Mawitea chu  kawngpuiah chuan an chhuak chho leh a, Khuanglêng lam pan chuan an kal ta tho a. Tawkfang an kal hnu chuan Kelkang khua an thleng a, thingpui dawra thingpui an in hnu chuan Dilkawn lamah chhuk thla zêlin, Dilkawn aṭang chuan  Lungdup tlâng lam panin an chho leh a. 

Hun eng emaw tichen an chhoh hnu chuan Lungdup tlâng, Zotui hmun chu an thleng a. An chawl a, Zotui hit raih chu an inpenper tawn sak sak a. An hmaite chu an phih zui a. Mawitea chuan, "Zâmpui, Chawchhun tur ka ah hi nang han ṭhet la i ei ang hmiang,” a tia. Zâmbawihi chuan, “awle,” tih pah chuan a ṭhet sawk sawk a chawchhun chu an fâk ta a 
                                                        
Chawchhun fak pah chuan Mawitea chuan, "Zâmpui, Lalchhûngi leh Khawtinnghawra chanchin an sawi hi i hre tawh em?” tiin a zawt a. 

Zâmpuii chuan, “Ka la hre miah lo, min han hrilh teh," a tizui nghal a. Chawchhun an fâk zawh chuan Mualkawi rama Khawtinnghawra hmun hlui hmuh theihna hmun Thingdaihlim hnuaiah chuan ṭhu dunin Zakhûma tuallenna leh thihna tlâng chu an thlir dun vang vang a. Mawitea chuan, Lalchhûngi leh Zakhûma chanchin chu Zâmpuii chu a hrilh ta a:

"Lalsavunga chuan a pute chhuhthlâk san, khawchhak lam luah leh tumin Aizawl aṭangin chhak a nawrchho va, kum 1856-1862 inkâr vêl khân Tualtêah a awm a, He hmuna a awmlai hi Vânhnuailiana a ropui lai ber a niin a khua pawh a zau hle a, Ârtlânga  Liansailova, Zahau pawih lalna hmun pawh a khua chuan a huam niin an sawi ṭhin. 

Liansailova hian fapa pahnih, Khawtinnghawra leh Zakhûma a nei a, a thih hnu chuan a fapa upa zâwk Khawtinnghawra chu lalin a awm ve leh nge nghe a. A nau Zakhuma nên chuan an inkawp zêl a. 

"Tualteah chuan nula hmelṭha tak, Vânhnuailiana far nu fa, Lalchhûngi hi a awm. Heng hunlai hi chuan Ṭiau chhak Pawihin Ṭiau thlang Lusei lal khuaah hian chhiah an khawn  ṭhin a, chungte avang chuan Lalchhûngi chuan Pawih hi a haw êm êm mai a, Pawih a hmuh chuan ‘Pawihtê lu zum e, Kel êk e mum e’ tiin a ṭawng elsen fo ṭhin an tia.

"Tukkhat chu Khawtinnghawra nau, Zakhûma chuan Tualteah chuan Ṭhi a zuar a, Lalchhûngin pawn sumhmuna puan a tah dap dap chu a hmu a, hmelṭha a ti hle a, a ṭhi chu a zawrh ta a. 

"Lalchhûngin Zakhûma a han hmu chu hmelṭha a tihle a, biak muana chelhkhawtlai dân a ngaihtuaha, 'khawi aṭanga lo kal nge i nih? Tu nge i hming? Ti khân lo ṭhu la thingpuite ka han lum ang che,' ati bawrh bawrha."

Zakhûma chuan mak a tihle a, a thingpui lum sak inpah chuan 'Artlâng lal, Liansailova fapa naupang zâwk, Zakhûma' a nih thu chu a hrilh a.

"Lalchhûngi chuan a thusawi lai chu nguntakin alo en a, a ṭawngkam a felfai a tiin a ngaizawng ta êm êm mai a.

“Kum 1861-a lo herchhuak a, vanduai thlâk takin Ṭhingtam a lo tla a, chumi avang chuan Vânhnuailiana chuan a Pasalṭha Vânapaho ramchhuahna Lungdûp, tûna kan awmnaah hian kum 1862-khân a kai leh ta ni. 

"Khawtinnghawrate unau pawh Ârtlâng aṭang chuan Mualkawi rama Faibenvawn bul, Khawtinnghawra hmun tia kohzui tâkah sawn an kai ve a.

"Lalchhûngi chu Lungdup nula hmelṭha a sawi a ni zui zêl a. A chhûngte chuan a ngaihzawng, Zakhûma a neih chu an awih lo va; mahse, Lachhûngi chuan a thlah thei si lo. Zakhûma  ngai chuan a lunglêng thei êm êm a, a lunglêng chuan,  
'A pawi mang e khua hmuna kan lêng ta hnu,
Kâr a hla e, Zatuai kan lênna.

Kâr mah hla se, lêntu mah zîng sela,
Bâwngva tê ang lên châng ni tiam i.

Bawngva tê ang lên châng ni tiam i.
Thingte hnuchhâwl ṭhuai kan bâng lo ang e.' tiin.

Zakhûma chu a rilru aṭang chuan a dahsawn thei rêng rêng lo maia. A lunglêng chuan Zakhûma tuallênna saw thlirin, "Pawih zun ngaih chuan zîng dai pawh a nei lo ve," a tie, an tia.

"A chhûngte chuan duhpui lo mah se, Lalchhûngi chuan Zâkhûma chu pasala neih a tum tlat a; Mahse, a vanduaia siamin Zakhûma chu kum 1868-69 vêl khân a thi ta hlauh mai a. 

"A chhûngte chuan Zakhûma thih thu chu Lalchhûngi chu an hrilh duh mai lo va; mahse, Lalchhûngi chuan eng emaw ti tiin alo hria a, a hriat veleh a ṭapa 'Zakhûm, ka hmangaih che a sin!' tiin a puan thûlkhung kengin azan azan chuan Zakhûma râla kal chu a tum a, a chhûngte chuan an dang a; mahse, a kal lui ta tho a. 

"Chutia a kal luih tak tho avang chuan a unaute chuan an ngaihtuah hle a, silai kengin an umzui ve ta a, zîng ni chhuahah Zakhûmate khua chu an thleng a. 

"Zakhûmate in chu Lalchhûngi chuan a pan ding nghal a, Zakhûma ruang chungah chuan a ṭap taa.
'Hringlang tlângah Zatuaia nau ang ṭap, 
Fai tlângpui leh hming ṭha Lalngovi a ngai lo ti u,

Zatuai tho la ṭah lai kan bâng nang e,
I lenrualte'n Rûn tui thleh riatah hnam chem an lên e.' tiin.

In chhûnga lo awm zawng zawng chu 'mittui tla lo rêng rêng an awm lo,' an ti a.

“Lalchhûngi chu Zakhûma ruang kuanga an ur chhûng thlathum chhûng a châm a. Thlathum hnuah chuan haw turin a inbuatsaih ta a, Zakhûma nu chuan kawtchhuah thlengin a thlah a, an inṭhen dâwn chuan Zakhûma nu chuan a ṭah khum a:
'Chhûngpuii chu Zatuaia thailâk chang se,
Tun thla chhûng chu Zatuai zun phûr dun ila,' tiin.
 
Zakhûma nu ṭah hla avang chuan haw thei lovin Lalchhûngi chu 'thlathum dang a châm leh ta a ni' an tia. 

 "Zâmpuii, 'Ramin ri a neia,  hmangaihna chuan ri a nei lo' an lo tih hi Lalchhûngi a hmangaih Zakhûma chunga a thitih leh thu min hnutchhiahte hia a tichiang hle mai."a tizuia.

Zâmpuii chuan, "A ngaihnawm ka tiin Lalchhûngi chu ka khawngaih hle mai,  tih pah chuan chuan Mawitea bân chu a zut sak heuh heuh a. 

"Mawite, a thuhrimin chutiang hmanlai chanchinte chu engtin nge i hriat theih?" a tia.

Mawite a chuan, "Mualkawi hmunhlui Bethel hmuna kan kal ṭuma ka thusawite kha ila hria em? Ka pa thusawi avanga ka rilrua sernung cham tlat chuan Mizo pi pute nuna Pialral leh a kalkawng thu leh hlate hi khawi hmuna an awmlai leh chen laiin nge an lo sawi tih hriat châkna min chhawp a, chu chuan min tira hêng sawi tur hi ka lo nei thei ta a ni" tiin a chhâng a. 

"Zâmpui tichuan, Hringlang tlâng lamchhuaka lo ṭahpuitu pi pute zînga kan hriat theih hmasa ber chu, Vânhnuailiana farnu fa, Lalchhûngi hi alo nia. a hunlai lai leh kum pawh 1868-69 vêl Lusei lal leh hnamdangte  Tuichâng leh Ṭiau lui inkâr Tualte, Lungdup leh Faibenvawn bul, Khawtinnghawra hmunte leh hmun dang danga awmlai hi a ni tih kan hrethei ta a ni" a tia. 

"Zâmpui, ni a nem ṭan ta, kal zai kan rêl tawh dâwn em ni ang?" a tia; tichuan, an zikmar hnu chuan Khuanglêng lam pan chuan an kal leh ta a.

An kal pah chuan Zâmpuii chuan, “Mawite, ka lunglên mangan lai tak tak kha chuan ka chhûngte chu sawi loh, Pathian hnênah pawh hian ka vui lek lek zêl a sin, nang i ni ve em? a tizui a. An nui dun bawk bawk a.

Mawitea chuan, "Pathian hnênah chuan vui lo ve, Setana hi ka haw hluah hluah ṭhin. A chhan chu,  min hmangaihtu Pathian chuan kan ṭhatna turin kawng engkimah min thawhsak laiin, Setana erawh chuan kan chhiatna tur hlirin kawng engkimah a thawk thung a, bumtu, bumthiam anih avangin amah avanga manganna leh harsatna kan tawh pawh Pathian remruatah kan ngai theihna turin a thawk hlauh ṭhin a, hrethiam lo vin Pathian remruat niah kan ngai a,  a nilo a nia" a tia. 

Zampuii chuan,  "A lo nih zâwk chu aw! Ka hrethiam ve ta" a tia. 

Tawkfang an kalleh leh hnu chuanKhuanglêng ram Chirhdupdai an thleng a. Zâmbawihi chuan, “Mawite, Khuanglêng chu kan va thleng har ve aw.! hmuh pawh kan la hmupha lo a nia, a la hla em?” tiin a zawt a. 

Mawitea chuan, "Tuna kan kalna tur Khuanglêng hi tlâng inkâr ruam, 'Changel zawl' an tih hmuna awm nih avangin ralkhat aṭanga hmuhtheihna a tlem hle a, kan thlen leh i hmuh a inrual dâwn a ni" a tia.  

"Zâmpui,  i chau deuh tawh em ni?" A hla tawh lo a nia,"  a tizui a. 

Zâmpuii chuan, “Chau lo ve; Kawngthlanga kan zuantlâka kan lum khân ka khup hi ka sawha chu chuan kal a tinuam lo deuh a lawm...mahse, nang nêna hreawm tawrh hi a hreawm lo ve," tih pah chuan Mawitea kokiah chuan a vuan a. 

Mawitea chuan a khup chu a han en saka, a sawhna lai chu alo duk raih mai a,  a khawngaih hle a. rei kan kal tawh lo vang, kan thleng ṭep tawh a nia," tiin a ṭawng thlamuan a. An kal zêl a, kawtchhuah lungdawh hmun chu an thleng ta a.

Mawitea chuan Lungdawh aṭang chuan Pu Lalsiamate in chu Zâmpuii chu a kawh hmuh a, (Pu Lalsiama hi Mawitea pa u a ni a), an panding nghal a.

Pu Lalsiamate in an thlen chuan kawngkhar chu Mawitea chuan an kik dat dat a, in chhûng aṭang chuan, 'lo lût rawh u,' tiin an lo chhâng a, an lut zui ta a.

Pu Lalsiamate chhûng chuan zanriah an lo ei mêk a. Pu Lalsiama nupui Pi Zaṭhuami chuan, 'Mawiteate an nih hi! lam lam chuan, tikhân lo ṭhu hahdam phawt rawh u,' alo tibawrh bawrh a. 

Zanriah an eikham chuan an inchibai diah diah a. Pu Lalsiama chuan,  “Mawite, i ṭhian nu hi tu nge a hming? tu fanu nge?" a tia.

Mawitea chuan, “Zâmpuii, Pu Liana fanu anih hi," a tia. Pu Lalsiama chuan,  'Eng ti tura lo kal nge in nih?' a tih chuan Mawitea chuan an chanchin chu a hrilh ta vek a. 

Pu Lalsiama chuan 'Remi i naute inbualna tur hi tui han chhuang ta che; tichuan, an inbual zawhah chaw chu ei mai rawh se,' a tia. Remi chuan, 'Ka pa,  an pahniha inbualna  daih chu tui so a awm sa a a nia' a tia.

Pi Zaṭhuami chuan, “Chuti chu Mawite, inbual ula in inbual chhungin artui ka lo kang ang a, in inbual zawhah chaw chu in ei dâwn a nia" a tia. Zâmpuii leh Mawitea chu an inbual ta a. An inbual zawh chuan Zanriah chu an ei ta a. 

Zanriah an eikham chuan Pu Lalsiamaho chuan an titi laih laih a, Lênghawn âr an khuan chuan mutnate siamin an mu hahdam ta a. 
               
               BUNG  14
Khuanglêng Lal, Thanhrânga              hmun hluiah chuan:

A tuk zîngah chuan Mawitea chuan Kum 1871 kuma Rûn ral paihte, Zapauva hovin Thanhrânga khua, Khuanglêng an rûnna hmun hluia kal a duh thu chu Pu Lalsiama hnênah chuan a hrilh a. 

Pu Lalsiama chuan a tupa Ngûra chu a ko nghal a, alo thlen chuan,  'Hei i Pateate hian Thanhrânga hmunhluia kal an duh a, zuk hruai rawh' a tia. Tichuan, eitur leh inturte keng chuan an kal ta a. Thanhrânga hmun hlui hi tûna Khuanglêng leh Sesih inkârah (Leisen thlanmual hluiah) hian a awm a. 

Thanhrânga hmun hlui an thlen chuan Mawitea leh Zâmpuii chuan an fangkual nghal a, an fankual zawh chuan thingbuk hnuaiah an ṭhu dun a. Anmahni hruaitu Ngûra chu tihtur a neih avangin Sesih khuaah a kal a. 

Mawitea chuan, "Zâmpui, Lalchhûngi leh Zakhûma chanchin ka hrilh tawh che a, tûnah chuan he hmuna awm,  Thanhrânga khua an rûn thu hi ka hrilh leh ang che aw. Nguntakin lo ngaithlaleh rawh," a tia.

Zâmpuii chuan, "Awle, ka lo ngaithla ang, han sawi leh ta che," a ti a.

Mawitea chuan, "Hmânlaiin Ṭiau thlang lal leh Ṭiau chhak lalte chu an indo fo va, Chutianga indo reng chu a ṭha lo ve, tiin Vânhnuailiana leh Sukte lal Zapauva chuan, Run tui a lehluan hma leh, Lungtat a pâr a, Vahmim meiin bân a chen hma chuan indo tawh lo turin thuthlung an siam ta a; Tin, chhiahhlawh tlanbo an awm pawhin ṭha taka inpek kir zêlte thlêngin an inremnaah hian an sawi tela. Hetih hunlai, kum 1870 vêl hian Khanṭhuam a fapa, Zapauva Sukte hi 'Ṭiau chhak Paite hnam, lal 20 vêl zîngah chuan thiltithei ber leh hotu ber a ni,' an tia. Mualbem khaw lal a ni a. 

Vânhnuailiana leh Zapauvate'n inremna thuthlung an siam hnu hian, Mualbem lal Zapauva hote chuan Khuanglêng, Thanhrâng a khua  an rûn leh a.  A chhan sawi dân hrang a awm a.

"Zapauva chhiahhlawh, sal tlan bo chu Vânhnuailiana khuaah hian a awm a, Zapauva khaw tlangvâlte chu hruai turin Vânhnuailiana khuaah chuan an kal a, Vânhnuailiana chuan an inremna ang chuan ṭha takin a lo pekir leh a; mahse, a hruai lettute chuan Rûn lui kamah an that a, chumi avang chuan Vânhnuailiana chuan Sal tlan bo an awm pawhin a pekir duh tawh lo va. 

"Chuta ṭang chuan an inchemhar hret hret a, chutih hunlai chuan zanah Vânhnuailiana in chu a kang hlauh mai a; mahse, an ṭhelh mit leh thuai a. Chutihlai chuan naupang Liankhamaho chu Tuichhuarah an riak a, 'Sukteho hâl a ni a, a haltu pawh kan hmu,' an tia. Tichuan lal chuan Sukteho halah ngaiin, 'Ka khaw tlangvâl kha tlan ula, Lêntlang thlang lama Sukte mi inhmuh apiang chu that rawh u,' tiin tlangau a tir a.

"Zabiaka hote chuan an ûm ta a, Lêntlang thlang lam an thlen chuan Lusei ram zin tur an hmua, an bia a, an hotupa Zabiaka chu a che lawk lo va, an zinga pakhat chuan, 'inti si a, in ti leh si lo,' a tih chuan Zabiaka chuan Sukte pa pakhat chu a sat ta mai a, Sukteho chu an che ve nghal a. an inbei chu a ni ta mai a. 

Vânhnuailiana leh a upate chuan thupha chawiin, 'Zabiaka leh a hote kha lal thupek a che an ni lo, anmahni thua bei mai an ni e,' an tia; mahse, Sukte lal chuan a lo awih awzawng lo va, hmana an thuthlung kha an hre reng a, 'Rûn tui a leh luan ta a, Vahmim meiin bân a chen ta a ni maw?' a tia, Chuta chin chu an indo leh chu a ni ta a.

"A dang leh chu, 'Sukteho chuan ṭam an tuar a, Vânhnuailiana khuaah chuan purchawin an kal a; mahse, Vânhnuailiana chuan eng mah hawntir lovin kut bêngin a hawtir leh a. a hnuah purchaw tur bawkin Sukteho chu an kal leh a, chung purchaw tura kalte zînga pakhat chu an lo that a, chuta ṭang chuan Sukteho leh Lusei hote chu an indo leh ta a ni,  tia sawi an awm bawk a.

"Hetih hunlai hian Sailo lal, Vânhnuailianate unau zînga naupang ber, Thawmvunga fapa Thanhrânga chu Râl daido turin Khuanglêng tlâng tûna kan awmna hmunah hian Vânhnuailiana chuan tlâng a chantir a.

"Indo leh inrun an chîn avang chuan hmanraw ṭha an mamawh êm êm a. Tichuan, Thanhrânga leh Lalburha khaw Pasalṭhate chu Thungpui huan vai run turin an kal a, Thanhrânga hoten Nudigram Thingpui huan vai. Laburha hoten Monierkhal khua. Chutiang chuan kum 1871 January thla chuan rammuin an chhuak a. Thanhranga hote chuan January 28 khân Vai sipai 4th Native Infantry (Rear Guard) an lambuna puakrang silai 13 ngawt an man a.

"Hetia Thingpui huan vai rûna Thanhrânga leh  Pasalṭhate an kal veleh hian Thanhrânga bawih, a sal man, Dimmeni Sukte lam mi chu a chipuite hnênah kal ve nghalin Thanhrânga leh a hote vai rûna an kal thu chu a hrilh a. Chu hun chu Sukteho chuan remchângah hmangin Sihzângho nên chuan Thanhrânga khua hi an lo rûn ve ta a ni.

"Thanhrânga leh a Pasalṭha  tlangvâl rualte chu an rammut vek avangin Khuanglêng kulh chu awlsam takin Sukteho chuan an lût a, khua chu an hal a, tam tak an that a, mi 200 lai salah an man ta a ni.

"Thanhrângaho rammu lo haw chuan an khua chu a lan theihna aṭang chuan an han thlir a, meivap leh vaivutah alo chang vek mai a. An thinrim hle a, khua chu an lût a, râlin an beih laia khuaa lo awm ve lote chuan Thanhrânga chu panin an ṭah khum a, a nupui Dâri leh a fanu, Vânchhîngpuii an man thute chu an lo hrilh a.

"Hun leh ni a inher zêla Thanhrânga chu a lunglêng hle a, a lunglêng chuan Kawrnu zaiin hla a phuah a phuah ta mai a:

1. 'Phai zauah hnamchem lên ruai ila,
Lungdi Dâri'n chhakah kawlhren thir a bun;
Hraichawi Chhîngpuii.

2. Ding rih rawh khawtlâng i thlir ang aw,
Chhûngkim dâr ang kan lênna ka hawi ngam lo,
Chhâwl a zîng zo ve.

3. Vâl rualin tanchhâwn zawn lai takah,
Kan rûn in romeiah zam zo ve,
Tiam loh râl a lian.

4. Chuti taka anpai râl a len,
Chûn leh zûa kâra tuallêngte zawng,
Râirah chang zo ve.

5. Rihkhaw piallung sâng mah kai lovin,
Thangnunnemin Rûn tui dung a zui,
Samphiar khua chenin.

6. Chhakah Rûn tui a lian sen vung e,
Ṭhuva leng der a, di ngai angin;
A lal hrai ṭap e.' tiin. 

"Thanhrânga hla number 5-na hian Rih dil mitthi khuaa chêng tur ni lovin, a nupui Dâri chu Samphiar,  Paite khuaa chêng turin Rûn lui dûng zawhin a kal a ni, tih min hrilh a ni.  

"Kawrnu zai hi C. Chhuanvawra chuan, 'Baichi tlânga Baichi lal,  Chiliana hova an awm laia lo chhuak a ni a, kum 1807 vêla chhuak, Laldênga leh Pakhuangan an khaw nula Dârzalêngi an phuahna hla ang chia Kawrnu chungchâng an lo phuah aṭangin Kawrnu zai an lo tita a ni,' a tia.

"Thanhrânga khuaah hian Zahuata nau, Rodênga Cherput chu Vêng neiin lalin a ṭhu ve a; mahse, Thanhrânga khua Mualbemin an runlai hian Rodênga leh Duhkaii hi an inṭhen lai a nia, Duhkaii leh a fapa Vaihleia chauh an awmlai a nia, Vaihleia leh a nu Duhkaii pawh chu an man ve a, Vaihleia hi naupang kum 4 mi vêl chauh niin an saw. Hetih hunlai hian Zahuata Hualngo cherput leh Sukteho hi an inkawp ṭha hle a, Mualbem lal hnênah chuan, 'In sal man zîngah khân Vaihleiate nufa,  Rodênga Hualngo cherput nupui leh fapa an telve a, Inrawn dah leh dâwn nge? keimahniin kan rawn hruai dâwn?' tiin Fangra rah sen leh ngen mu kengin an Pasalṭha an tir a, Sukte lal chuan Ṭiau lui thlengin amite chu a thlah kir tir leh ta a ni," an ti.

Hetih hunlai hi Kumpinuin (British) Mizoram a awp hma kha a nia, Lusei leh Sukteho indo hunlai kha a ni. Veihleia hian a nu nêna an manna hmun Khuanglêng tlâng hi a pu,  Nikuala Chawngtlai hnên aṭangin kum 1887 khân a kai ve leh nghe nghe a ni.

"Zâmpui, Mualbem lal,  Zapauva hoten Thanhrânga Sailo, khua Khuanglêng an run chanchin aṭanga thilhriat theih leh ta chu, kum 1871 bawrah kha chuan Rih dil hi Mitthi khuaah Mizo pi pute khan an lo ngai a ni tih hi a ni," A tia. 

Zâmpuii chuan, "A lo nih tak chu, a bengvar thlâkin a ngaihnawm hle mai." A tia. 

Ngûra Sesih kal pawh alo kir tawh a,  Mawitea chuan, "hawh u, i haw tawh ang u hming," a ti a an haw ta a. 

In an thlen chuan Mawitea nu Pi Keiṭhiangi leh Pu Keivawmate pawh chu lo kal ve lehin Pu Lalsiamte in an lo thleng fel tawh hi alo nia. 

Pu Lalsiama chuan Remi, "Zâmpuii te an hahdam tawh chaw ei insiam mai dâwn em ni ang?"a tia. Remi leh Zâmbawihi chuan an siam a,  Zanriah chu an ei ta a. 

Zanriah eikham chuan chhûngkhat laina an rawn lêngkhawma,  Changban kangin Âr an sawhchiar a, an titi nak nak a; Chutah, Mawitea pa,  Pu Keivawma chuan phawk a chhuah a. "Zampuii hian a u man hlau va an tlanchhiat dân kha han sawi teh se" a ti a. Chu veleh midang pawh chuan, kan hrechâk, han sawi tak teh,  an ti sap sap a. Zâmpuii chu a zak khawp mai a; mahse, sawi tura an ngen tliar tliar si avangin zak chung chung chuan a sawi ta a. 

"Khatia ka pain,  'Kan hnunga saw i u a lo tlan e,' a tih veleh khân Mawitea hi i tlan nghal ang ka tia,  kawnga kan tlan reng chuan min ûmpha mai dâwn sia, tlângdung kan tlan liam veleh kawngthlangah min zuan thlâkpui mai rawh ka tia, chu veleh Mawitea hian ka ban bulah vuanin theihtawp chhuahin kan zuang thla a,  kan thlawk ni berin ka inhria, a thaw vuai a. 

"Lei kan thlen veleh kan lum a, vân dumpawl ka hmu êng phoh phoh a, Ka hlauthawng lu tuka,  Lalpa min ṭanpui rawh, min ṭanpui rawh ka ti rilru a; tichuan,  thingin min lo danga kan ding ta a. Thingbuk hnuaiah ngawi rengin kan ṭhu char char a,  mahni thawri pawh a ring duh ngei mai. 

"Ka u chuan mi ko lauh lauh a, ka ei duh bik silo, a tawpah a beidawng chu a kir ta a. In a thleng tawh ang tihah chuan kawnga chhuahchhoh chu kan tum ta a, Mawitea hian kan zuan thui zawng hi i teh teh ang a tia, chhoh pah chuan kan teh a,  Fit 20 lai a thui kan lo zuanga, mizo hmeichhia ah chuan ka zuang thui berin ka ring, kei aia hmeichhe zuang thui hria inawm chuan rawn sawi ve ula a ṭha ang," a tih chuan an nuiho dar dar a. "En ta che u, hei ka khup sawh pawh hi," tih pahin a khup chu a hlim a,  alo sawh duk char mai a,  an fiam zui sap sap a.  Chumi  hnuah Sawhchiar chu pirin chhangban kan chu hlim takin an eiho dar dar a. 

Nihnih an cham leh hnu chuan a nu leh pate nên chuan an haw leh ta a. 

                   BUNG  15
"Hei ngei hi Hringlang tlâng                    chu alo ni e"
  
Khuanglêng aṭanga an haw hnu chuan Mawitea pa,  Pu Keivawma chuan Zâmbawihi chhûngte hnênah chuan an khawngaihna dilin Pu Muana leh Pu Kâpa chu a palai tir leh a. Zâmpuii chhûngte pawh chuan remthu sawi mai chu an tih turah ngaiin inremna thu chu an lo sawipui ta a.

Tichuan, an ni ruat Ni 21.3.1981 Inrinniaah Zâmbawihi man leh mual chu inhlanin Ni 4.4.1981-ah Pastor Vânngura'n Kristian Dâna inneih tirin Zâmbawihi leh Mawitea chu a inkutsuih tir ta a, nupa tak,  inkawp rem tak an ni ta a. 

Hun a inher zêla, Nghavang lunglên hun a rawn inher chhuak leh a, Lêntlang aṭanga ni rawn chhuak tur chuan Vân chu a rawn chhun êng phut a, Pi Keiṭhiangi chuan, "Zâmbawih, Vawiin chu Mawitea nên Maubuang chul rama Hmarchate rah inlo dâwn em ni ang? Rawng pawh kan bawl zo tawh a,  Tuakṭhuan pawh ei mai ila a ṭha ang," a tia. 

Pu Keivawma pawh chu rawn inrawlh vein, "Ramvachalho ram vak pawhin 'in chulram Hmarchate pawh an tai hmin tiar mai' tih thu min hrilh tak a sin," a ti ve bawk a. 

Zâmpuii chuan, "Awle ka nu, kan kal dâwn a nia; chuti chu chaw ei ka siam tawh mai dâwn?" a tia.  A siam zawh chuan tukṭhuan chu an ei zui nghal a,  an eikham chuan insiamin Mawitea nên chuan chulram thlai lo tur chuan an kal ta a. 

An inruk zana an riahna hmun ngeia an pahnih leka an kal leh tâkah chuan sawi tur an ngah dun hle a. 

Zâmpuii chuan hmarchate lawh pah chuan, "Mawite, Khuanglênga kan kal ṭuma Lungdup tlâng nula hmelṭha, Lalchhûngi leh Zakhûma chanchin min hrilh te,  Khuanglêng Thanhrânga khua an run thu i sawite kha ka ngaihtuah chhuak  fo va, Champhaiah Sikul kalin min riah bo san leh daih ṭhin sia,  ka lung a lêng thei tak tak a ni," a tia. 

Mawitea chuan, "A nih tak chu,  chuti chu ka tel lo va ilo ngaihtuah zui leh tur ka han hrilh leh ang che aw," tiin Sawn tlunga hmarchate rah hmin bawr ṭhaih mai lawhpah chuan,  "Kan pi pute khân an thihin an thlarau chu Hruaikawnah sawn an kal ṭhin an tia,  Hruaikawn chu tûna kan awmna,  Maubuang hla ral leh lama tlâng inthlung saw tlâng inkâr saw a nia," tiin a kawhhmuh nghal a.

"Kum 1935 khân Mualkawi khuate chuan saw tlang khawthlang lam tûna kan awmna ep saw loah an ṭheh a,  Lungleihlawn awmna  chung saw lo atân an ṭheh a, chumi ṭum chuan vahsan lain Pu Rinchungnunga leh a ṭhiante chu an riak a, an chung tlângsâng lamah sawn Ngawihthawnga leh a ṭhiante an riak bawk a. 

Tahrik Ni 7 October,  1953-a Zanriah an eikham chuan Mualzen lui leh Sihpui lui infinna, an hnuai kawr aṭang chuan thawm danglam tak an hre ta a, Nguntakin an ngaithla a, an thawm hriat chu Pialtlêp zawn vel aṭangin Lungleihlawn lam panin an kal a, an awmna thlang an thlen chuan, an lal nu awrawl ngei mai chuan,  'Hei ha, hui ha,  ka va chau teh lul em!' a tih ri chu an hre ta a, mak an titlang hle a,  an inen hehaw hlawm a, Chumi hnuah an thawm hriat chuan Lungrahbuk awmna panin Hruaikawn lamah an chho tih chu an hre thei a. 

"An sawihoa an lal nu, Pi Thangsavungi nat thu tumahin an hre si lo, mak titakin ngaih a ṭha lo takinban awm a.  

"A tuk zîng, Ni 8 October, 1953-chuan Pi Thangsavungi thih thu hrilh tura zualko lo kal, Pu Thanrûma hmel chu an hmu ta a, Pu Thanrûma chuan Ni 7 October, 1953 nia Pi Thangsavungi feh chu a thih thu leh an men tlaivarpui thu chu a rawn hrilh ta a. An chung tlângsâng lama riak Pu Ngawihthawngate  ṭhianzaho pawh chu an hrilh nghal a. Tichuan, an hawho ta a, an hawn kawngah chuan an lal nu awrawl an hriat thute chu Pu Thanrûma chu an hrilh a, an thawm hriat leh, an lal nu awrawl an hriat dânte chu alo thuhmun a, an lal nu chu thi ngeiin an lo ring ge ve a.

Zâmpuii chuan, "A mak tak hle mai, chung hunah chuan Kriatian pawh an tam hle tawh awm si a. E! taka Mawite,  Lungdup tlâng,  Zotui hmuna kan chawlh khân, 'Hringlang tlângah Zatuaia Nau ang ṭap, Fai tlângpui leh hming ṭha Lalngo a ngai lo ti u,' tih thu Lalchhûngi ṭah hla chham kha i sawi a, 'Khawilai hi nge,  Faitlângpui chu?," tiin a zawt zui a.

Mawitea chuan, "Lalchhûngin,  'Fai tlângpui' alo tih hi 'Tuichhin tlâng' hi a ni" a tia. 

Zâmpuii chuan,  "A nih leh Faitlângpui a nih dân te  Tuichhin a nih dân te leh Hringlang tlâng hmehbel a nih dânte hi min han hrilh teh,  hriat ava chakawm ve," a tizêl a. 

Mawitea chuan, "Upa zâwkte sawi dân chuan Mualkawi paihte hmun hi a hma chuan 'Faibenvawn' tih a niin fai hnam an lo awm a; tin, Leisen ram,  tuna Hruaikawn khaw hlui zawk awmnaahte pawh hian Fai hnam hi an lo awm tawh bawk a. Chung Fai hnam awmte avang chuan Hruaikawn thlunzawm thlatu Tlâng hlawm lianpui khi 'Faitlângpui' tih alo nih pah ta a ni' an tia.  

'Kum 1670-1680 vêl khân khi tlâng tlângah hian Mangthawnga,  Mangkhaia pa hi a chêng a,  an tuitlan khura tui chu an ran vulhin an inpui theih loh turin lungpherin an chhin ṭhin a; chuvang chuan an khua chuan 'Tuichhin' tih hming hi alo put phat ta a ni,  tiin Tuichhin tlâng hming lo pian dân hi an sawi ṭhin; Tin,  Mângthawngate chuan hêng laia Hmâr hnam pêng pakhat, Fai hnam loawm chu an ûmchhuak niin an sawi bawk ṭhin. Hei hi a dik a nih chuan khi tlâng khi Tuichhin tlâng tih a nih hma hian 'Faitlângpui' tia koh alo ni tihna a ni thei ang. 

"Vânhnuailianan Tualte aṭanga Lungdupa a kai hma leh a kai hnu, kum 1862  hnulam Zakhûma thih kum 1868-69 vêl kha chuan hênglaia chêngte hian 'Faitlângpui' tiin an lo sawi ṭhin a ni tih chu Lalchhûngi ṭah hla hian a tichiang viau.  

"Kum 1910 Khân Khûanglianthangi Hualngo Cherput chuan, 'Faitlângpui, Mangthawnga hmun,  Tuichhin ah khian Sangal khawng hrangin belrawh mual a kil veleh a. 

Khuanglianthangi hi Duhkaii leh Rodêngate fa pathum zînga an milai a ni a. A unaute chu Vaihleia Khuanglêng lal leh Vanhnuaikhûma Mualkawi lalte an ni. 

Khuanglianthangi hi hmeichhe dawlkai ṭha leh hmelṭha tak,  mi huaisen, mipate elngam,  mipa tam tak tluk loh a ni,  an tia. Sûrbung lal,  Liansavûta pasalah a nei a. 

"Fanau rochan lamah an vanduai hle a, fa sawm leh pathum (13) an hring a; mahse, puitling an nih thlenga dam tumah an awm lo va. An naupan laiin an thi vek a ni.  

"Khuanglianthangi chuan a fate a sun vek hnuah a pasal Liansavuta Surbung lal(Myanmar) chu a sûn leh a.  A nulat laia mipate elngam, hmeichhe huaisen,  mipa tam takte tluk loh chu ni mah se,  thihnain chutiang taka a tlâkbuak tâkah chuan Lusûn khawharnain
 a rilru chu a luah ve rengin mitthi ngaih lunglênna chuan a nun chu a hruai fo va, lunglêngin a van ruai ruai ṭhin a. 

"Chutia khawhar leh lunglêng taka a awm chu a nuṭate chuan khawngaihin Sûrbung tlâng (Myanmar) aṭang chuan an hruai thlaa, a nau Vânhnuaikhûma ram Faitlângpui, Tuichhin tlângah khian tlâng an chantir ta a ni. 

"Hetia Tuichhina tlâng a chanleh tâkah chuan a lunglêng chuan a lalna tlâng Tuichhin chu chuan kualin,  'Kei chu ka thih hnuah pawh ka thlarau chu mitthi khuaah kalin,  Hringlang tlâng hi thleng teh reng pawh ni se,  tun ai hian chhûngte ngaiin a lunglêng chuang lo vang; chuvangin, hei ngei hi Hringlang Tlâng chu alo nih hi,
tiin a ṭap zawih zawih ṭhin tih thu a nu sawi a hriat chu Pu Thanrawia,  Champhai Vengthlang Dawr vênga chêng,  kum 94-a niha chatuan ram panta chuan mi a hrilh a.  Pu Thanrawia hi Tuichhina piang leh kum 12 mi a nih thlenga Tuichhina awm a ni.

Khuanglianthangi hian tûna Rih dil thlirna In dinna hmun hi 'Mitthi khaw thlir tlâng' tia a koh thu Pu Thanrawia hian min hrilh bawk a ni. 

A lunglêng chuan 'tiang hian hla thu min lo hnutchhiah a:
1.Hrailêng leh zua thlafam ngaih lunglenin,
Ka han chuana hringlangtlânga'n;
An sawi rauthla lêng tawn ka nuam,
Sûrbung lal lai a chuai.

2. Mahte'n rauthla lamtluang hringlangtlângah,
Maurua ang vangkhua din thar e,
Chhûngkim dâr ang lênna suamtual,
Ngai e, hringlang tlânga'n" tiin. 

"Tichuan, hetiang hian han sawi ta ila: Fai hnam avangin 'Fai tlângpui' tih a lo pianga, 
Mangthawnga vangin 'Tuichhin tlâng' tih alo piang bawk a. 
Khuanglianthangi avangin Fai tlângpui, Tuichhin tlâng an lo tih chu 'Hringlang tlâng' tiin kan lo ko veleh ta a ni. 

Zâmpuii chuan, "A lo nih tak chu,  Mizo pi pute chanchin hi a upa apiangin an hre turah ka lo ngai ṭhin a, alo ni ringawt lo mai, a ngaihventuten an lo hre zâwk zêl a ni tih hi nangmah avang hian ka hriat pah ta ni." I bula awm chuan maipawl pu lo pawhin kan beng avar viau zêl a ni hi," a tia an nui dun bawk bawk a.

Mawitea chuan, sawi chhunzawm lehin,  "Khuanglianthangi 'Tuichhin Lal nu,' tia an lo kohin Fai tlângpui, Tuichhin tlâng,  HRINGLANG TLÂNG tia a koh hun hi Kristiannain mi tamtak rilru Kristian thurin lama a hruai tawh hun a nih avangin koh chhunzawmpui a hlawh ta lo niin a hriat theih; mahse,  hênglai rama chêng Lusei lal ram khuate rilruah hian mitthi kalkawng chu alo ṭhanglian (Developed) zêl tih kan hre thei si," a tia. 

Zâmpuii chuan, "I Thil sawiin ka riltu a hruai bawk a ni ang,  ka kut thaksa pawh ka hrechang hlei nem, Mawite,  chuti chu Hringlang tlângah khian min hruai leh ang che aw a tia.  

Mawitea chuan, "Aw le Zâmpui, hna ṭhulh chuang siloin thil i hriatbelh ta ṭeuh mai Kan lo zo khat tawh bawk a, kan kutte hi faitakin sil ila i hawtawh mai ang hming," a tia. 

An kut an sifai hnu chuan an haw ta a. 

Hringlang tlâng hi Mizoram khawchhak tawp, Champhai District, Mualkawi rama awm a ni. 
HRINGLANGTLÂNG:
Easting   :  537536.549
Northing :  2586842.402
Elevation :  1485.000
Coordinate :
Easting   :   537741.984
Northing :   2586841.678
Elevation :  1485.000
20°21'32" N-93°22'32" 

Pu C. Kawllianchhûnga chuan hetiang hian hla alo phuah a:
1 “ Hmâna pi leh pute'n an hril Faitlangpuiah,
Haulai ngûrpui Pu Mangthawnga'n vangkhua a din;
Lunglohtui rauthla dâwn ṭhin, siktui thiang pâr an tlân e,
A sakhming 'Tuichhin' chawiin hrîngzawl rûn an rem e.

I mawi hluan e, tlâng hmingthang Hringlangtlâng thin lai luahtu,
I sak hming thansâr ang zâm rauthla ṭahna;
Tûnah lêntupui changin thing tin pâr an vul chiai e;
Hlunding ram nuam sak hming chul lo Khuanu ruat i ni e.

2. Rauthla lêng zawng zawngten Hawilopâr mawi tawn a,
Kum hlun ram tur chatuan Pîalral tluanglam zawh a;
Lunglohtui an dâwnna hmun rila chhuak siktui luanna,
Hrînglangtlâng sakhming chul lo thanlai siamtu a ni.

3. Hrînglangtlâng hmun mawi nuam, Pi Khuangi hmun thlan hi,
Râldan bang kham râng sen vungin a chawi vêl;
Vângkhawpui zalêng zawngte suihlung mu anga an lên nân,
Tlângrawn mawi, boruak thiang leh duhâisam a lo ni.” tiin. 

               BUNG  16
  Pi pute mitthi khua Rih dil:

Ni khat chu Mawitea chuan Zâmpuii chu Hringlang tlângah chuan a hruai a, chhom leh hmar,  chhak leh thlangte chu hmun hran hran aṭang chuan an thlir kual a, chutianga an thlir kual hnu chuan mitthi khawthlir tlâng chu an pana, 'Mitthi khawthlir tlâng' aṭang chuan an hnuai maia Rih dil, Love Sign ang tak lo tling pawl ruih chu an thlir a. 

Zâmpuii chuan,  "Mawite Thanhrânga hmun hlui kan fan ṭum khân Thanhrânga hla phuah, 
'5. Rihkhaw piallung sâng mah kai lovin,
Thangnunnemin Rûn tui dung a zui,
Samphiar khua chenin.' tiin. 

"He hla thu awmzia, 'Rih dil mitthi khuaa chêng tur ni lovin, a nupui Dâri chu Sam phiar, paite khuaa chêng turin rûn lui dûng zawhin a kal a ni,' tih kha i sawi tawh a. Hla thu dang sawi tur ila hria em?"a tia. 

Mawitea chuan,  "Hria e, lo ngaithla leh rawh aw.  

"Kan pi pute chuan Rih Dil chhûng, a hnuai khu Pialtlep (Lung) inphah duai niin an ring a, chu hmun chu “Piallung”  an ti a, chu hmunah chuan in leh lote neiin mitthi thlaraute chu chêng vein an lo ring a ni tih Saikuti zai aṭang pawhin kan hre thei, 
'I chuan ang u, pulzîng rûn remna; zalêng an kalna chu,
Rih khaw piallung dawhsâng chungah i tinkhawsa maw?

Rih khaw piallung dawhsâng chungah i tin khawsa maw?
Khuanu lêngin rûnthang an rem, vângkhua ngai lovin,' tiin. 

"Tin, Sa-lu-Lam-zai (Sakhal Zai) ah pawh kan hmu bawk a:-
'Va ko u, va ko u ka pa Hminglian,
Rih chin tlângah va ko u, ka pa Hminglian,
Zîngphulah ngám zo koh theih phung loh,
A hrai lawi ang ka than ni khawian thei maw?' tiin. 

'He Sakhâl zai hi Lianchêa leh a nau Chawngtinleri-te chanchin nena inzawmna nei a nih avangin Seipui khua aṭanga chhuak a ni ngei ang, a hun pawh AD1550 vêl lai a nih a rinawm. Lianchêa kah tur Sanghal leh Tumpâng rawn khalhchhuaktu lasiho hla sak aṭanga lak a nih avangin Sakhal zai an lo vuah a ni,' tiin C. Chhuanvawra chuan a sawi nghe nghe.

"Rih dil hi khu i hmuh ang khuan phai leh tlângin a hual vêl a nia, khung a hualtu tlângte khu 'Rih tlângpui' tih an ni a. Fahrahin Sa a kah,  chu a sa kah chu a pa thi tawh khân lo hria sela a duh a, chuvangin Rih tlâng aṭang khuan a pa Mitthi khua, Rih Dila awm chu koh a duh a; amaherawhchu, a pa kha Mitthi khuaah (Rih dilah) khuan a lo ngam tawh sia, koh theih pawh a ni ta lo va, chuvangin a pa khan a than chu khawi aṭang takin lo hria ang maw? tiin hetiang hian a lo au chhuak ta a ni.

"Mitthi Chawngchen Zai aṭangin kan hre thei bawk.
'Lurhpui a sâng khi e,
Vân hnuai miin an hril e,
A chhipah chuang ila,
Fam ka ngaih khua lang maw!' tiin. 

Mitthi chawngchen zai hi chawngchen zai hla zînga pakhat a nia, Mizo hla chhuak hmasa zîng a mi a ni, an tia.

"Lurhtlâng hi Mizoram khawchhak, Farkawn rama awm a nia, Mizo pi puten Ṭiau lui an kan thlâka Tlâng hming thang leh an thu leh hlaa an lo chawi ṭhin pakhat a ni. A tlâng sanzia hi an sawi ṭhin avangin he hla hian, 'Lurh tlâng chhip aṭang chuan mitthi khua (Rih dil) pawh a lang thei hial awm mang e!' a tihna a ni," a tia.

Zâmpuii chuan, "Mawite, Mitthi chawngchen chu eng nge a awmzia?" tiin a zawt a. 

Mawitea chuan, "Mitthi Chawngchen chu Mizo sakhaw hluia In lama Thangchhuah theihna tura an tih dân pakhata tel a ni. Thangchhuah tur chuan tih tur chi hrang hrang a awm a, chung zîngah chuan, 'Chawngchen' a awm a, he hunah hian Mitthi Chawngchen hi a tel a ni." tiin a hrilh a.

"Awithangpa zaiah pawh kan hmu a:
'A khi Lurhpui khanṭhuam hnuaiah,
Dochhûngpa i kal dûn ang,
Awithang thlafam tui Rih liah,
Kan va tawng dah law maw e.' tiin. He Awithangpa zai (Lusun zai) hi kum 1910 leh 1920 inkâr vela chhuak niin an sawi a,

"Tin, Sailo lal ropui tak thiha a thlaichhiahna Sechal nên Rih khua an panna thu phuahna hi han thlir leh ila:
'Ai maw! Kungi lal lai Bûng a thliak,
Kan chalngeng thawn Rih khaw sâng kai lai an rêl, 
Zua lian tawng che maw!' tiin.

"Zâmpui,  "Hêng an ngaih dân tichiangtu chu khawdâr khuain Rih ram luah Golden Jubilee lung an phun khu a ni." a tia. A hnuaia mi hi an lungphun thlalâk chu a ni.    


Zâmpuii chuan, "Hetiang nisi eng a tinge mi ṭhenkhat hian mitthi kalkawng tia an sawi le? a tileh a. 

Mawitea chuan, Mitthi kalkawnga an ngaihna thu hi Kristian an ni hma thu leh hlaah hian kei chuan ka la hmu fuh lo a ni awm e; chuvangin, mitthi kalkawnga ngatute ngaih chhan nia ka puh ve dan chu ni dangah ka la htilh dâwn che a nia," a tia. 

Zâmpuii chuan Rih dil thlir vang vang chung chuan,  "Mawite, Rih dil khu a hmunah hmuh ka chak êm mai,  min hruai la  i kal ang, a bul Rihkhawdar khuaah khuan (myanmar)kan chhûngte an awm a nia," a tia.

Mawitea chuan,  "Kei pawh ka kal châk khawp mai ka nu leh pate kan dil anga an phal leh kan kal leh dâwn nia, khua a tlai mai dâwn hawn zai i rêl dâwn ang hmiang a tia an haw zui ta a. 

                  BUNG  17
      Rih dil mitthi kalkawng 

Zankhat chu Mawitea chuan, "Ka pa, Rih dil ena kal hi ka chakna a rei tawh hle a,  Vahsan kan la zo tawh bawka Zâmpuii hi ka hruai anga kan kal ang e, i phal em? a tia. Pu Keivawma chuan, 'phal e a; mahse, kan chhûngte Rihkhawdara awm hriat i nei dâwn si lo va,' a ti a. 

Mawitea chuan, "Zampuii te chhûngte inah kan thleng mai ang chu," a tia.

Pu Keivawma chuan, "A nih chuan han kal ula tinia, Zîngah inchhuak ang a,  kawngah chaw in fak dâwn nia,  chutiang tur chuan zan lamah hian inbuatsaih felsa ula a ṭha ang chu, " a tia,

Mawitea nu, Pi Keiṭhiangi chuan,  "Zâmpui, inpahniha ei tur chaw leh ârtui chhum la; tichuan, zîngah infun anga in kal nghal mai dâwn a lawm," a tia,  Zâmpuii chuan Pi Keiṭhiangi sawi ang chuan a ti a,  engkim an peihfel hnu chuan zînga chhuah tum chuan an mu ta a. 

Zîng khua alo varfel veleh chuan Zâmpuii leh Mawitea chu an tho va,  an insiam bawl sawk sawk a, an insiam zawh chuan,  'ka nu,  ka pa,  kan kal a nia,' tiin an kal ta a. 

British min awplaia,  Falam panna kawngpui chu zawhin Pi Khuanglianthangi damlai lung dawh an thlenga,  an kal zêla Melvêngho bûk awmna,  Melbuk chu an thlenga,  Ṭiau lui lamah tla thla zêlin Ṭiau lui,  Vaikai an tih chu an thlenga. chawl hahdamin an chaw fun chu Ṭiau phoah chuan an ei a, an eikham chuan Ṭiau luiah chuan inbuala an inbual zawh chuan Rihkhawdara lam pan chuan an chho leh ta a. Rih dil awmna chu an thlenga; mahse, a tuk lama a hmuna kal turin khaw lam pan chuan an kal tlanga,  Tluang takin Zâmpuii u Lalmawiite in Rikhawdar khuaa mi chu an thleng ta a. Zâmpuii chuan Mawitea chu a pasal a nih thu a chhûngte chu a hrilh a an chibai sap sap a.  

Zanah chuan Mawitea chuan,  Rihkhawdâr an zin chhan chu sawiin Pi Lalmawii fa pa, Pu Vânrûma chu Rih dila kalpui turin a sawm a,  Pu Vânruma chuan,  "Khu leh chen aṭanga Rih dil hmuh châka lo kalte chu ka hruai dâwn che u a nia," a ti a. Zâmpuii chhûngte midang pawh an lo lenbelh zêl a, hlim takin an inkawmho dar dar a, lenghawn âr an khuan tâkah chuan an hawta sang sang a, an haw liam hnu chuan Zâmpuii chuan mutna a siam a an mu ve nghal a. 

Khua alo vara,  Tukṭhuan eikhamah Pu Vânrûma ho chuan Rih dilah chuan an kal ta a. Rih dil an thlen chuan Pu Vânrûma chuan Zâmpuii leh Mawitea chu Maupumin a phur a Rih dilb chu a fankual pui nghal a. An fan kual zawh chuan Zâmbawihi leh Mawitea chu Rih dil kam chhak lam phulah chuan an ṭhu a. Pu Vânrûma erawh chuan Rih Sanghte chu lensuah lianpui hmang chuan a man a. 

Zâmpuii chuan an eitur ken eipah chuan,  'Mawite, mi ṭhenkhatin Rih dil hi 'Mitthi kalkawng' angin an sawi bawk si a,  ka tih khan 'Mitthi kalkawnga an ngaihna thu hi Kristian an ni hma thu leh hlaah hian kei chuan ka la hmu fuh lo a ni awm e; chuvangin mitthi kalkawnga ngatute ngaih chhan nia ka puh ve dan chu ni dangah ka la htilh dâwn che a nia,' i tia min han hrilh teh le" a tia. 

Mawitea chuan, "Ni e, hemi thuah hian inhnialna a awm thei ang. Kan pi puten mitthi khuaa ngaihna hmuh leh hriat tur a awm laia,  mitthi kalkawnga ngaitute ngaih chhan nia ka hriat dân chu hei hi a ni.

"Kan pi pute kha zai ngaina, chawngchen, kût ni vangthla leh sakhaw kawng an zawh ni khuatea zu inhoa an rimawi khûang leh sekite nêna nuam titaka inzai lam ṭhin an ni a.

"Hetianga hun hmang ṭhin an nih lai hian  Ni 15 March, 1891-ah Chanchin Ṭha Mizoramah alo thleng ta a, Sâp missionary-te chuan Mizo nunzia leh tih dânte chu an hre zêl a. Ramhuai chu an hlau a ni tih leh, tihlungawi tumin inthawina an hlan ṭhin tih chu an han hre ta a.

An hnênah chuan, 'Ramhuai,  inhlauh êm êm hian Lal Isua Krista hi a ngam lo va, Lal Isua inrin chuan inhlauh êm êm Ramhuai lakah hian a chhan dâwn che u a ni,' an ti a. Chutia an hlauh êm êm laka chhan theitu a awm tih an hriat chuan Isua Krista chanchin chu an ngaihven ta hle a, Kum  13 a vei leh meuh chuan Isua ringtu, Kristian-ah mi tamtak chu an inpe ta a.

"Ringtute chu an oung chho zêla Ni 4 April, 1906-ah harhna ṭumkhatna chu a thleng a, cchu harhna chuan thu ken neiin ring tharte chuan an tuipui hle a. 

"Harhna changtu inpâwl khâwmte chuan Biak Inah chuan mizo hla thlûk te, an rimawi Khuang leh Sekite chu chhawmluh an han tum a; mahse, Missionary-te chuan 'Zu hmun, sa hmun hlimna hmanrua' tiin an phal lo va,  an hnawlsak a.

"Sap hla lehlin, thu pangngai, khawng euhauh leh hla dang dangte chu an zirtîr ta zâwk a, chung chu sain ringtharho chu an inpawl hlim ṭhin a. 

"Chutianga ringtharte'n harhna changa hun an hman chhoh lai chuan Zâwngin lal, Lalzika sailo chuan kum 1907--ah Lîangkhaia leh a ṭhian chu leiba ṭhing turin Lalhleia khua, Ratuah a tir a. Lîangkhaia leh a ṭhian chuan kum 1830-chhoa Biatehoin an chin tawh, Zoram dêngchhuak zo lova thi leh ta, 'Puma zai,' Biate ṭawnga 'Pathian' tihna chu Ratu khua aṭang chuan chawlûtin Lalzîka chuan Sialin a âia. Lal leh upa, nu leh pate chuan zû inho paha sain zan khua khuain an lâm a, Khaw dang dangah a kangkai zêl a; tin, nula leh tlangvâlte chuan Mualdung/Mualzawlah ruilo hai lovin an lampui ta zêl bawk a, hun reilotê chhûngin Mizoram chu a dêngchhuak ve bawk a. 

"Kristian Sakhaw vuantu lo pung zêl leh, Thlarau Thianghlim harhna thleng kâra Puma zai lo darh ve bawk chuan ringthar, Kristiana inpe tawh mi tamtakte chu Mizo sakhaw nun leh thuah chuan a hruai kir ve leh bawk a. Sakhaw indona chu a thleng ta a. Sâp Missionary-te chuan Puma Zai/Tlânglam zai chu Thlarau Thianghlim harhna thleng dotu, Setana hmanruaah ngaiin an haw ta êm êm mai a.

"Chu tia Missionary te'n  Puma zai Setana hmanruaah ngaia an do avang chuan lal leh upate pawh chuan ringtharte chu tiduhdahin khua aṭangte chuan an hnawtchhuak ve bawk a.

"Chutianga kârah chuan harhna ṭum thumna chu Kum 1919-ah chuan alo thleng leh a,  chu harhna chuan Mizo rimawi hmanrua ngainatna chu harhna changtu ringtharteah chuan a tuh a,  Nisapui te, Lungrâng leh Thingsaia hlimsângte chuan Missionary-te leh kohhran hruaitute pawh pawisa zo lovin Biak Inah Khûang chu an la lût leh ta a.  

"Tin, kum 1919-ah vek chuan 'Hripui, pulhri' an tih bawk chu Mizoram dung leh vang tuam chhuakin a lêng bawk a, khawṭhen khatah phei chuan inbawihsawm tur pawh awm mang lovin thihna chuan thla a zâr a, an thi nasa hle a, 

Hetianga Sakhaw indona kâra thihna hri lo lêng chuan manganganna leh rumnaah a a hruai lut a, khawharna leh lunglênna, ṭahnate chuan a ùmzui a. Zephania-in Lalpa rorelna lo thleng tur a sawi, 'Chumi ni chu thinurna ni a ni a, Mangan leh hreawm ni, chhiatna leh ṭiauna ni, Thimna leh khawdur ni, chhum leh thim chhah mup nî a ni a,' (Zep 1:15) alo tih ang maiin. 

"Chutianga hun an hman chhoh lai, Kum 1920-1930 chhoah chuan an Sakhaw hlui thu leh hla, kal san an hreh ngawih ngawih chu  Pathian chuan hmangin, Thihna avanga mangang leh lusun lunglêng bawk site kaihharhna tur hla thar, Puma zai leh tlânglam zai thlûk ang nilo, Sâp hla lehlin thlûk ang ni bawk silo; Mizo mizona hlarua, an rilrem zâwng tak, an Sakhaw vawrtawp Pîalral kai thu leh a kalkawnga thu inphum tlatte chu hmangin, Lusûn hnemna leh Vânram ngaih hlate hi a mite hmangin a rawn pe ta a. Entir nân:-
'Han chuang ila Hringlang tlângah
Lunglohtui siktui thiang an dâwn e,
Hawilopâr vullai an thliak e;
Min ngai lovin mual an liam ta
An hmangaih chhandamtu hnên an thleng ta.' (Râlngama)

'Aw, ka chak êm, Pîalral ram nuam,
Tho leh fate tuallai lênna;
Thihna, lusun, ṭahna a reh ang,
Aw, Pîalral, ka tân lo inhawng la.' (Rev Chhawna)

'Nunna lunglohtui leh hawilopâr chawiin,
Aw nem takin, lokai rawh min ti,' tiin.(Rev Lianruma) 

Hmangaihtu Pathian chuan an ṭahna ruam chu tiang hian rawn zawhpuiin thihna avanga mangang, lunglêng rêng rênga hun hmang, zai ngaina bawk site chu an vel ṭap tê tê a, chumi hnuah Chhandamtu Isua hmêl thlirtirin a ke bulah hruai thlen in an lo awm ta a. 

"Kal san an hreh ngawih ngawih, an sakhaw vawrtawp thu leh hla, an ngaihtuahnaa cham reng chu Krista hmel thlirtirna hmanruaa hman sak an lo nih tâkah chuan an sakhaw hlui chu an lo kal san thei ta a, Kum 1950 chhoah meuh chuan Mizoram chu Kristian ram a sawi theih alo ni ta hial a.

Hetianga Thlarau lam mit naute thar hmanga thihna leh a hnu lam an lo thlirthiam tâk avang hian mitthi khuaa an lo ngaih Rih dil chu kalpelh tirin mitthi kalkawngah an lo chan ve leh ta ni hian a hriat theih a ni." a tia. 

Zâmpuii chuan, "I chhut dân hi a pawmawm hlein ka hria" a tia"

"Mawitea chuan, "Lusunte hnemna hla hi Pathianin amite kaltlanga min pek, Mittuia bualfai, Thlarau Thianghlim puannem a tuam, Vanram min thlirtirtu leh min ngaihtirtu, Lal Isua ringtua Mizote min siamtu a ni a,  a hlu êm êm a ni. Nula leh tlangval, nu leh pa, Lusûn khawhâr chhûngte thlamuan tura kalte hi chuan sak hram hram kan tum pawh a ṭha awm e," a tia. 

Chaw hnu her a nih takah chuan
Pu Vânrûma chuan Rih Sangha tê a man chu duh tawkin, haw turin Zâmpuii leh Mawitea chu a rawn sawm a, an haw ta a.  A tukah chuan Pu Vânrûma  Rih Sangha tê man nên chuan  Zâmpuii leh Mawitea chu an in lam pan chuan an haw leh ta a. 

                    BUNG  18
                  Mizo Pi pute                              Thlarau kalkawng. 

Zankhat chu Zâmpuii  chuan "Mawite,  Kristian an nih hmaa kan pi pute mitthi thlarau kalkawng ngaihruatna thu hla hi min hrilh leh teh a," a tia. 

Mawitea chuan, "Zampuii, 'Unau thawnthu sawi dân pawh a dang' an lo tia,  engpawh ni se,  ka hriat dân kan hrilh ang che. 

"Kan pi pute khân sakhaw thuah hian hriatna an lo zawng nasa hle a ni tih chu an sakhaw vawr tawp thlarau khawvêla mitthi khua leh a kalkawng an ngaihruatna thuzam aṭangte hian a hriat theih a. Tin, chung thlarau khawvêla an ngaihruatna thuzam hmuh theih loh chu hmuh theihin leilungah hmehbel an lo nei thliah a ni tihte pawh an chanchin aṭang hian a hriat theih bawk a,  Chuti ang chuan Mualkawi ramah pawh mitthi thlarau kalkawng
1. Pîaltlêp
2. Lungleihlawn
3. Lungrahbuk
4. Hruaikawn dil
5. Hruaikawn
6. Luruhkham 
7. Hringlangtlâng
8. Hawilopâr 
9. Lunglohtui leh
10. Pawla kawtchhuahte an awm a ni. 

Heng hmunte hian pawimawhna taka an nei hrang thliah a, ka pain, 'Mawite naktuk chu Sunhlu lo ula i um teh ang a tia,' Hringlang tlâng Sunhlu lo ila chumi pah chuan
'Kristian an nih hmaa kan pi pute mitthi thlarau kalkawng ngaihruatna thu hla' min hrilh teh i tih hi chu ka hrilh dâwn che a nia" a tia. Mut hilh zai an rêl ta a. 

A tuk khua a lo vara. Tukṭhuan an eikham chuan Zâmpuii leh Mawitea chu Sunhlu lo tur chuan an insiam a, Hringlang tlâng lam chu an pan ta a. 

Hringlang tlâng an thlen chuan Mawitea chuan Sunhlu rah bawrtup mai chu lawnin a sawi ṭil a, Zâmpuii nên chuan an chhar dun a. reilote chhûngin an phur khawp chu an ngah ta mai a, chutia an phur tur an ngah hnu chuan Zâmpuii chuan Ngâkhlel tak chuan, "Mawite, min hrilh tawh rawh le," a tia.

Mawitea chuan, "Hringlang tlâng chhim lama tlâng chu a panpui a, Chuta ṭang chuan Zâmpuii chu Pialtlep, Lungleihlawn, Lungrahbuk leh Hruaikawn awmna chu kawh hmuhin a thlirpui hmasa tê tê a, chumi hnuah an chanchinte chu a hrilh ta a.

1. Pialtlêp:
"Zâmbawih,  Thlarauten mitthi khua an panna kawngṭum hmasa ber chu Pîaltlêp hi a ni. Pialtlep hi Sihpui lui leh Mualzên lui infina hmun a nia, ruahtui tlâk hnuah chuan a nal thei hle a ni.  Pîaltlêpah hian thlarau kal hmasate chuan a kal tharte chu an lo hmuak a;  Lungleihlawn an panpui ṭhin. 

2. "Lungleihlawn
"Lungleihlawn hi Pialtlêp aṭanga hmar lam, naurual lo fing vêl a hla, Sihpui lui leh Khuai lui infinna bula awm a ni a.

"A awmna kawr zau zâwng hi fit 25 vêl niin, a thuk zâwng hi a lung chung lam aṭangin fit 25 vêl a thûk a ni; amaherawhchu, fur ruahtuiin hnawl a chhek dân a zirin a danglam ṭhin a. Thlarau mitthi khaw lam pana an kal hun, Thiṭin thlaah hi chuan Favang ruahtui a tlâk tawh ṭhin avângin Patêkin a bawh ṭhin a, a nal thei hle. Thlaraute chuan inkai liam liamin an lo zawh kai ṭhin niin an ring." tih thute chu a hrilh a, 

Zâmpuii chuan, "Mawite, anih Thlarau kalkawnga an lo ngaihna chhan chu min han hrilh teh a," a ti a.

Mawite chuan, "Chulrama Hmarchate kan lawh ṭum khân ka hrilh tawh che kha,"  a tia. 

Zâmpuii chuan,  "Min hrilh nawn leh mai rawh a ti a," Mawitea chuan 'ava mak ṭhin e' tichungin a hrilh nawn ta tho a. "Kum 1953 khân Mualkawi khuate chuan Pialtlêp leh Lungleihlawn awmna bul ram khu thlawhhma atân an ṭheh a, chung hunah chuan Ramngaw an la ni vek a. Fâvangah chuan Pu Rinchungnunga leh a ṭhiante chu Vahsan lain Lungleilawn awmna bulah khuan an riak a, an chung tlângsâng lamah Pu Ngawihthawnga leh a ṭhiante an riak ve bawk a.

"Tahrik Ni 7 October,1953 Khuangchawi thlaa Zanriah an eikham chuan Pu Rinchungnunga leh a ṭhiante chuan Thawm danglam tak mai Pialtlêp aṭanga Lungleihlawna rawn kal thawm chu an hria a. Anvai mai chuan bengchhiin an ngaithla a. Nakinah chuan an lal nu, Pi Thangsavungi aw ngei chuan, “Hei ha, hui ha, ka va han chau teh lul êm!” a tih ri chu an hre ta a, mak an ti hle a. An thawm hriat leh an lalnu awrawl chu lungrahbuk awmna kawrah lûtin Hruaikawn lamah an chho liam ta a.

"A tuk zîngah chuan an lal nu thih thu chu Pu Thanrûma chuan Pu Rinchungnungate leh Pu Ngawihthawngate chu a hrilh a. An hawhobta a. Pi Thângsavungi an lal, Vânhnuaikhûma nupui chu nat lâwk pawh awm lo vin a thi hi a lo ni a. Pu Rinchungnunga te leh Pu Ngawihthawngate chuan an lal nu aw rawl leh thusawi an hriat dante chu a thuhmun chiah a. Chuta ṭang chuan Pialtlep leh Lungleihlawn hi thlarau kalkawngah an ngai ta a ni." A tia.

Zâmpuii chuan, "A nih leh Lungrahbuk mitthi kalkawnga ngaih a nihna chhan hi min han hrilh leh teh," a tileh a.


3. Lungrahbuk: 
Ṭumkhat chu Pasalṭhaho  ramchuak hi Lungrahbuk awmna bulah Khuan an riak a, zanah chuan an hotupa ber chuan an riahna bul lam pana thawm mak tak, mihring thawm ang hi a hria a, a thawm hriat chu an riahna bul mai a nih avangin a lo changru ta a. A bul an lo thlen chuan a nupui chuan, 'Aw! Rapui chungsâng Bellam chhûnga ka Sarep dah leh Banglai Fairel bel chhûnga ka artui dah tak kha aw! Ka kal dâwnin ka fate lah ka hrilh ta si lo,  kan pa lah  ramchhuakin an thang bo daih si a,' a tih chu a hre ta a,  chu veleh an nu thlarau chu panin a man thuta a pawm bet a, Midangte chuan an thlang kawrtea lung inkhang chu rapbuk lauhin Hruaikawn lam chu an pan zêl a. 

 An nu thlarau chuan, 'min thlah rawh ka ṭhianten min liam san zo dâwn, kei chu thlarau maibka ni tawh a,  hringchang mêkte nên kan khawsa dun thei tawh lo,  min thlah mai rawh a tih lawm lawm a; mahse, a thlah duh chuang lo va, a tawpah chuan a nupui thlarau Dumdeah changin a put chhuak ta a," tih thu hi an sawi ṭhin. 

Tin, a pasal chuan an lungrah te chu a han rap ve a, a lo buk thei chu a nia, finfiah duhin buk thei lo chuan a kam a,  a mutsan ta a. 

"A tûk zîngah chuan a nauteho chu a thil tawn dân leh chanchinte chu a hrilh ta vek a, a naute chuan an lung rah ngei chu finfiahin an han rap ve a, a lo buk leh ta a, Ngaihṭhatlohna lian tak an nei ta a, haw zai an rêlin an haw ta a. 

“In an thlen chuan a nupui chu nat lâwk pawh nei lovin a lo thi hi a ni a, a aw hriat chu finfiah nân Rappui chungsâng Bellâm chhûng chu a han en a, Sarep chu a lo awm a, Banglai Fairel bêl chhûng chu a han en leh a, tah pawh chuan Artui chu alo awm bawk a, chuta ṭang chuan he lung hi Mitthi thlarau chuan an zawh ngei ah ngaiin 'Mitthi thlarau kalkawng' tih a nizui ta a ni." Kum 1900 chhoah kha chuan ‘Lungrahbuk, mitthi thlarau kalkawng,’ an lo tiṭhin a (Doera Khuangleng Pasalṭha)

"He lung hi 'zân lama buk thei lova kam tlat pawhin a tuk zîngah han rap ila a buk leh ṭhin' tih chu Pu Piangkhûma, Mualkawi khua pawhin Finfiahin a dik thu a sawi. 

4. Hruaikawn dil:
Mawitea chuan, Hruaikawn dil hi Lungrahbuk awmna chhak lawka awm a ni. He hmun pawh hi an tlawh ngei ngei ṭhin, an lo ti a.

A tui rawn tlin ṭan dân mita hmutu Pu Zakûnga Ruantlâng khua chuan, 'Kum 1968 Fâvangah a dil khûr khawthlang lam hi a rawn ri burh burh a, thawk lehkhatah malpui tia zet tur hian mihring chen dâwn laiin a rawn irh chhuak vâr bulh bulh a, rei lote chhûngin dil tih tham takin a tling ta mai a. a tlin tam lai ber hian fit 18 zet a thuka tling a ni. A tui rawn irh chhuahna chu fit ruk bial lai hian a dup dul mai a, kan rap a ka ngalrek a pil a," tiin a sawi. 

Kum 2000 khân a rawn tling leh a chu chu thlalâka kan hmuh hi a ni. Kum tinin a tling ziah lo va, tûn hnuah phei chuan a tling ngai tawh lo a ni

5. Hruaikawn:
Zâmpuii chuan, "Mawite Hruaikawn hi Hruaikawn a nih chhan leh mitthi thlarau kalkawng an tih chhan hi min han hrilh leh teh" a tileh a. 

Mawitea chuan, "Hruaikawn hi Hruaikawn dil khawchhak lam, Hruaikawn dil chhak lawka awm a ni. 

"Zadêng lalte khân Ṭiau chhaka an awm lai, thlang an tlâk hmain Tuichhina Mângthawnga Râlte lal awm chu rûnin pem hruai takin an hruai a, tûna 'Hruaikawn, mitthi thlarau kalkawng’' an tih zui tâkah hian an hruai a. Mipuiin an lo chang ru a, Sîallam dâr khumtu hmalama kal zawng chu an chhuah vek a. Sîallam dâr khumtu zawngte chu an that vek a.' Hei vang hian he kawn hi Hruaikawn an lo tih pah ta a ni.  

"Tin, inthahna râpthlâk tak leh thisen tam tak luanna hmun a nih bawk avangin thlarau kal hmasate chuan a kal tharte chu hruaiin an tlawhpui ṭhin a  chuvang chuan, “Hruaikawn Mitthi Thlarau kalkawng,” tih a lo ni zui ta a ni," an tia. 

(A awmna hmunah hian New Hruaikawn khua tûnah chuan a awm tawh a. He khaw lo pian dân hi  han sawi lawk ila:  
Hringlang tlâng bulṭhut chhim lam, Leisen ramah hian Fai hmun, Fai benvawn an tih chu a awm a, chu Faibenvawnah chuan Leisen khuate chuan kum 1983 khân khua dinin tun thleng hian an awm a, Fai benvawma khaw dintute chuan an khaw hmingah chuan Mualkawi ram chhûnga awm “Hruaikawn,” hming chu Mualkawi khawtlâng hruaitute hnênah khaw hming atân hman an dil a, Mualkawi khawtlâng hruaitute chuan lo phalsakin an khaw hming atân an pu ta a ni. 

Hruaikawn khuate chu inṭhen hrang lehin mi ṭhenkhat chu 'Hruaikawn, mitthi thlarau kalkawng,' awmna hmun, Mualkawi ramah hian kum 1995 khân Mualkawi khuain an phal lo chungin an awm ve leh a, an khaw hmingah 'New Hruaikawn' an ti ve leh a,  Hruaikawn Mitthi Thlarau kalkawng  awmna hmun hi tûnah phei chuan Field-ah anni hian an lai tawh a ni.)

Zâmpuii chuan, "A nih leh Luruhkham hming phuah chhan hi eng nge nia, tute nge he khamah hian luruhte chu lo dah?" tiin a zawt leh a.

6. Luruhkham:
Mawitea chuan, "Hruaikawn hmar lam, Kawnkhel bul mai aṭang khuan kan awmna Hringlang tlâng thleng hian Kham sang tak khawthlang hawiin a rawn inthlung chho va,  kan hmuh ang khuan, he kham hi ‘Luhruhkham’ chu a ni a. 

"Hmânlai chuan Mualkawi ramah te, Leisen ramahte leh Hringlang tlâng chhuah chhawng lawm pangperahte hian Hmar hnam peng pakhat nia sawi Faiho an awm ka tih tawh kha, chung Faiho chuan hêng kham kâra pukahte hian an chhûngte ruhro an lo dah a; chuvangin, Luruhkham tiin an koh phah ta a ni.

Mitthi thlaraute chuan he kham zawh hian tûna kan awmna Hringlangtlâng hi an lo lawn ṭhinin an ring a." tiin Zâmpuii chu a chhâng a.

Awle, hêng a chunga kan sawi tak Thlarau kalkawngte hi Hringlangtlâng chhim lama awm an ni a, Hringlan gtlâng i kal hunah suangtuahna nen heng hi i thlir dâwn a nia. 

Pu Lalnunzama pawhin, 
"1 Fâm rauthlaleng lamtluang han zawh meuh chuan,
Chûn leh zua lenrual unau dairial changhnu,
Min ngaihtir e, thinlaiah, pialtlep lung phei duai zawla
Suangleihlawn zawha nau ang an kaih laite,
Min dawn tir e in rauthla lamtluang sûlhnu fan changin.

2 Chau leh rumin Lungrahbuk an thleng a,
An hrailêng thinlai a châm, ngaihna an nêm,
Chham chhuakin hring chang mêk tân, ṭhang leh tharte hriat reng nân,
Thawm leh sûlhnute min lo hnutchhiah ta a,
Chutin Hruaikawnah liamin Hringlang tlâng sâng an pan ta,

Tuichhin tlâng aw..! Hringlangtlâng,
I mawi hluan e tlâng dang zawng ai paw'n;
Rauthla kaina Rihlipui chiangten a lang e Hringlangtlâng sângan,
A tlâng chhip dila Lengngha lêng dêl dêl han thlir phei chuan,
Suangtuahna mai chuan a mawina leh hlutna rêng a chhui phâk lo.

3.Vangkhaw ngai luaithli nûla an thlirna;
Hringlangtlâng an kan thlir ve in sûlhnute,
Hawilopâr tawna hnutiang in chhawnna vangkhua zawngte,
Zarva lênna ram dai an chang zo ta,
Hawilopâr tawn ve mah ila, thlir zai rêng kan bang lo.

4. Vangkhaw ngai bang lo chûnnu an hruai e,
Rauthlalêng kaina Rihlipui lam panin;
Chûnnu hrailêng ngai lunglêng a bâng thei lo, luaithlinul,
An dâwn tir e, lunglohtui a lung dam nân,
An kaina Rihlipui kan thlir ning lo, Hringlangtlâng an." tiin.

Mawitea chuan, "Zâmpui, Kan ei tur ken kha han siambawl la ei chungin kan sawi pah zêl dâwn a nia," a tia.  

Zâmpuii chuan an thei tui ken chu thliin, chhang nên chuan an hmeh a. Zâmpuii chuan, "Mawite,
Hringlang tlângah hian mitthi thlarau lunglêngte chu engtiang chiahin nge an awm? min han hrilh tawh teh le," a tileh a.  
  
7.     HRINGLANG TLÂNG.

Mawitea chuan, "Mitthi Thlarau, mitthi khaw lam pana kalte chuan Hringlang tlâng hi an thlen chuan hring an chanlai khawvêl lam chu thlirin, kut ni vang thla an hman lai leh thiltih te, chhûngkua an chenho laite chu ngaiin an lunglêng chu an ṭap zawih zawih a; chuvangin, he hmun hi “Ṭahna tlâng” an lo tibawk ṭhin, mitthite thlarau khawvêl, an kalkawngah chuan he hmun hi hmun lunglên thlâk lai ber leh sawi hlawh ber a ni. 

Ram lama Thangchhuah leh Pasalṭha nupuite chuan, he hmun aṭang hian khawvêl lam chu thlirin,
'Aw..!! Taitea pa, chhûngkima lam kan thai lai leh, Sahrâng thlunglû kan aih za laite kha, ka va han ngâi teh lul êm..!! I thawm suangtuahna mai maw ka chan tawk. Âw...! Taitea pa, ka va han ngai tehlul che êm..!! ka vai zo ta,' tiin khawvêl lam chu thlirin an ṭap zawih zawih a. Kal pawh an kal san thei lo va.

"Chumi hnuah anmahni hruaitu chuan, 'Ka hrethiamin ka khawngaih hle che a sin; mahse, Hringlangtlâng aṭang hi chuan hring lam khawvêl i ngaih a bâng dâwn lo, hawh teh, i kal teh ang,' tiin hawilopâr vul chikchekna hmunah chuan a hruai lui a. Chuti chung chuan ṭap zawih zawihin 'Kei zawng ka ngai ngam lo, vawi khat tal min thlir tir leh teh,' an ti a; mahse, Hawilopâr mawi taka a vul chikchekna hmun lam chu an panpui ṭhin a." tiin. 

Zâmpuii chuan Mawitea thusawi chu a ngaihtuah chhunzawm vang vang a. "Mawite, Hawilopâr vul chikchekna hmuna an hruaina chhan chu eng nge? Hawilopâr hmunah chuan min hruai leh teh," a tia. Mawitea chuan Zâmpuii chu Hawilopâr hmunah chuan a hruai a.

8. Hawilopâr:
Mawitea chuan, Hawilopâr mawi taka alo pâr vulna hmun an thlenpui hnu chuan anmahni hruaitu chuan,  'E khai..! heta hi Hawilopâr mawi takin a lo vul chiai a lawm, hring lam khawvêl i ngaih leh thlir i châk thu hlir i sawi reng mai si a, he Hawilopâr hi thliakin ka han tawn tir ang chia; khawvêl lam chu ngaiin thlir leh châk hle mah la, i thlirkir thei dâwn tawh lo a ni,'' tiin.

Hawilopâr vul lai chu thliakin an tawn tir a. hawilopâr an tawn tawh chuan Khawvêl chu thlir leh châk hle mah se, thlaraute chuan khawvêl chu an thlir a thiang tawh lo va; mahse, thlir leh chu an la châk reng tho va, chuvangin anmahni hruaitute chuan khawvêl an thlir châkna tih bona turin Lunglohtui awmna lamah an hruai leh ṭhin," a tia.  

Zâmpuii chuan,  "A nih leh Mawite, Hawilopâr chu englai pawhin a pâr chu a awm reng em ni?" a tia. 

Mawitea chuan,  "Hawilopâr hi eng lai pawha  pâr reng a ni lo va; mahse, a pawimawh hun lai tak, thlaraute'n miithi khua an pan hun, Thiṭin thla hi chuan mawi takin an pâr ṭhin." a tia. 

Zâmpuii chuan, "Mawite, Lunglohtui awmnaah chuan i kal leh ang hmiang," a tia. Lunglohtui awmna lamah chuan an kal leh a.

9. Lunglohtui: 

Mawitea chuan,  "Lunglohtui awmna an thlen chuan anmahni hruaitu chuan, 'E khai, heta hi Lunglohtui a lo tlingpiau a lawm, khawvêl i ngaih leh thlir leh i châk thu hlir i la sawi reng a, he Lunglohtui hi ka han dâwn tir ang chia; tichuan, khawvêl i ngaih leh thlâkhlelhna zawng zawng chu a bo tawh anga, Pialral thlen hlan nghâkhlel takin kan kal tawh dâwn a ni,' tiin Lunglohtui chu  an dâwn tir a; Lunglohtui an dâwn hnu chuan hrîng lam khawvêl an ngaihna leh thlâkhlelhna te, thlir leh an châkna zawng zawngte chu a bo ta a, mitthi khua thlen hlan nghâkhlel takin Pawla kawtchhuah lamah an kal ta a." tiin Lunglohtui pawimawhna chu Mawitea chuan Zâmpuii chu a hrilh leh a. 

Zâmpuii chuan,  "Mawite, kan pi pute hi awmze nei thuzam an lo thiam hle mai," a ticharh charh a. 

Lunglohtui hi Hringlang tlang khawchhak lam, Mitthi khua Rih dil ep lamah chuan Pialtlep inphah hi a awm a,  chu Pialtlepah chuan lungsum an awm thliah a,  chu Lungsuma zotui thiang hit raih mai tling chu Lunglohtui chu a ni. 

Zâmpuii leh Mawitea chuan Lunglohtui chu dâwnin an hmaite an phih a. Pawla kawtchhuah lamah chuan an kal ve leh a. 

10. Pawla kawtchhuah:
Zâmpuii chuan, "Mawite, Pawla kawtchhuah hi mitthi khuaa kal tur hian kaltlang ngei ngei a ngai em ni?" tiin a zawt leh a. 

Mawitea chuan, "Aw ngai e, helna a awm lo an tia, Pawla chu a kawtchhuahah chuan a Sairawkherh (kaihpen) lianpui, Phulraw phel tiat zet leh sailung artui tiat lai maite chu kengin a lo awm a. Mitthi khuaa lut tur thlaraute chu an chanchin a lo zawt zêl a, in lam emaw,  ram lam emawa Thangchhuah lo leh Tlangvâl nula ngaih nei lo va thite thlarau chu a lo sai ṭhin a, a sai chu a na êm êm a kum thum chhûng a ngawt thei an tia," tih thute chu a hrilh a. 

Zâmpuii chuan, "A nih leh In lam emaw,  ram lam emawa thangchhuahten Pawla kawtchhuah an kal tlang dân chu min han hrilh teh a," a tia. 

Mawitea chuan,  "Ram lama Thangchhuahtute chu an sa kah, aih nem thlaraute nên chuan mitthi khaw lam panin an in zui duah duah a. ‘Thang chunga chuang,’ an tih pa phei chu a Zukchal kah chungah a chuangin zukchal ki hreuah chuan amah vengin Rulngan a in zem a,  Vahlukin nisa lakah a zar daihlim a,  Muvanlaiin hram chungin vansâng aṭangin a veng bawk a; tin,  mi lu laa muallamte phei chuan thangchhuah diar khimin chhawn leh Vakul chang a tawn bawk a, an râl thah chuan hma hruaiin hnung lamah an ramsa kah aihnem thlaraute chuan an zui a,  an in tirak tengtung mai a ni awm e. An thawm a hriat chuan Pawla chuan miropui takin mitthi khua a pan a ni tih chu a lo hrethiam vek a. A kawtchhuah an thlen pawhin a lo zah êm êm zâwk a ni an ti ṭhin. Tin, In lama thangchhuah te pawh hetiang deuh bawk hian an kal a, Pawla hian alo zah êm êm a ni," a tia. 

Zâmpuii chuan, "kan pi pute chuan Thangchhuah thei nih chu an lo châk hle dâwn a nih chu," a tia.  

Mawitea chuan, "Naupang thlarau chu Pawla chuan sai a lo tum ngawt a, Naupang chuan 'eng ah nge mi sai i lo tum ngawt,  ka puitlin thlengin min zuah ni se,  khuang hi vawi thum pawh ka chawi a ni thei a sin' a tia,  a ke a per tan tan a, Pawla pawhin sai lo vin a kal tlang tir ṭhin an lo tibawk a." tih thute chu Zâmpuii chu a hrilh a. 

Zâmpuii chuan, 'Tlangvâl nula ngaih nei lo va thite thlarau chu a lo sai ṭhin,' tih thu kha i sawi a, 'nula ngaih' tih hi eng nge a awm zia? tiin Mawitea chu a zawt leh a. 

Mawitea chuan,  'Nula Ngaih' tiha 'Ngaih' hi an sakhaw ṭawngkam a ni a, a awmzia leh kawh thuah erawh chuan pawm dân hrang a awm. 

"Chawngchen Thing far zanah chawng pa chhuatah nula leh tlangvâl an ṭhukual pup a, nulate chu tlangvâl kapkârah an thu a,  tlangvâlin an zak hnuaiah an pawm a, chawngchen zai an sa a, an su rual dual dual a,  Zai hruaituin 'har a so e,  in nula ngaih kha inthlâk rawh u,' a tih veleh a tahtawlin nulate chu tlangvâlte kapkârah chuan an insawn kual ṭhin a. Chu chu chai an tih chu a nia,  'ngai' an lo tibawk a. Chutiang chuan tlangvâlin nula a pawm zawh vek thlengin an chai kual ṭhin a. He ta Zai hruaitu ṭawngkam 'nula ngaih' tih hi sakhaw tawng anih avangin a tak taka nula lu/luk ni lo vin Sakhaw kawng zawh chawngchen zana kal ve lo leh tel ve lo, nula ngaih nei lo sawina a ni. Chutiang mi chu a ni Pawla hian a sai chu an tia. 

Mipat hmeichhiatna hmang (lu/luk) sawina ngeia ngai an awm bawk. Hetianga ngaitute ve thung chuan
“Di neilo Pawla'n a sai an ti,
Fâm mah ila min sai bil tawh hlei lawng nge, 
Ka nemrang puan ṭial ka 'Di' zawnna.” tiin.

Tin, nulate pawhin an hmangaih leh duh takte chu Pawla sai pumpelh nân mai ni lo va, nupuia nei duk tak tak an nih chuan an hnêna an inphalna hetiang hian an sawi chhuak hial a ni an tia. 
'Pawla sairâl dan nân mai mi tih loh chuanin;
I tawnah tlângrel ka dâwn lo ve,
Fâm mah la Vala suihlung phang suh,
Pawla sairâl i hlauh leh zîngvawnzawlah,
I hellai Siali mi chhâl ang che,' an lo tingat a ni an tia." tiin Zampuii chu 'nula ngaih' tih ṭawngkam awmzia leh a kawh thua pawm dân in ang lo awmte chu a hrilh a. 
 
Zâmpuii chuan, "A nih nang a eng zâwk chu nge i pawm?" tiin Mawitea chu a zawt a. 

Mawitea chuan, "Châwngchen thingfar zân hi nula leh tlangvâl thlâkhlelh berte zîng a mi a ni a. A chhan chu nula hmelṭha an tih leh a ruka an lo ngaihzawn êm êm an kapkâra ṭhu han pawm kha tlangvâlte  thlâkhlelh a ni a; chutiang bawkin nula pawhin  hmelṭha an tih leh a ruka an ngaihzawn mipate kapkâra ṭhuta an pawm kha an thlâkhlelh a ni a; chuvangin, Chawngchen thingfar zan ngaipawimawh lo leh tel duh lo, nula tlangvâl hi an awm thei dâwn em ni? tih hi ka ngaihtuah dân deuh chu a ni. 

"Zâmpui, a enga pawh chu lo ni se, Mizo pi puten Sakhaw thua hriatna an lo zawnna (Religious Philosophy) aṭanga thuzam awmze nei leh ngaihruatna inkawkalh Puithuna (Ethics) an lo neihte sawi dunna hun kan nei thei hi a lawmawm hle a ni, i thei tui ken kha in ila kan in zawhah kan haw tawh mai dâwn a nia," Mawitea chuan a tia; tichuan,  Thei tui an in zawh chuan an haw ta a. 


                   BUNG 19
           Khuaimual khuaah                      Mawiteate pafa an kal:

Kum 25 zet a vei hnu chuan Zâmpuii leh Mawitea chu Fanau rochan nên Pathian malsawmna dawngin Chhûngkuain an khawsa ve tawh a. 

Thanhrânga khua, Khuanglêng rûn chanchin lo ziak tawhtute hian a nupui Dâri tlanin a fanu Chhîngpuii chu tlan velo angin an ziak hlawm a.
'Rûn tui thleh riat ralah va kai ing e,
Ṭhen lai har e, Vânchhîngpuii;
Lung a lêng mang e.' tiin. 
    
Hun alo kal zêla, Mawitea pawhin a hmabâk chu a chhun zawm zêla, Kum 2005 March thla alo her chhuah chuan Pu Kamtuana, Khuaimual khua, (Myanmar) Pi leh pute chanchin, a bikin Paihte chanchin hriaa an sawi chu kawm turin a fapa Dothângpuia, a pa Keivawma'n Doera hming chawia a phuah (Mapuia) chu hruaiin an kal dâwn a, Zâmpuii chuan kawng laka an ei turte chu a siam sak a, 'tluang taka hun in hman theih nân ka lo ṭawngṭai ve dâwn a nia,' a tia. A siam zawh chuan an pafa chuan an inzui chhuak ta hnak hnak a. 

Britishin Mizoram min awplaia Falam road (High Way No 6) chu zawhin Khuanglianthangi damlai lungdawh an thleng a, an kal zêl a, Falam road Melveng bukawmna,  Melbuk khua an thlenga chuta ṭang chuan Ṭiau Vai kaiah (Zokhawtharah) tla thlain, Tiau lui an kan a. Zokhawmawi (Myanmar) an lût a. Zokhawmawi aṭang chuan Falam kawng chu pensanin Lianhna khaw lam panin ke ngatin an kal chho ṭan ta a, Lianhna aṭangin Chawhteah, Chawhte aṭangin Tuichirh kawng lamah kalin Tuichirh khua an thleng a, Tuichirh khuaah chuan chaw an fak a. Chaw an fâk zawh chuan Tuichirh aṭang chuan vân lawn tur ang maiin Khuaimual lam pan chuan Lêntlang chu an lawn chho ta a.

Kawng bumboh leh khawkrawk tak tak chu zawhin an pafa chuan an inzui hnak hnak a, hahthlâk hle mah se, a hahthlâkna lam aiin an kal chhan chuan Mawitea rilru chu a luah zâwk a. 

Tawkfang an chhoh leh hnu chuan Thingpui zawrhna ni awm tak nghâktu awm lo an hmua, a chung chu di niin, In chhûng chhuat lai takah kiltawn tur thingphel tawngriat vêla sei fit hnih vela hlai dawh leh, ṭhutna tur thingphel leh lam leh lama dawh tawn, bang nei lo thaw veng tak chu an hmu a, chutah chuan an chawl a.

Mawitea chuan Mapuia hnênah chuan, "Mâma i chau em?" tiin a zawt a, 

Mâma chuan, “Chau lo ve; ka pa, Khuaimual chu a la hla em?" tiin a zawt zui nghal a. Mawitea chuan, “ka hre lo le, ka la kal bik si lo, tiin a chhâng a. 

Ni tla tur chuan Lêntlâng chu a rawn chhun êng phut tawh a. Upain 'Zin ngai lohna khuaa zin chuan tlai ni tlâk dâwn hian lung a lêng duh,' an tih ṭhinte chu Mawitea chuan a ngaihtuah chhuak a. 

Mawitea chuan hahchawlh pah chuan ni tla tur chu a thlir vang vang a, chutah a zialpai chu phawrhin zuk a han tum a, a zialah chuan samzai hi a lo awm a, hmâna Zâmbawihin a sam zaia ṭawn meizial a pêk kha a hrechhuak uai uai a. Chutihlai tak chuan Mapuia chuan, “Saw, ka pa tlangvâl pakhat alo kal a nia," a tia. 

Mawitea chu a harh zawk a. An bul alo then chuan, "Ka pu khawiah nge in kal dâwn?" tiin a rawn zawt a.
 
Mawitea chuan, “Pu Kamtuana Khuaimual khua kawm kan duh a, Khuaimualah kan kal dâwn, Khuaimual khua hi heta ṭangin a la hla em?” tiin a zawt lêt a. 

A zawttu chu a nui hak a, “A ni maw! tûna in awmna hi Khualmual khua a lawm, in kawm duh Pu Kamtuana chu ka pa a nia,” tiin an inah chuan a hruai nghal a. 

A nu hnênah chuan, “ka nu hei kan mi khual turte an nih hi, zanriah i chhum tawh em? chhum kep an ngai a nia, ka pa kawm tura lo kal an nih hi,” a ti bawrh bawrh a.

Pi Dimi chuan, “Aw! a nih tak chu, Khawi aṭanga lo kal nge in nih le?” tiin a chibai nghal var a. 

Mawite chuan, "Mualkawi aṭanga lo kal kan ni," tiin a chhâng a. 

Pi Dimi chuan, “Khawi nge, kan chhum nghal ang e, a harsa hlei nem,” tiin mawng zang takin an eitur chu a chhum ta hlat hlat a. 

Chutih chhûng chuan Mawitea te pafa chu pawnah chhuakin an khua chu an han thlirkual a, in sawmlehpahnih lek an lo ni a. 

Upain, “Arla tui zât lek khua” an lo tih ṭhin ṭawngkamte chu Mawitea chuan a hrechhuak leh a. Amah pawh Ârla tui zât lek khua aṭanga seilian a nih a inhre reng a, hmusit a deusawh tur a awm lo, amah ang bawkin chu khuaah chuan khawvêl an chên a, lungawi  takin an dam chhûng ni an chhiar a ni si, a ti rilru neuh neuh a. A ni taka thil rêng rêng hi a ngainatu leh duhtu thinlungah a hlutna a awm zêl reng a.

Pu Kamtuana ram kal chu a lo haw a, chu veleh a nupui chuan, 'Hei kan pa chu alo haw tawh a nia, lo lut ta che u,' tiin an kawta Mawitea te pafa awm chu a ko a. An pafa chuan an lût ve nghal a. 

Pu Kamtuana chuan hawihhawm takin a chibai a, ṭhuthmun rem pah chuan an tih tur chu a zawt nghal bawrh bawrh a, Mawitea chuan a hrilh ve bawk a. 

Pu Kamtuana chuan a fapa chu ko vin, 'Hei khual ṭha kan nei a nih hi. kan Ârtui lai ngei kha man la talh rawh,' a tita mai a. 

Mawiteate pafa chu an in en hehaw a, mak an ti hle a. 

A fapa chuan Mapuia chu sawmin an inzui chhuak a, an âr tuilai ngei mai chu manin a rawn pawmlût a. A ke pahnih leh a thla leh lu chu humkawpin Tapchhaka Chhemthei chuan a ngumah chuan a vaw hlum ta a, hei hi hmânlaia âr an talh dân a ni rêng a. Chawhtawlhah chuan dahin Mapuia nên chuan inkawm pahin an puah dun ta a.
                  
                   BUNG 20
    Pu Kamtuana leh Mawitea                chu an inkawm ta a:

Âr an puah zawh chuan Zanriah chu an kilho ta a. Zanriah an eikham chuan Pu Kamtuana chuan, “Pu Mawite, tirawh Thla a êng nuam bawk a pawn sumhmunah i ṭhu chhuak ang,” a ti a. Thla êng chuan Lêntlâng ngawpui chu a ên kulh mai a. 

Pu Kamtuana leh Mawitea chu pawn Sumhmunah chuan ṭhu chhuakin chaw eikham thingpui in pah chuan an inkawm ta a. In chhûng lamah chuan nu ber chuan a tuk zînga an hmeh tur Ârtui lai ngei mai chu khapthum belin a mung hlat hlat bawk a. 

Mawitea chuan, “ka pu, hei nang hi hêng laiah chuan Mizo pi pute chanchin, a bik takin paihte chanchin hriaa an sawi i ni a, kawm tur chein kan lo kal a ni," a han ti a.

Pu Kamtuana chuan, A va zahtlâk zâwk ve, inhriat duh chu keia hriat zawng a ni ngut anga maw chu le! a tia. 

Mawitea chuan a rilruin Duhlian ṭawng pai miah lova a hmang chu mak ati hle a. 

A bulṭan nân, “Ka pu, Mângthawnga Champhai lal, Mângkhâia pa hi hênglai vêlah hian awm tawh angin sawi a awm a, i hriat zâwng a ni em?” a han ti a. 

Pu Kamtuana chuan, “A ni maw.! Ralteho hi Kawtseikawnah te leh Khawzimahte hian an awm tih chu sawi a ni ṭhin a, Mângthawnga hi henglaia a awm hi ka hre lo, Ṭiau lui thlang lam, Vaikai chung tlâng hlawm lianpui, Faitlângpui an tih ṭhinah khuan an awm tih chu ka hria," a tia.  

Mawitea chuan, “A bengvar thlâkin a lawmawm hle mai, Mi pakhatin Khualmual khaw bulah hian Mângthawnga tlâng a awm tih min hrilh a chu chu  a dik lo em ni? tiin a a zawt nawn leh a.

Pu Kamtuana chuan, "A hriatsual palh a nih chu tiin, an khaw piah chhimthlang lama Tlâng lo tohlurh mai chu a kâwk a, Saw tlângah sawn Mângthawnga hian Sele chal a kâp a, chuvang chuan saw tlâng saw 'Mangthawng tlâng' tiin an lo ko zui a. Saw tlânga Sele chal kaptu hi Faitlângpuia awm Mangthawnga Ralte hi chu a ni lo," a tileh a.

Mawitea chuan, "A nih leh ka pu, zawhna dang kan zawt leh teh ang che, Khuanglêng rûntute hi Mualbem lal Zapauva ho, niin sawi a awm a, a dik em, i hriat zâwng a ni em?" tiin a zawt leh a. 

Pu Kamtuan chuan, “Hria e a, engtin nge anih Mizo History ziaktute chuan Khuanglêng rûn chanchin chu an ziah?" tiin a zawt lêt a. 

Mawitea chuan tihian a sawi a, “Thanhrânga hoa Nudigram thingpui huan vai an rûn chhûngin Mualbem Sukte lal, Zapauva hovin Khuanglêng chu an rûn a, an khua chu an hala mi 200 lai mai salah an hawn niin an sawi hlawm a. Hemi ṭum hian Thanhrânga nupui Dâri leh a fanu, Chhîngpuii pawh an man ve a, Thanhrânga râl rûn haw chu a nupui leh fanu tlan turin a kal a; mahse, tlanna tura a ken chuan an nufaa tlanna chu a daih loh avangin a nupui chauh tlanin, a fanu chu a hran paa tlan turin a hawn san niin an ziak hlawm a," tiin Khuanglêng run chanchin lo ziak tawhtute ziah a hriat dân chu a sawi a. 

Chu thu a han hriat chuan Pu Kamtuana chuan a mawng kan akin; a ṭhut hmun chu a siam rem a, a nupui hnênah chuan, “Thingpui hang kha min rawn chhawp rawh,” a ti hmasa leh tê tê a. 

Pi Dimi pawh chuan i he lovin Thingpuihâng chu Nopuiin a chhawp a, an in tur chu a thlit nghal a. 

Thingpui in pah chuan Pu Kamtuana chuan, “A nih tak chu, History ziaktute hian an thu lâkna a dik loh chuan a dik lo vin an ziak a ni mai a. Khuanglêng rûn thua Dâri leh a fanu Chhîngpuii chungchâng an ziah chu a dik ziktluak lo a ni chu," a tita daih mai a. A sawi chhun zawm nghal a.

“Tiau chhaka awm Sukte lalte leh Ṭiau thlanga awm Lusei lalte chu an in chemhar rêng a, chutianga inchemharna chuan rah duhawm lo tak a chhuah ṭhin avângin Zapauva Sukte lal Mualbema awm leh Vânhnuailiana Lusei lalte chuan inrem zai an rêl a, ‘Rûn tui a lehluan a, Lungtât a pâr hma loh a, Vahmim meiin bân a chen hma loh chuan indo tawh lo tur leh Saltang tlanchhuakte pawh inpe kirleh turin thu an thlung a; mahse, a indo leh ta tho a. An indo leh chhan chu sawi lo mai ila. 

“Kum 1871 khân Thanhrânga hote chu Silchar Nudigram Thingpui huan vai rûn turin an kal a, an kal hlan chuan Sukte mi leh sa Dimmeni, Thanhrânga chhiahhlawh chuan Thanhrânga ho râl rûna an kal thu chu Sukteho chu a hrilh a, chu chu Sukteho chuan remchangah hmangin Thanhrânga khua, Khuanglêng chu an rûn ta a ni.” tih thu chu a hrilh ta a.

                  BUNG 21
     Ka pa, vawikhat chauh tal 
        min han chawi leh teh:

Pu Kamtuana chuan sawi chhun zawm zêlin. “Chumi ṭuma Thanhrânga nupui Dâri leh a fanu, Chhîngpuii mantu hi inthlah chhawngah min thlahtu kan pu a ni. Dârite nufa chu a man an ni a; mahse, Lal Zapauva hungchhûngah an awm a.

"Thanhrângaho râl rûn haw, an nupui fanaute tlan tura lo kal chu Lal Zapauva hote nên chuan tlanna sumpai chungchângah chuan an indawr a. Lal Zapauvaho chuan, 'Puitling pakhat tlan nân Silai pakhat leh Sial panga, naupang chu Silai pakhat leh sial pathum an tih thu chu a hrilh a.

“Thanhrânga hote chuan tlanna sum chu tam an ti hle a, titlem tur chuan an nawr ve a; mahse, Zapauva leh a hote chuan an duh lo va.

"Thanhrânga chuan a nupui Dâri leh a fanu Chhîngpui tlanna tur chuan  Silai funghnih leh Sial sawm a pek a ngai a. a silai fungkhat chu a Pasalṭha hnênah a nupui tlan nân a lo pek tawh si avângin silai fungkhat chauh a nei tawh a.  

"A silai chu puak rang,  mu sawm kâpchhuak thei a nih thu hrilhin Silai funghnih anga pawm sak turin kan pute chu a ngen chiam a; mahse, kan pute chuan, ‘i silai chu ṭhaviau mah se, a mu kha kapzo ila kan tân siam leh a harsa dâwn a, chuvangin silai pangngai, kan silaiho ang hi ka duh zâwk.’ silai pakhatin Puitling pakhat kan tih angin i tlanna neihin a daih tawk i nupui emaw, i fanu emaw, i tlan duh zâwk zâwk thlang mai rawh,' an ti tlat si a.

"Thanhrânga chuan a nupui leh a fanuah chuan thlan tur zâwk a hre thei lo va, a tawpah a nupui leh a fanu chu an chunga thil thlen dân chu a hrilh ta a, ‘a nupui Dâri leh a fanu Chhîngpuii chuan keimah min tlan zâwk rawh, an lo tih ve ve si avângin atu amah tlan lo va haw leh phawt a, an pahnih tlan tura  kal leh turin thutlûkna a siam ta a ni. 

"A haw dâwn chuan lal Zapauva leh kan pu hnênah chuan a kal leh hma zawng duat taka ei leh in ṭha lo pe tur leh an chunga zah lo ngai turin a chah a, kal leh tur chuan a hawsan ta a ni."  a tita daih mai a. Mawitea chuan, "ziaka kan hmuh dân nên a inpersan ta hle mai," a ti a.
                   
Pu Kamtuana chuan a sawi chhunzawm leh a.
"Thanhrânga chu a nupui leh fanu tlan tur chuan alo kal leh mai lo va,  chutih chhûng chuan a nupui Dâri chu khawsikin a mana a thi ta a, a lo kal huna a hawn turin kan pute chuan a ruh chu filhin an dah ṭha a. Tûn thlengin Kaptêl khaw mawng luikam pûkah kan la dah ṭha a. Ni kum 2004 November thla pawh khân ka en a, ala awm a ni. In kal hman chuan ka hruai dâwn che u nia," a ti ta zêl a. 

"A nu a thih tâkah chuan a fanu Chhîngpuii pawh Hriangngai khaw lei nân an hralh ta a.” tiin atu a mah mah a tlan lo tih thu chu Mawitea chu a hrilh a. 

Mawitea chuan, “i sawi dân leh kan lo hriat dân chu a dang ta daih mai, a nih leh hêng thu hi Mizoramah sawiho ngai ta se ilo kal thei ang em?” tiin a zawt a. 

Pu Kamtuana chuan, “ka taksa a dam a, chhûngkuaah harsatna a awm loh chuan ka lo kal thei ang," tiin a chhâng a. 

Mawtea chuan, "Ka pu,  Thanhrângan a nupui leh a fanu a hawsan dawna an inthlah dân ṭawngkam pahnih khat tal an sawi,  sawi tur ila hria em? Ngawireng chuan an inhawn sanin a rinawm si lo va," tiin a zawt leh a.

Pu Kamtuana chuan hria e, "Kan pute sawi dân kan hrilh ang che.  An pahniha tlanna a neih daih siloh avangin atu emaw zâwk zâwk tlan mai tura Lal Zapauva hoin an tih thu chu Dârite nufa pawh chuan an hre vek a, a nupui Dâri chuan, 'Bawihi pa, keimah min tlan zâwk mai rawh; tichuan, kan haw hnuah ka nuṭate silai fung kengin i kal leh mai dâwn a lawm,' a tia, a fanu lahin, ka pa keimah min tlan zâwk rawh, Nulatna hmang chho chauh tur ka ni a, ka hma hun hi a chhe vek dâwn a sin,' a ti ve bawk si, Thanhrânga hrehawm ti chuan atu a mah tlan rih lo va hawsana a hnua tlan leh mai turin thu tlûkna a siam thu ka hrilh tawh che a.  

Chutia thu tlûkna a siam tâkah phei chuan a nupui Dâri thinrim chuan, 'Engvangin nge keini nufa min tlanchhuah hmaa midang laka i silai fungkhat chu i pek ngawt...? kan lo nghahhlelh teh lul che nên, kan lawm,  lungngaihna a chang ta a nih hi, i hawn hnua kan awm dân tur hi kan ngaituah ngam lo, hmeichhe awmnem leh rilru dawih kan ni a,  kan inhumhim reng theih i ring em?' tiin thinrim lungchhe takin a ṭahkhum a 

Thanhrânga chuan, 'Ka puak rang rawnhawn hi mu sawm kap chhuak thei a nia; chuvangin, Silai funghnih anga an pawm theih mai ka ringa; mahse, an pawm duh si lo va kan buai ta a nih hi, ka hawng anga ka lo kal leh mai dâwn a lawm," tiin a thlem an tia.

"A hawnsan dâwn chuan a fanu Chhîngpuii mangang tih ngaihna hre lo chuan, 'Ka pa, ka hmangaih che a sin! vawikhat chauh tal min han chawi leh teh,' tiin a malchung chu a chuh a, 'Aw...! ka pa, hmeichhiate laka mipate râwpna thleng ṭhinin hmeichhe nun a tihchhiat theih dân hi i hria ang ti raw...! tun ṭumah hian min hruai haw lo a nih si chuan i fanu nunah hian engpawh thleng se nangma cho chhuah a ni tih i hre dâwn nia, ka pa, min hmangaih lo em ni?' a tia, a ṭapzui a.  Thanhrânga chuan,  'Bawihte, kei pawhin ka hmangaih che a sin,' ka lo kalleh dâwn a lawm." a tia.

"Vânchhîngpui chuan Ṭap chungin,  "Ka pa min lo ngaithla teh, Nudigram thingpui huan vai run intum khân, 'ka pa, thisen chhuaha mi nunna lâka hmangaihtu leh a hmangaihate ṭhenhranga, an inkâra khawharna leh lunglênna, manganna leh ṭahna, thawpikna leh beidawnna thlentu nih chu Khuanu remtih zawng a ni thei dâwn em ni..? tiin kal lo turin ka ngen lawm lawm che a; mahse, in kal lui a, chutiang zawng zawng chu kan chungah alo thleng ta a nih hi. 

Aw..! Indona, sual hnathawh hi a nunrawngin ka va haw teh lul em! Sualna nei loten lungngaihna leh beidawnna hmachhawnin manganna leh ṭahna kan tuar a, lungngaihna ruam kan zawh ta a nih hi, thihnain min hmuak reng bawk si. 

Mahse, ka pa, chung zawng zawng chu inbawhbeh tir rêng rêng suh ang che aw! mipa i ni a, mipa tih tur i ti a ni mai, ka dem phallo che; ka pa, ka hmangaih che a sin, mangṭha aw!,' tiin a ṭap zui a ni awm e.

"Thanhrânga pawh insum theih bik lo vin, ṭap zawih zawihin 'Bawihte,  i nu nên hian min ngaidam ang che u aw,' tichungin an inkalsan ta a ni awm e," a tih chuan Mawitea pawh chu a ngui rawih a. 

Mawitea chuan, “Ka pu, a bengvar thlâk hle mai inchhûngah i ṭhu lut tawh ang hmiang,” a tia, in chhûngah chuan an lût ta a.

Khuaimual khua hi Lêntlâng, Ngawchhah tak kâra awm, zovah mai anih avangin a vawt ruih mai a. Meilum aipah chuan a tukzîng lama Buannel an kal dân turte chu Pu Kamtuana chuan a sawi chhunzawm bawrh bawrh a. Pi Dimi chuan Mawiteate pafa mutna tur chu a siam zo va, An in ai lum hnu chuan Pu Kamtuana chuan, "I mu tawh ang u hmiang," tiin Mawiteate pafa chu mangṭha pahin mu turin in chung lam a pan a, Mawiteate pafa pawh chu an mu zui ve ta a. 
            
                  BUNG 22
  Pu Kamtuana chhuat daiah                         chuan:

A mut hmunah chuan Mawitea chuan Thanhrânga'n a nupui leh a fanu a hmangaih leh thlâkhlelh ngawih ngawih a hawsan hnua a rilru nat dân tur te, a nupui Dâri leh a fanu Chhîngpuii ngaihtuahna vahvaih dân tur leh hun leh ni rei an tih dân turte chu a ngaihtuah chhunzawm zêl a. 

Mihring hi Duhthusam ûmin kan tlan a, kan duh thusam erawh kan umpha thei si lo, beiseinain hlimna kan hmuak a, hlimna kan hmuahna hmunah ṭahna kan hmuak chhuak fo ṭhin si, tiin Zâmpuii a chhûngten an pawh kir sak laia a khawhar ziate chu a ngaituah kai hial a. 
 
'Indo hi: A laimu chu huatna leh nunrawnna;
A laichin chu duhâmna leh mahni hmasialna;
A thurualpui chu diriamna leh kutthlâkna;
A hnathawh chu thisen chuahna leh thihna; khaw hâl leh sal tân;
A zuitu chu hurna, îtna leh pawng sual;
A rah chu fahrahna, ṭâmna leh vahvaihna,' C. Chhuanvawran alo tihte chu a hrechhuaka dik a ti hle a.
 
An chunga mu Pu Kamtuana pawh a rawn khuh kharh kharh a. Sangharep an sawi ang maiin muhil thei lovin Mawitea chu a mu meng kâr mai a. A bula mu a fapa Mapuia pawh chu a rawn zi ṭiah ṭiah a; mahse, in siamremin tui takin a muhil chu a thaw leh sak sak a. Mawitea chuan Sana chu an ena  Dâr khat a lo ri tawh a.

Mawitea chuan Thanhrânga hnêna a nupui emaw, a fanu emaw, a tlan duh zâwk zâwk thlangfel tura an tihte chu ngaihtuahin, Thanhrâng atân thlan zâwk neih a harsat dân tur te, duhthlan tur azawnga duhthlan châkawm loh ber a nih turzia te, an dinhmun a nupui Dari leh a fanu Chhîngpuii hnêna a sawi ngei ngei a ngai te, sawi hrehawm a nih tur ziate chu ngaihtuahin a chunga thlengah a chana a khawngaih hle a.  

Chutah Dâri leh Chhîngpui lawmna lungngaihna a chang zoleh ta te, Thupêk chhuah ṭhintu khan thupêk an nghâk ta zâwk te,  Sal hmeichhiate chunga thil thleng fo, mipat hmeichhiatna, pawngsual engtikah nge an chungah a thlen ve ang, tih an ngaihtuah dân turte chu a suangtuah kai zêl a. chung chu kum upa tawh Pi Dâri chuan ngaituahin, a hriselna chuan a tuara a thihpui ta a ni zâwk mai ang em? ti rilru chungin a muhil zui ta a. 

A tukah chuan Pu Kamtuana chuan Mawiteate pafa chu Buannelah chuan a hruai a. Buannel chanchin te chu a hrilh a; tichuan, a tuka haw tawh turin Khuaimualah chuan an kir leh a. Pu Kamtuana inah chuan riak lehin a tukah chuan an hawng ta a. 

An haw hnu chuan Mawitea chu Khuanglêngah kalin Pu Kamtuana thu sawi chu Khuanglêng paho bulah a sawi a, Khuanglêng khawtlângin ngaituahzui a,Thlalâkna nêna Pu Kamtuana thusawi chu han finfiah tur chuan thu a rawn zui a. 

Kum 10 zet hnu, kum 2015, November thla khân Pu C.Thangseia Khuanglêng chu Khuaimual khua Myanmarah chuan han kalin Pu Kamtuanaho chuan Thanhrânga nupui ruhro thlate chu lain Video-in an Covered ta nghe nghe a ni.  

Hun a lo kal zêla Sukte thlah kal zêl Laitui khuaa awmte chuan An pute'n kum 1871 January Thla vêla Khuanglêng, Thanhrânga khua an rûn avang chuan Pathian anchhia dawngin an inhria a.

 "Ṭhalai zîngah tualthi an tam niin an inhria,
Lehkha thiam leh mi hming ṭhate an ziktluak thei lo va, sumdawng hausa tura an ngaihte an zuzi a, an hlawhtling thei lo.
Thlawhhma lâk kawngah khawtlângin Pathian malsawm an dawng lo riauin an in hria.

Hêng chhan hrâng hrâng avang hian Ni 31 March, 2015 khân Laituiho chuan Khuanglêngah palai tirin inbiak ṭum khatna an nei a, Paukhantuang Fârtlâng Myanmar, Thuamlianpau Hnahlan Mizoram, Damkhanzam Champhai Mizoram te chu an tir a, Khuanglêng VC-hoin an lo dawng sawng a. 

Chumi hnu Ni 26 October, 2015-ah Laitui leh Khuanglêng khaw hotute chuan Joint Committee an neileh a. Hemi ṭum hian Ni 25 Nov, 2015 chu Pathian hnêna thupha chawi ṭawngṭai sakna leh ngaihdam dilna neihsak hun atân an ruattlâng ta a, hemi ni vek hian H.Lalrinthanga, Chairman Khuanglêng hnênah cheng 2,00,000/- Ni 25 Nov, 2015 senso atân Laitui khaw mite hian an hlan nghe nghe a ni. 

Tichuan, an ruahman angin Ni 25 Nov, 2015 khân Khuanglêng Field-ah urhsun takin hun hman a ni a, Laitui aṭanga kal zawng zawngte chu field lai takah chuan an bawkkhup a, an lu chungah Khuanglêng Kohhran hruaitute leh NGO hruaitute chuan kut nghatin an lo ṭawngṭai sak ta a ni. He an hun hman pual hian Khuanglêng khuaah leh Laitui khuaah lung an phun ve ve. 

"INREMNA LUNG.
KHUANGLÊNG FATE LEH LAITUI FATE, Pi leh pute hun laia sual zawng zawng Lal Isua Krista hmingin kan in ngaidam a, mal kan insawm a ni.
Phuntu:
Khuangleng & Laitui mipui
Mathaia 5 :23-24.

KI LEMNA MUAL SUNG
KHUANGLÊNG FATE LEH LAITUI FATE, Pi sawn pu sawnte hun laia mawhna khelhna khem peuh tuni in hi, Topa Zeisu min tawh mawh ha ki mai sak in thupha ka kipia uh hi.
Phuntu:
Khuangleng & Laitui mipi
Mate 5: 23-24." tiin

                   
       BUNG  23
    Hringlangtlâng enkawlna            kawnga hmalâk tawh dân                           tlângpui:

Ni 11 Jan, 1992 Inrinni zân khân Pu C.Thângseia inah MualKawi Branch YMA hnuaiah Reservation Sub-Committee,  a hnua Preservation Sub-Committee tia thlakleh chu "Mizo Pi pute thlarau kalkawng" ṭangkai zâwka hman a nih theihna turin hmalatu atan din a ni


Kum 1995 khân Preeservation Sub-Committee hmingin Forest & Environment Department, Govt of Mizoramah Bighas 200-a zau NOC, No-B-14016/7/1995-FDC/289-92 dated Champhai, the 28th April, chu Champhai Division kaltlang in neih a ni. 

Kum 2000-khân Preservation Sub-Committee chuan Mualkawi Branch YMA hmingin Certificate of Land Lease No. DPL 36 of 2000, Memo No.R.11040/MLL/MK/00-DTE dated Aizawl, The 22nd September, 2000.  Bighas 107.78-a zau siam a ni. 

Pu C.Lalthanmawia thu ziah "Thlarau kawng" tih chu Ni,18-22, October, 2000 khân Mualkawi mipuiin a hmunah kalin chan a nia, LPS-ah tihchhuah a ni. 

Kum 2001-2002 chhung khân Art & Culture Department,  Govt of Mizoram,  1,00,000 Sanction vide No G12011/2/01-EAC dated Aizawl, the 3, Dec '01) leh, Deputy Commissioner Champhai District hnen aṭangin dawn Rs 1, 00, 000 Rs 2, 00, 000-hmang hian Motor 407 (Light Vehicles) kal theihin kawng laihtlang a ni. 

Ni 4 March,  2005 -ah Mualkawi Branch YMA chuan Certificate of Land Lease No. DPL 36 of 2000, Memo No.R.11040/MLL/MK/00-DTE dated Aizawl, The 22nd September, 2000.  Bighas 107.78-a zau chu Deputy Commissioner,  Champhai District, District Park Committee Chairman ni bawk hnênah a hlan a ni. 

Ni 26 Feb, 2009 khân Aizawl Press Club-ah Mizo pi pute thlarau kalkawng” chu Pu C. Lalthanmawia ziah Minister Zoramsângliana fám chuan a tlângzarh ta a ni.
 
Kum 2009- 2012-ah a kawng lung  (Boulder) phahchhuah a ni. 

C. Lalthanmawia ziah, "Mizo Pi pute Thlarau Kalkawng Part 11, chu District Park Committee-in Published sakin,  Ni 16 Thiṭinthla,  2016-ah DC Conference Hall Champhaiah tlângzarh a ni.

Kum 17 zet District Park Committee kaihhruaia  enkawl leh cheibawl a nih hnuah Pi Maria CT Zuali MCS, Deputy Commissioner Champhai District, District Park Committee Chairman ni bawk chuan District Park Committee chu Hringlangtlâng Society-ah Ni 15 Nov, 2021 khân  Converted a ni.

Hringlangtlâng Society din kuma hruaitute :
President : Pu Lalnunmawia.
 Vice President : “ C.Lalthanmawia
Secretary : “ Ramchullova
Asst Secy : “ Lalrintlûang
Treasurer : “ C.Lalhnûnpuia
 Fin Secy :  Hûalchhîngpuia
Advisers : C.Lalremliana leh
                :  C. Thangseia
 Patron : Pi Maria CT Zuali.

Luhka vêngtu Pute: 
Pu Pângliankhûma leh 
C. Rosîamliana.

Hringlang tlâng Society kum 2024-2027 chhunga hruaitute: 

President : Pu C. Lalthanmawia
Vice President : Pu Lalnunmawia.
Secretary : Pu Ramchullova Hlwncheu.
Asst Secy : Pu Lalrintluanga
Teasurer    : Pu C. Lalbuatsaiha
Fin Secretary :  Samuel Lalruatsanga 
Advisers : C. Kawllianchhûnga
                : C. Lalremliana. 

Kum 2025 khân a hnuaia thlalâka kan hmuh ang hian 'Registrar of Firms & Societies,' kaltlangin REGISTRATION NO.  MSR 1760 OF 18. 03. 2025 chu Hringlangtlâng Society hmingin siam a ni
Tunah hian 
1 Khawthlirna RCC Building pakhat (1), 
2 Choka RCC  Building pakhat (1) 
3 Chawlhbuk pakhat leh 
4 Tanky pakhat a awm a ni. 

C. Lalthanmawia hlaphuah
"Hringlang tlângan" tih hla hian a tawp han khar ila: 
1. Pîalral thleng tura an sawi chu,
Thangchhuah Pasalṭha Khuangchawi te,
Nunzemawi chawisângin Tlawmngaihna nên
An lênlai nun thama'n ka phal lo.

Pi pu lênlai Pîalral tuan thu,
Chawntin thang âisân chul mah se,
Rangka dâr tui zephyr lunghlu ai pawn,
Zofa lêng tân a hlu zâwk si a.

Hringlang tlânga'n vangkhua lo chuanin,
Luaithli an nul kal zai reng rêl lo vin,
An tawn tir e Hawilopâr mawi,
Hringnun ngaih reng an bâng silo,
Lunglohtui dawnin vangkhua nghilhin,
Lungchimte'n Pîalral an lawi ta e.

2. Rauthla lamtluang thinlailuahtu,
Changchi vawrna chhaktiang daiah,
Thingrihnim hawilopâr an vul chiai e,
Siktuithing lunglohtui tling piau ve,

Zîngvawn zawlah dernak ûm lo,
Fâm khawpui rûn sîanglawi tur te'n,
Pawla sailung tawng maw? zîngvawn zawlah,
Thanlai chhîng thei nau ang nui za e.

3. Thlafâm vângkhua Rih lipui hi,
Chiangte'n alang hringlang tlânga'n,
Rualduh sul ang hawiin rawn kâi ve ru,
Riahrûn chhunrâwl siktuithiang awm e. tiin. 

Notes:- Thu ṭhenkhat hrilhfiahna:

1. An sawi = mite sawi ṭhin.
2. Ai sân = duhthusâm.
3. Chawngtin thâng = thâng nasa/a ṭhalam a hmingthang.
4. Changchi vawrna = thlai chi thlâkna/tuhna.
5. Chhîng = hlen/pel/khûm
6. Chhun râwl = chawchhun.
7. Dârtui = dârthir rawh tui.
8. Dernâk ûm lo = tihder theih loh.
9. Fâm khawpui = Mitthi khua
10. Hringlangtlâng = Thlarauin khawvêl an thlirna leh ṭahna tlâng.
11. Hawilopâr = Thlarauten khawvêl an thlir kir thei tawh lohna tura an pangpâr tawn.
12. Lên lai = damlai
13. Lamtluang = kalkawng.
14. Lawi = lût/hawng
15. Lunglohtui = Tharauin khawvêl an ngaih a rehna tura an tui in.
16. Luaithli nul = mittui.
17. Nul = hru.
18.Pialral = Thangchhuahte thlarau chenna mitthi khua.8
19. Riah rûn = riahna in.
20. Rauthla = thlarau.
21. Rual duh = ṭhenrual ṭha.
22. Sul = kalna hnu
23. Sianglawi = chenna tur hmun pan.
24. Sailung = saihlum.
25. Tuan thu = thawnthu hlui/hmakhawsâng thu.
26. Thingrihnim =thing.
27. Thanlai =hmingthan lai
28. Zîngvawn zâwl = mitthi khaw kawt chhuah.


#######################.



                

Comments

Popular posts from this blog

MIZO PI PUTE THLARAU KALKAWNG.