KA NU LEH PA HMING HI CHU AW..!

 
         
                                               
KA NU  LEH  PA  HMING  HI                   CHU  AW..!
                
                   BUNG 1
  
        Zualtei leh anuin Puan                           an bâng:

Kum 1980 chuan Mualkawi khuate chuan Maubuang hla an nei a; favâng âwllên hun nuam tak mai  chu kum dang ang bawkin a rawn inher chhuak leh ta a. Hmânlai chuan Upate chuan he hun hi, "Nghavang lunglên hun" an ti a, zîng ni chhuakte hi a engmawi bikin boruak pawh a thengthaw nuam hle ṭhin.  

Hemi hun nuam tak mai hi nu leh nulate chuan tuahthing phurh khawl nân leh puan bu vawnna remchângah an hmang ṭhin a; Pasalṭha leh ram vachalte erawh chuan chawhmeh zawn nân an hmang thung, chuti ang chuan hlado chham leh tlângtlir thawmte pawh a khat tawkin hriat tur a awm reng a, Ei leh bar, silh leh fena mahni intodelh chu an tum ber a nih avangin athim avâr thlu lovin an thawkrim tlâng hle; hei vang hian, fâvang âwllên hi an rilru tih zangkhaina hun niin an tân a hluin nuam an ti thei hle ṭhin.

Chuti ang kârah chuan Hmangaihzuali leh Mawitea  chuan hmangaihna pâr tlanin khawvêl thar an hmachhawn dun ve mêk bawk a. (Tun aṭang chuan Hmangaihzuali hi Zualtei tiin kan sawi tawh ang.)

Kan pi pute hun ang em kha chu ni tawh lo mah se, Mizoram buai laite kha chuan He hun hi Thingtlâng lo nei, hnathawk mite thlâkhlelh ala ni reng a. 

Fâvang chhûnga Tuahthing Aikhat leh Puan bu pakhat tal vawn zawh hman loh hlauvin Zualtei chu a hmanhlel hle a, khuantevikah thovin zingtui a chuh a, leilung a lang fiah ta tih ah buhhâk lâwkin a dêng a, chhun lamah tuahthing phurin chuti ang rêng rêng chuan mawngvawm bâ ang maiin a phe vat vat reng a.

Nikhat chu Zualtei tuahthing phur chu kawtchhuah lungdawhah lo chawlin a puan bih hmawr lam chuan a hmaia thlan tui luang chu Vanian rah hmin taisen tek ang maiin alo hru taisen tek maia, chumi avanga a mal khawivah lawi chho Tatpâr keuphel an sawi ang maia lo lang no chek mai chu Mawitea chuan a hmuh hmaih lo; mahse, a zah a hlauh avang chuan hmu awm ang pawhin a awm duh lo va. 

Mawitea chuan, "Zualte iva chau awm ve, I vawi eng zât kalna nge ni?" tiin a lam pan pah chuan a be nghal sawt sawt a.

Zualtei chuan melh ralh pah chuan, "Chau lo ve, tukin zînga silai aka i chhuak kha ka hmu chia, ilo haw nên kan inhmuh theih beiseiin ka chauh vang pawh ni lovin ka lo chawl a nih hi," tiin a chhâng then a.

Mawitea chuan, "Zualte, ka lawmna tur tawka mi chhan hi i thiam ṭhin mang e, Se tuipal dum kâra se tuipal var a langsar leh Sete hmai ût kâra Setê hmairâng an langsar ang maiin ka mitthla leh ngaihtuahnaa lansarh dan hi i thiam ṭhin mang e!" tih pahin a bulah chuan ṭhut hmun a rem ve nghal a. A iptepuia a Hmahnip ah chu phawrhin a vela an inphel ta a. Zualtei chuan Mawitea Silai ngul vawn pah chuan, "Eng nge i tih rêng rêng," tiin a zawt lêt ve bawk a.

Mawitea chuan, "Lo kan pahin kan vauah Beai thang ka kam a lawm mawle," tia a chhan hnu chuan, "Zualte, i tuahthing phur chu aikhat i ngah dâwn tawh em?" tiin a zawt zui a. Zualtei chuan, "Aw, aikhat leh phurh khat ka thlenna tur a nih hi," a ti a. Eng eng emaw an sawi dun hnu chuan Mawitea chuan "Zualte, i kal tawh ang hmiang," tiin a phur chu a chawi saka an kal ta a.

Tukkhat chu Zualtei nu Pi Kungi chuan, "Zualte, tuahthing aikhat i tlin tawh a; tin, buh lah fairelbêl i fai khat tawh bawk a, zîngtui i chuh ngah tawh chuan i puan bu tur chu i bâng tawh ang hmiang, 'hmeichhiate ropuina chu ladehthiam hi a ni.'  a ti a. 

Zualtei chuan a puan biha a hmai zah pah chuan phur fahranin, "Awle, ka nu," a ti awlsam êt a. chutia a chhan tâkah chuan a nu chuan puan banna tur chu Pawn sumhmun thlang lam Bangrel ṭanchhan chuan a siam nghal sawk sawk a.

A siam zawh chuan, "Zualte, nang nge hnahchawi ang kei?" a ti a, Zualtei chuan, "Ka nu, keiin ka bâng anga  nangin i hnahchawi ang chu, nu zâwk phar kawi phar kawi thu a awm hlei nem, Ka nu,  Puanlaisen tur em ni kan ban dâwn? tiin a zawt zui a.

Anu chuan, "Ni lo ve, Lungngai suh, Pathian zârah damin kan awm êm anga, Puanlaisen chu ila tah êm êm ang, la hlum pawh kan nei vek tawh a lawm; mahse, tunah chuan Pawn dum (puan dum) zawl puan, pasal i neih huna i chhawm tur i tah hmasa phawt dâwn a nia," a ti a.

Zualtei chuan, "Ka nu, Pawn dum ber kher han tah hmasak zâwk hlauhte chu, a pawimawh viau em ni?" a ti a.
Anu chuan a rilru chuan, 'Chanchin Ṭhain min luh chilhna kum za êm pawh ala nih hmain kan pi leh pute nunzia leh râng in hre lo ani tawh mai si a aw!' a ti rilru vang vang a,  "Zualte, Mizo hmeichhia chuan Pasal kan neih chuan Pawn dum hi kan chhawm ngei ngei a ngai a; a chhan chu,  kan pi pute chuan mitthi ruang khuh nân Pawn dum hi an lo hmang ṭhin a, i pasal fanauten zankhat mit chhin tawk ta se, an ruang khuhna tur Pawn dum i neih ngei ngei a ngai a ni, i neih loh chuan i mualphona a ni dâwn a sin; tin, chubâkah Khuallamnaah te hman a niin mitthi vuinaah te bah leh bih ṭhin a ni bawk a, lungngaihna entir nânte pawh hman ṭhin a nih avangin Mizo pi pute nunah khân Pawn dum hian pawimawhna a nei tlat a ni; chuvangin, Mizote chuan hei hi ngai pawimawhin pawn dum hi kan nei ngei ngei tur a ni," tiin a hrilhfiah a.

Zualtei chuan, "E khai! alo nih tak chu; ka nu, kan pi pute khân chuti chu an hun tawn mila khai tur silhfen an lo nei hrang thliah tihna a ni maw?" tiin a zawt zui a.

Anu chuan, "Nei hrang e, Ka sawi tawh angin Lal lal lai chuan Leido/ral do nei, rawlrâla chet laa, inthah leh inphil chîng an nih ṭhin avangin chung an leidote laka an dam khawchhuahna tura infuih huaisen nân ral beihna hmun leh huna bah tur, Tawlloh puante pawh an lo nei a sin," a tia.

Zualtei chuan, "Ka nu, Tawlloh puan chu eng ang nge? Pi pute nêna an inzawm dan chu min han hrilh leh teh," alo ti vat a.

Anu chuan, "Zualte, Tawlhloh puan hi an bah tawh chuan ral hmaa tlan chhiat a thiang tawh lo va, hei vang hian Tawlhloh puan chu  Huaisenna thuam ani a, an khingpui chu hneh lovin an thihna tur pawh ni se Tawlhloh puan chu an inbel tawh chuan an khua leh tuite tân an nunna hial hlanin an hmelmate chu an thihchilh ṭhin, chu chu Tawlhloh puan a nihna chhan pawh a ni. Zualte, thih ngam nun chuan chakna leh thiltihtheihna a kenga, hnehna a chang ṭhin. Chu chu nei thei turin he puan hi infuihna puan a ni bawk, ti ila a sual awm lo ve. La Dum an bânga tah chuan la var, a sen, a dum leh a eng a dungzawngin an ṭial a, chuti ang chuan an tah a, chu chu 'Tawlhloh puan' chu a ni," Tawlhloh puan chu Huaisenna puan a ni ber mai," a ti a.

Zualtei chuan, "A lo ni maw!!! tiin, ngaihtuah zui tih hriat takin, an damkhawchhuah theihna turin ngaihtuahna an lo sêng nasa hle tak mai," a rilru in a ti zui a.

Chuti anga an nufa inkawmna thu Pu Chhûnga, Zualtei pain a hriat chuan mak a ti hle a, "Nute, in nufa puan bu bâng chu inva titi tui ve, duh tawk hrih rawh u, Tukṭhuan ei a hun tawh e, tiin an bulah chuan alo kal a.

Anu chuan, "Zualtei kan dah hrih mai dâwn em ni?" a ti a. Zualtei chuan, "Ka nu, kan zo ṭep tawh a lawm, i bâng zo law law ang, kan ban zawh hnuah kan ei ve mai dâwn nia; ka pa, min lo eisan mai rawh u, kan han zo law law ang e, tiin apa chu aw zangkhai takin a chhâng a. Apa pawh chu in chhûng lamah chuan a lût veleh nghal mai a.

Zualtei chuan, "Ka nu, hmânlai chanchin leh puan inzawmna i sawite kha a hluin a ngaihnawm bawk si, sawi tur dang ala awm em? han sawi chhunzawm leh teh. Kan pi pute kha indo leh rawlrâla chet laa inthah an ching leh nula ngaih an tum tlat tih loh, an nun dang kha chu an ngaihsanawm ka ti e mai!" a ti a.

Anu chuan, "Ni e, Zualte ngun deuhin lo ngaithla pah rawh aw, hêng hi hriat zui ngei ngei pawh tum tur, Ka sawi tâk ang nun kha an khawsak dân leh nun dân anih avangin mi tin nunah huaisenna leh taihmakna, tlawmngaihna leh tumruhna te, rinawmna leh vauphalnate chenin tuh a nih theih nân an sakhaw kawng kalah pawh "Thangchhuah Sechhun, Khuangchawi"  a tel a, khuangchawi hi rethei, daikil kâr a mi, thlum leh al, Zû leh Sa buhchangrum ei pha ve loten thawk thei leh awm theite zâr zo va, thlum leh al, sa leh buhchangrum an ei ve theihna alo nia a hlu hle a ni. chung zawng zawng chu an sakhaw vawrtawp, 'Pialral kai' hian a keng tel vek a ni.

"Thangchhuah puan hi Lusei puan zîngah chuan puan ropui ber a ni a, a hlu ber bawk. Hmânlai chuan thangchhuahte chauhin an sin a thianga,  La dum leh sen zungza beng velin an ban karthlâk a, a tung leh a pheiah sin tê têin, a sen leh varin an ṭial a, rawng dumna an neih hma chuan a eng leh hringte pawh an telh ṭhin. A khat tawkin a var an bâng tel a, chutah chuan Zethlun har tak tak: Selutan, Semit, Fanghma mu, Halkha, Muthlakawi, Mitmurual, Harzai, Kikiaute an zep ṭhin a, Tah pawh a har êm êm a ni. A bikin mipa puan a ni deuh a, a hleitling hle bawk a ni. Thangchhuah pain thangchhuah niin a bat ṭhin a ni.

Tin, tun hma lalte leh Pasalṭha Thangchhuahte khân heti ang hian Diarte pawh an lo ṭial ṭhin a, hnam thil entir nan an lo hmang bawk ṭhin," tih thute chu a hrilh zêl a. Zualtei chuan ngaihnawm a tiin bengvar thlâk a ti êm êm a. "Ka nu, Hmânlai nunah khân an silh leh fen puante khan awizia an lo va nei ve aw! Sawi tur dang ala awm em? Atia.

Anu chuan. "Zualte awm e, hei lo pawh hi "Puanrin" ala awm bawk a. Puanrin pawh hi Lusei puan roh berte zing a mi a ni a, Mipa puan a ni. Miropui leh neinungte chauhin an sin thiang a ni. Muallam puan an ti bawk a, Chawngchen ni leh Kut ni vangthlaah, Serh leh sang an hman niahte an silh ṭhin avangin "Mual lam puan"an ti a ni. Hmeichhia tleiraw laia thite chu an ruang "Puanrin" hian an lo khuh kher ṭhin a sin, hmânlai chuan Silh leh fen deh hi hmeichhe mawhphurh a nih avangin hmeichhe tleirawl thi chu an sûn hle a,  an sunna entir nân "Puanrin" hian an lo khuh ṭhin a ni.

Tin, Ngotekherh hmeichhia leh mipa ven leh bih kawp theih puan a awm bawk a; tin, Puanlaisen, Kawkpui zik zial, Lenbuangṭhuam, Puanropui leh puan dang dang hmeichhiate bih chi mawi tak takte an lo nei a, Hêng zawng zawng tah leh buaipui hi Hmeichhe hna a nih avangin hmeichhe faa lo piang chu La deh thiam, Sepui nufa man man ni turin duhsakna an lo hlan ṭhin a ni; Chuvangin Zualte, nangpawhin hêng zawng zawng hi i tah thiam vek a ṭul a ni," a ti chhun zawm a.

Zualtei chuan, " Ni e, ka nu chung zawng zawng tah chu ka chak hle mai, min zirtir vek ang che aw. Pasal ka neih huna chhawmah pawh ka duh a nia," a tia. Anu chuan, "Ni e Zualte, Pathian zârah kan dam em anga i la tah vek dâwn nia, Pasal i neih huna i chhawm tur i tah a ngai a lawm, Zualte nupui Pasal in neih hi lawm ang leka inneih chi a nilo, fahrah siamtuah ṭan tum ngai suh ang che ," a ti ve bawk a.

Chuti anga an nufaa an inkawm bawrh bawrh lai chuan an puan ban pawh chu an zo ta mai a. Chutia an zawh tâkah chuan Buh seng hmaa zawh hman tum ranin Zualtei chuan ngawrh takin a puan bu chu a vawng ṭhin a.

                  BUNG 2.
Ka pa, Engtin nge mi huaisen         chu an thlan ṭhin?:

Mawitea chuan Zualtei puan bu vawng chu rim châkin Zualtei pawhin a thlahlel hle a ni tih chu hre mah se, Chhek In sak leh Leikapui dawh chu buh seng hmaa zawh hman loh an hlauh avangin a u Liana nên chuan Maubuang mauhak leh Khuai lui  Rawpui chu chhuahin an pu a, an thawk ngawrh hle a. Hapta khat chhûng lekin an zo ta mai nghe nghe a.

Nikhat chu Mawitea leh apa chu thlawhhma kan in an kal a, Mawitea pa chu Khuanglêng Pasalṭha Doera fapa a ni a. Mawitea chu apa Doera chanchin chu a hrilh fo ṭhin a. Hemi ṭum pawh hian a hrilh leh a.  

"Mawte, Hmânlai kan pi pute kha mahnia ro inrel, an lal ram china kawng engkima thuneihna tawp nei, Lal leh khawnbawl upa hote rórelna hnuaia awm an ni a.

Kawng engkimah khân anmahni kea ding, Ei leh bar, silh leh fena mahni intodelh ngai, Sa leh Râl laka damkhawchhuah mamawh an nih bawk si avangin harsatna tamtak an hmachhawn reng avangin mi huaisen khua leh tuite humhim thei an mamawh êm êm a, hei vang hian mipa faa lo piang chu, Pasalṭha huaisen, mi that, sa kâp thei ni turin duhsakna an lo hlan ṭhin a ni. Hmeichhe faa lo piang pawh Sepui nufa man man tur leh La dehthiam ni turin duhsakna an lo hlan bawk ṭhin a.

"Tin, An Sakhaw vawrtawp Pialral kai thei tura an beihna kawngah khân mihring khawsaho leh chenghote tâna pawimawh tlawmngaihna, huaisenna, taihmakna, rinawmna leh thilphalnate leh aia upa zahte kha hmanraw pawimawh tak an nih tlat avangin chung chu an nitin nunah an nunpui theih nân
Lal leh khawnbawl Upate kaltlangin Zawlbûk val upate zirtirna leh inkaihhruaina hnuaiah mi tinin an nunpui ṭheuh avangin an khawtlang nun kha chu chuan a tipumkhatin a tinuam êm êm a ni.

"A bikin mipa, Zawlbûk kaiho zîngah chuan Pasaṭha leh huaisen, tlawmngaite thlang chhuakin Lalin chawimawina a hlan ṭhin a; chung mite chu Sechhun khuangchawi nikhua a awmin chawimawi nân Zû Nopui an dawm hmasak tir (in hmasak tir) ṭhin a ni,"  tih thute chu a hrilh a.

Mawitea chuan, "Ngun takin apa thusawi chu a ngaithlaa ngaihnawm a ti hle a; Ka pa, 'Engtin nge mi huaisen chu an thlan ṭhin?" Zawlbuk in enkawl dante chu min han hrih teh," tiin a zawtzui ve bawk a.

Apa chuan, "A zawng zawng chuan kan sawi hman lo vang, Hmânlai chuan Tlangvâl puanthuah khai chin chu Zawlbûkah an riak vek a, Nupui fanau nei tawh leh kum lama upa, rual u zâwkte pawh an riak ve bawk a. Lal leh Upa rorel Zawlbûk aṭanga bawhzui ngai ang chi chu Val Upa kaihhruainain thawh a ni a. Mahni inhumhim, Ralbeih leh Satla ûm, ṭanpui ngaite ṭanpui, mi awm ṭha duh lo zilhhaute leh Naupang nun kaihhruai leh zirtir thlengin Zawlbûk hian a hma vek a. Zawlbûk riakte tuah tur thingṭang chu Naupang kan nih lai pawhin kan fawm thin a. Nitin Thingnawifawm rûal chuan kan fawm vek tur a ni a, fawm lo va awlrute chu naupang mah ni se, Val upate chuan an hrem ṭhin a, an fawm leh hunah an fawm loh ai kha an kep leh ngei ngei ṭhin a ni.

"Naupang thing fawm chu Zawlbûk chhuat laiah chuan chhepin zanah chuan an tuah hluah hluah ṭhin a, a êngah chuan tlangvâlte chu infiamin an inchaia an inbuan bawk a. Tin, naupangte pawh chuti ang chuan kan infiam bawk ṭhin a. Zawlbûk kai tlangvâl chak leh naupang chakte chu infiamin an zawng ṭhin a ni.

"Hun hmasa lamah chuan Leido nei leh rawlrâla inveha in thah ching an nih bâkah an chenna chu Ramngaw dur pui pui ala nih avangin Ramsa hlauhawm tak tak mihringte nunna la thei an la tam êm êm a; tin, Ramhuai sual, mihringte tihnat ching thlengin an la tam êm êm bawk a, chung lâka khawtlâng mipuite vênga humtu mi huaisen chu an mamawh êm êm a. Hetiang hian mi huaisen chu zawngin an lo thlang ṭhin a.

"Zanah chuan Zawlbûka an thingtuah bung, thing thunung chu mi huaisen fiah nân ramhnuai ngaw kârah Tlangvâlte chu an indah hlat siak tir ṭhin a, a tuk zîngah chuan Val upate chuan tu nge dah hla ber tiin an en leh vek a, chutah a dah hla ber chu Huaisen berah an thlang ṭhin a ni. Mi huaisente hi mi tlawmngai an ni zel bawk ṭhin," tiin mi huaisen an thlan dante chu hrilh pahin; Mawite, tunlaia Khawvêl aṭanga chhuak tuai nih zahlohna ang hi chu Zawlbûk zirtirna hnuaiah kha chuan lanchhuah ngam tir chi a nilo" a tia.

Mawitea chuan, "Ka pa, Huaisen an thlan dan chu Huaisen a ṭulin, huaisen tur chuan mahni pawh infuih ngai tak a nih chu!, a nih Pialral kai tura hlenchhuah ngaite chu mi han hrilh leh teh, a tileh a.

Apa chuan, "Mihring nunah hian kan rin sakhaw thu hi thil pawimawh a ni avangin Pialral kai thei tura inzirtir kha thil ṭul leh pawimawh tak a ni lo thei lo va. "Pialral kai tur chuan in lamah emaw, ram lamah emaw Thangchhuah a ngai a, In lama thangchhuah tur chuan an sakhaw biak dân kawng zawhin Khawzing Pathian tih lawm nân inserh thianghlimin inthawina an hlan bawk a, chuti anga chumi kawng  hlenchhuak tur chuan Zû leh Sa, buhchângrûma khaw mipui vawi duai lo hrai thei nih a ngai a, a hautak êm êm a ni. Tichuan, chuti ang ti theite chu in lama Thangchhuah, 'Khuangchawi' tih an ni a. 

"Tin, ram lama Thangchhuah tur erawh chuan sa kah ngei ngei ngai a awm a, chung sa kah ngai kapkim veka, Zûa aikim vek bawkte chu 'ram lama Thangchhuah' an tih chu a ni. Ram lama Sa kah ngaite hi Ramsa hlauhawm tak tak anni hlawm a, chung sa hlauhawm tak tak kâp tur chuan mi huaisen nih a ngai hle a ni. Tin, heng in lam leh ram lam tea thangchhuah tur hian ka sawi tawh angin tlawmngaihna, huaisenna, taihmakna, rinawmna leh thilphalnate leh aia upa zahte kha hmanraw ṭul tak nuna bet tlat an nih a ngai ve vek bawk a ni.

"Chuti anga Thangchhuah thei thlarau chu an thih hnuah an Thlarau chu Pialralah chuan hna pawh thawk tawh lo vin, engkim a faisa hlir ringin nuam ti takin an awm der der tawh turah an ngai a; chu chu an Sakhaw vawrtawp kan tih tak chu a ni." tiin Thangchhuahna kawng a tih tur ṭulte chu apa chuan Mawitea chu a hrilh a. 

Mawitea chuan, "Ka pa, Thangchhuah thei tur chuan Pathian malsawmna dawn leh hmuingil pawh a ngai hle mai, in lam a ni emaw, ram lam a ni emaw thangchhuah chu thil harsa tak a nih chu," a ti ve charh charh a. Mawitea pa chuan sawi chhun zawm lehin,

"Tunah chuan Kristiannain pi pute sakhaw vawrtawp Pialral kai thei tura in lam leh ram lam thangchhuahna thurin chu Krista rinnain thlakin  
Zawlbûk inzirtirna aiah Biak in, nitin zirna sikul leh nula leh tlangvâlte fuankhawmna YLA-YMA din a ni tawh a; tichuan, ramchang kang tawhte hmasawn dân zirin an ṭawngte thlengin kan zir ta a. hma pawh kan sawnin kan changkang tawh hlea a lawmawm hle a ni. Hetihrual hian kan pi pute culture-ah khan kan vawnhim leh chhawmzui zel tur a awm a ni tih hi theihnghilh loh a ṭha hle. Culture hi a danglam thei an tih angin pi pute sakhaw hlui rin dan pawh bansanin kristian culture-ah sakhaw rinna thuah chuan kan lut tawh a; Kristian culture-ah hian lut tawh mah ila pi pute culture chhawm nun tlak hnam hrang hrang min phuarkhawmtu, Lusei ṭawng, mizo ṭawng kan tihzui tak humhalh leh hmandik te, an nunmawi tlawmngaihna nunpui tura inzirtir zel te,  Aia upa zahna nun neih zui zel te, taihmakna leh rinawmna nun inzirtir zelte leh vauphal (thilphal) nunte hi inzirtir leh humhalh a, pi pute sakhua leh Kristian sakhaw indona kâra Kristian lusunte hnemna hla lo piangte thleng hian humhalh hi mizo kristian-te hian kan tih chhunzawm tur a ni ngei ang. Chutiang tur chuan heng pi pute culture vawnhim tlakte hi vawnhim a nih theih nan sikul naupang zirlaibuah a tam thei ang bera sengluha inzirtir hi thilṭul tak zet a ni," tiin duh thawh takin a sawi a. Mawitea pawh chuan, 'ni e ka pa, thangchhuahna hmanruaa an hmang ang khan Pathianin chatuan nunna min buatsaihna hmuna luhna hmanraw pawimawh tak an la ni reng tho a lawm,' a lo ti ve a.

Apa chuan, "Mawite tunah hian kan hnam hian a nihna hloh zawngin zirna sikul hi kan kalpui mêk a, mahni hnam ṭawng, zia leh rângte chhoh zir tur kan nih laiin hnam dang ṭawng zirin hmasawnna bulṭan kan thlang a, hnamdang ṭawng kan chhoh zira hnam dang ṭawng dik zawka ngaihna hmun aṭangin kan hnam ṭawng kan chhuk zir ta hlauh a, hei vang hian kan hnam nunzemawi, ṭawngkam leh ṭawngte chu kan mausam(Nausama) phah ta a, "Beb room light kan off a," tunah phei chuan kan nihna keng tel kan hmingah pawh kei ni ang rual chuan kan chhiar thiam loh leh, lam thiam loh Sap hming pu tel an awm fur tawh hi; (Sakhuana avang leh awmna hmun a zira put chu thu hran ni se) tin, lusunte hnemna hla Pathian hnen min hruai thleng thei hla ṭha tak takte pawh a ṭhing ti niawm fahranin ṭhangthar nula leh tlangvalte chuan an sa ṭha duh tawh lo va a pawi hle a ni. Tin, kan nupuite nu leh pa kan 'Pi zawn leh pu zawnte,' kan kohna ṭawngkam, Ka pi, ka pu,  kan tih ṭhinte pawh min hringtu kan nu leh pate kan koh dan ang leh mahni nupuite koh dan anga "ka nu, ka pa," tia koh duh zawk mai pawh nilo a dik zawk tita tlat te pawh an tam ta hle. An nupuite nu leh pa, ka nu, ka pa tia koh duh zawk te pawh an awm ta zêl a ni awm e.

" Mawite, hêng mai hi a nilo, Tlawmngaihna mizo nunzemawi ṭobul, 'Tlawmngai' tih ṭawngkamte pawh mahni chunga thil thleng, miten kan rilru an tih natna ang chi, kan pi puten thungrul si lo va rilru hrehawm taka an tawrh, an sawichhuahna ṭawngkam, Ami tih dân kha, 'ka tlawmla hle mai/A tlawm lâk thlâk  hle mai, tlawmah ka la hle mai,' tih ṭawngkam an hman ṭhin naahte pawh, 'Ami tih dân chu ka tlawmngai tak tak a ni,' ami tih dan chu a tlawmngaih thlâk tak tak a ni," an han ti phei hi chu a pawi a ni ngawt lo va, a thinrim thlâk hle, hêng zawng zawng hi an vaiin hnam nihna hloh zia vek a nih hi.

"Ka Tlawmngai, tih hmannate chu Entir nân:-Miin kan chunga ṭhatna an lan tir ang chi, thil min pek emaw, chaw eia min sawmte emaw chuan Tlawmngaih chhuahin a ngai lo/ka ei châk lo an ti ṭhin, heti ang kan sawichhuah lehna angah hian "ka tlawmngaia ka la ta lo mai/ka tlawmngaia ka ei ta lo mai," an ti chauh zâwk ṭhin a ni.

"Mawite, nang chuan kan pi pute nunzemawi leh ṭawng humhalh te, hman dikte leh an sulhnu leh thu leh hla hman ṭangkai hi rawn tum tlat ang che. A chhan sawi a ngai tawh lo. Tin, Chuti angin midangte pawh an thiamna leh finna, an theihnate kan hnamzia leh nun, kan thu leh hla hnamdangte hriat leh hmuhtheiha phochhuaka sum leh pai lakluhna atâna hman a nih theihna tur thlenga hmalatuah siam tum la, kan ṭawng neih sa bâk ṭawng ṭhar chherbelh turin sawipuitu ni fo zâwk ang che. Mahni hnam nihnaa din ngheh hi hnam ropui nihna a ni zâwk." tiin duh thawh takin a chah mawlh mawlh a.

Mawitea chuan, "Ka pa, i thusawi chu hriat leh vawn reng ka tum ang; tin, hmalatu nih pawh ka tum ngei ang," tiin apa chu a chhâng charh charh a. 

Apa chuan, "Hmâna Pialrâl thlenna thu inzirtir ṭhin khan, tûnah chuan Vânram thlenna thu kan inzirtir ta a, Vânram thlen theihna tur rinna thu kan inzirtir hi kan pi puten Pialral thlen theihna an inzirtir, nitin nuna an hmang tel anga kan nitin nuna kan hmang telve a nih loh chuan Vanram thleng thei tura kan thu rin inzirtir leh kan nun hi a inral ep ang a, Kristian nisi, Krista zuitu ni si lo ah kan inchhuah anga kan rinnaah nghet taka ding lo vin, mi rinawm lo leh nun belhtlâk nei lo kan ni mai dâwn a ni, chu chu kan ni mêk bawk; chuvangin, kan pi pute angin kan rinna hi nitin a thara nunpui zêl tur a ni tih nang chuan i hre reng dâwn a nia." tih a hrilh charh charh lai chuan lo chu an thleng ta a. Mawitea chuan apa thusawi chu a ngaithla kham lo a ni tih hriat takin, "ka pa, kan haw lamah sawi chhunzawm leh ang che aw," a tia Thlam chhûngah chuan an lût zui ta a.

                   BUNG 3
  Zamzô hi kan hnam pangpâra               puan awm tak a ni:

Mawitea chuan thlam namkthlâk chu a hawng a, Talhkuang chu a vaw karh karh a, a talhkuang vuak ri hlau chuan buhvui kâr aṭangin Vasuih rual leh Vaṭhuho chu vau lam panin an rawn thlawk chhuak thum hak a. Thlam tlaitlanah chuan Mawitea pa chu a dinga a hawi kual vang vang a, a meizial a pak khu talh talh a, "Mawite, Lo lu aṭang hian lo mawngah ka chhûk thla ang a; tichuan, lo mawng thlai hmuna Maian leh Behlawi te, Hmarchapui, Bawkbawn leh Samṭawkte pawh ka rawn lo nghal dâwn nia, nangin vaua i Beai thang kam kha ilo zuk en dâwn em ni ang? a ti a. Mawitea chuan, "Awle ka pa, ka lo zuk en dâwn nia," a tia. Apa chu a kal nghal a, Mawitea pawh chu Thang en tur chuan a kal ve nghal a.

Vau a luh chuan Mawitea chuan thang âwk tal thla khawng ri niawm tak chu a hria a, a thawm hriatna lam chu a pan thuai a, Vahrit pa tal pharh pharh chu a hmu ta a, manin a khawng hlum nghal a, a Iptepuiah chuan a ak a, Khuai lui kawr lam ami chu a fangkual zêl a, Khuai lui kam a mi chuan Ram âr nu hi a lo khai zar mai bawk a, a hlimin nuam a ti hle mai, a phelh sawk sawka, a kam ṭhat leh hnu chuan a kir leh ta a. 

Thlâm pan pah chuan Dawnfawh leh Fanghmate chu alo pah zêla, apa chu thlâm a thlen khalh leh a. Thlâm bul bawlhlawh bawm atâna thing an phunahte chuan Rimenhawih chu zamin mawi takin anlo pâr vul châk a. Zamzô,  Zo âr chhuang a pâr rawn, zekual kawi nghiai leh rawng chi dang dang pâr buk laih maite chu a enkual dan dan a. Thangrei, Chuailo leh Derhken rawng chi hrang hrang Zamzô kâra mawi tak maia lo vul ve chiai leh, Buh kung eng pawphat maia buh hmin lo uai siau siaute chu an inchawihin mawi a ti êm êm mai a, a thlir vang vang a. Tin, chung mawinate lo puang zartu ni awm fahrana an kâra lo awm ve an thur, tawtawrawt ang maia mawi taka lo pâr kawh vivete chuan Khuanu kutchhuak ropui zia leh mawina chu a hmuhfiah tir kher mai, mawi a ti êm êm mai a. A thlir vang vanga, a rilru chuan, 
"Khuanu lêng ruat ang zêlin mawiten in vul chiai e;
Piallei hringnun awmhar tihlimtu leh tinuamtu
In lo ni e, sawmfâng cham dêl nên," tiin Zamzô buk kârahte chuan a suangtuahna kawmin a kal kual dan dan a.

Chutihlai chuan apa Buh kan kual leh chawhmeh la pawh chu Thlâm lam panin, Thlâm thlang vau sial faiah chuan lo chhovin hm...hm...hm, a rawn ti chho dat dat a. Chu veleh Mawitea chu apa chhawk turin a tlan thuai a, apa Iptepui ah chu chhawkin thlamah chuan an inzui lût a. Mawitea chuan, "Ka pa, hei Vahrit pa leh Ram âr nu ka âwk a sin, Vahrit pa phei hi chu ka vuakhlum chawp a ni nghe nghe a, tih pahin a iptepui aṭang chuan phawrhin apa chu a hmuh a. Apa chuan ava lawmawm ve aw! Vawiina kan  lo kan chu kan hlawhtling hle mai, ati ve bawk a. A meizial chu ṭanin a zu khu hlat hlat a.

Mawitea chuan, "Ka pa, Zamzô leh kan pi pute nun hian inzawmna a nei em ni? a ti a. Apa chuan, "Nei e, kan pi leh pute chuan Thlawhhma an neih rêng rêngin thlâm kawngah leh thlâm vêlahte hian a bikin Zamzô hi an lo phun ṭhin a, a pâr mawinain nun a tihharhna chhûngah hian a hlutna inphum a awm bawk a sin," a han tih chuan Mawitea chuan, "Ka pa, a mawina chhûnga a hlutna inphum chu mi han hrilh teh ka va hrechak ve aw!" a lo ti thuai a.

Apa chuan, "Hm.. a ni maw! hmânlai chuan Buh lu chuha hna thawkte hi sapui rilṭam koham hian seh tumin beih a chîng a, chuti anga Sapuiin mihringte seh tuma a beih chuan Zamzô pâr kârah hian an biru ṭhin a, Sapuiin seh tuma a han pan chuan Zamzô pâr chuan Sapui mit chu alo ti vai a, a seh tum mihring chu a hmu thei ta lo va, a beidawng chuan a tawpah a ṭinsan ringawt ṭhin, an lo ti a; Tin, thlarau sual lakah pawh hian chuti ang chuan a vêng an lo ti bawk a; chuvangin, 'Zamzô mawina chhûngah hian pi pute tan khan a hlutna alo awm anih chu," tih thu chu a hrilh ta a. 

Mawitea chuan mak a ti hlea a ngawi vang vang a, "Ka pa, chuti anga an nunna nêna inzawm leh inkungkaihna nei pangpâr hlu tak lo ni ṭhin hi ṭhang tharte hian kan hlut a ṭul hle mai. kan hnam pangpâra puan awm tak a ni, Pangpâr dang zawng ai hian a pual kût(Festival) buatsaih hi kan tih tur ava ni zâwk êm..!!" Ka pa, i thu mi hrilh sṭanga ka tiltua thil lo awm ta chu Ṭhangtharte hi kan pi pute rinna nêna inkungkaih vawn nun leh hman ṭangkai kawngah hian kan harh thar a, chungte chu khual koh nân leh an hnen aṭanga sum leh pâi  hmuh nâna kan hman thiam a pawimawh hle mai a ti barh barh a. Apa chuan, "Engpawh ni se, Mawite phur tur kha han siam bawl la haw zai i rêl tawh ang hmiang," a ti a.

Mawitea chuan, "Awle," tih pahin Bawmrângah chuan apa chawhmeh lâk, Dawnfawh leh fanghmate chu a dah a. Apa Iptepui ahah chuan Vahrit, Ram âr leh Fâvang Vaimim tlem chu a dah thung a. "Ka pa, keiin Báwmrâng hi ka phur anga; nangin Iptepui hi i ak dâwn em ni ang?" a ti a, Apa chuan, "Ni e, i tlangvâl ve tawh a lawm, ka lo chawi ang chia kan kal tawh mai ang chu," tiin Mawitea phur tur chu a chawia, a phurh tir hnu chuan iptepui chu ak vein an inzui chhuak a, Thlam kawngka chu nawr kharin a do va, an haw ta a. Maubuang kawn hmun an thlen chuan midang lo kante nên chhuak rualin an haw ho va apa nên pawh chuan titina hun an nei thei ta lo va.

In an thlen chuan anu chuan lo dawngsawng vatin Mawitea phur leh apa iptepui ahte chu alo chawi thlâk sak vat vat a, Thingpui pe nghalin an phurte chu chhuahin a dahfel zung zung bawk a. Apa iptepui aṭanga Vahrit pa leh Ram âr nu a han phawrh chu anu pawh a lawmin a hlim ngei mai. Chuti anga an thil hawnte a dahfel hnu chuan a pasal bulah chuan ṭhuin, "in buh kan chu engtikah nge kan bun ṭan theih ang le? a ti a, (an inmawl biak tawp ṭhin a ni.) Mawitea pa chuan, "Kan hma kâr aṭang khi chuan kan bung ṭan thei tawh ang; chuvangin, zân puante pawh suk fai sa a ṭha ang," a han tih chuan Mawitea nu chuan, "Vawiinah ka lo su vek tawh a lawm," tiin alo chhang nghal a. 

Mawitea pa chuan, "I va fel ṭhin tak êm! Vawiina kan pa faa kan lo kan chu hmânlâi chanchinte kan inhrilh a, a nuam khawp mai, hei Mawitea pawh alo tlangvâl ve tawh a Favah hman turte pawh kan ngaituah belh a ngai dâwn a ni,"  a tizui charh charh a. Chutih lai chuan Mawitea chuan, "Ka nu, Kawmthlang tuikhurah ka in bual dâwn a nia tih pah chuan Fianthlir chhûngah chuan Sahbawn sen chu dahin a chhuak zui a. Anu chuan, "awle, zukin bual rawh," tih pahin anpa inbualna tur chu tui ûm hunna tui hmunah chuan a siam zui ve nghal a.

                   BUNG 4

'Tuitai ni chuang ang' maiin         Zualtei chu a hlimin hmuh alo nuam leh ta a:

Hêng hunlai hi India awpna hnuai aṭanga MNF-in Independent-zalênna an sual lai a ni a, chumi avang chuan India Sawrkhârin Mizo khuate kum 1967-68 chhoah khân a sawikhawm a, Mualkawi, Kelkang, Zotlâng leh Tlângsam khuate chu Ruantlângah hian in eng emaw zât chu an la khawsaho a, Kum 1971 vêla Sawrkhârin khawkhawmte mahni hmun hluia kir leh a phal tâkah chuan  tûna Mualkawi awmna hi Mawitea te chhûng leh mi ṭhen khatte chuan satin an luah leh a. Mawiteate chhûng hi banke phun hmasa ber leh awm hmasa ber an ni nghe nghe a. Hêng sawikhawmte hian Mualkawi ram, Maubuang chu kum 1980 khân lo vah an nei a, Mualkawi khuate chuan Maubuang hla ram chu a hlawmin an nei hrang a.

Hemi kuma Mawiteate thlawhhma hi Tukli chân a nih tawh avangin a ṭha hle a, Tukloh ram ala nih laia hmutu Pu Zairikhuma phei chuan a ṭhat zia sawi uar nân, 'Ramhuai phar sup supnaa mawi a ni, engpawh a ṭha ang,' a lo ti hial rêng a. A sawi ang takin an thlai chithlâk rêng rêng chu an ṭha êm êm vek a. Mawiteate buh chu, buh fabêl an tia, an arh laih mai a, patling pil a sâng an ni vek a, an rah uai zur hlawm mai a,  Vuikhatah fang 300 aṭanga 350 an rah tlângpui a. An buh rah a ṭha bawka Mawiteate chhûng chu an phur hle a, chawlhkâr bula riak lût turin an inbuatsaih sauh sauh a. Chutia kâr thar lo awm tura lo lama an riah luh mai dâwn avang chuan Mawitea chuan Zualtei chu kawmna hun neih a duh êm êm mai a. An la naupan ve ve avangin chhûngte hmuha han inrim pawh an la ngam si lo.

An vanneih a siamin Pathian ni chawhnu inkhawm banah chuan YMA hruaitute chu, "YMA member zawng zawng hall-ah kalkhawm ṭheuh tur ani." tiin an rawn au lauh lauh mai a. Hêng hunlai hi chuan YMA hruaitute chuan YMA memberte chu ko khawmin an inpawlhlim a, Val upaten tih tur leh tih loh tur te, awm dân mawi nula leh tlangvâlte chu hrilhin infuihna hun an hmang ṭhin reng a.

Kalkhawm an ban hnu chuan Zualtei leh Mawitea chuan inhmuhna hun remchâng an nei ta hlauh a, Pu Hratate kawta lungdawh ngheng chuan an ding duna, an piahah chuan an ṭhian midangte chu YMA Ṭingtang perhin an zai ho va, an ri chel chul bawk a, chu chu Zualtei leh Mawitea chuan remchângah an hmang thei ta a.

Mawitea chuan inthlahrung tak, sawi tur ngah si bulṭan dân tur thiam lo tak chuan, "Zualte, ih maw...Naktuk aṭang chuan Buhsengin kan riak dâwn a, ka ngai leh dâwn che hle mai," an ti chhuak phawng mai a.

Zualtei chuan, "Kei pawhin ka ngai leh hle dâwn che a nih chu, ka ute pawhin riah lûh an tum a; mahse, kei chu ka riak lût ve lo vang," tih pah chuan Mawitea dara bawlhhlawh kai chu a then sak pah malh malh a.

Mawitea chuan hun an nei tam lo tih hriain, "Zualte, Hei naupangtein kan inkawpa, kan inkawpna pawh a lungthu kim a ni der tawh a; hetih chhûng zawng hian ka nunah eng nge sawisel lai i neih? min han hrilh teh," a ti a.

Zualtei chuan, "Thil sawisel hi ka thiam vak lo, i mi hmangaihna leh ngaihsakna ka dawnah hian ka lawmin sawisel tur ka nei lo; mahse,.... sawi zawm lo chuan a ngawi a.

Mawitea chuan, "Mahse,....eng nge? han sawi chhunzawm teh, Zualte, i rilru tihnatna ka nei em ni?" tih pah chuan a sam a hmai hliahtu chu a bengah chuan zeh sakin, a kutah chuan a vuan zui a, chutah Zualtei chu lo dakchhuakin, "Mawite, mite chu inrimin an duh tinreng sawiin an inkawm hlim ṭhin a; mahse, chuti ang chu kan ni ve silo." a ti ngui nghiai a. Mawitea chuan a rilruin,  
"Lêng dangte chuan an di run kaiin, 
Hmangaih biathu di inhlan ṭhin mah se;
Zualte kei atân In khartung sawna,
In run sâng kai a rem thei mawlh silo," ati rilru a, chumi hnuah, "Zualte, hmangaihte inkâr hi nuam leh hlimna ringawt hian chawi reng sela, lunglênna leh lunglên hrehawm zia hi kan hre dâwn lo a sin. Naupang tê ni chunga hmangaihnaa min suihzawmtu hian hêngte hi kan inhmangaihna ti nghettuah min hman sak zawk dâwn a sin," a han tih chuan Zualtei rilru ngui leh chau chu Tuitai ni chuang ang maiin alo lo hlimin alo êngleh ta a.

Zualtei chuan, "Mawite, hmeichhe awmnem, rilru dawih zawkin i nunah be angin ka zem tlat che a ni tih hria la, ka tân thlamuanna leh hahchawlhna mipa ni thei turin Pathian hian hruai zêl che sela, chuti ang tur chuan duhsakna ka hlan che a ni. Min ringhlel suh, i tân ka rinawm zêl ang," a tia a.

Mawitea chuan a thusawi chu pawmin lawm hle mah se, "Zualte, Lêng dang chhai tel si hian i tân ka rinawm tih hi i aw bawm aṭanga lo chhuak, i biangsum mawi tak bul ami hian a sawi mai mai ang tih  chu ka hlauhlel lo a ni, Pangpâr mawi taka a pâr zu thlum tak awm, Sava dang dangin an tlan ṭhin ang hian valdangte hian nangmaha awm hi hriaiin an ṭinsan thei lo ang che tih hi a hlauh thawn awm si. Nula ila ni si a," ati a.

"Zualtei chuan, "Mawite, hei hi hria la ka duh, Nangmah ka hmangaih che avanga lunglên hrehawm ka tawrh zawng zawng belhchhah tur hian valdang chhai tel hi ka tlin lo, nangmah zâwk hi ka lakah i rinawm em? tih hi infiah fo zâwk ang che," a ti lêt a.

Mawitea chuan, "Zualte, kan sawi thui deuh ang a, nupui pasal nei tawh, mahni nupui pasaltea nulat tlangvalna vui liam phal lo, sumpâr tlan tur zawng, pawmlai nei chunga tisa châkna nena lêng dang chhai tel pawh pawi tilo tunlaiah an tam êm êm tawh a, kei ni phei chu kan la innei si lo. Hmânlai chuan, 'uire chu ram an kal pawhin Sakeiin a seh duh a, an thih hnuah an thlan Sakeiin a hai duh,' tih uire tur venna an nei a. Tunah chuan Pathian lehkha thu chuan, 'Mi nu uirêtu chuan hriatna a nei lo a ni, Ama nunna tichhe tûr thil a ti a ni,' ati thunga; mahse, hur leh nawmsak duh avanga Pathian thu pawisa lo va nupui pasal in uire san, hmangaihna tak tak pawh pha lo va inkawp, nupa hi an tam êm êm tawh a. Chung mahni kawppuite uire sante avanga an fate fahraha vak vai, mi hura chhuak ta, ruih hlo ngai leh mite rawk leh thah pawisa lote pawh an lo pung mêk bawk a nih hi, hêng zawng zawng thlenna chhan hi hmangaihna tluantling lo hmangaihna vang a ni si.

"Zualte Tisa châkna hian a dera hmangaihna leh pawisa lem hi a paia, chu chu luipui luang damdup, a chhûnga mihring nunna la thei tui zang khauh hmuh theih loh awm si ang hi a ni tih hre reng la, chung chu hmufiah thiam turin finna leh hriatna Pathian hnênah i zawng zêl dâwn a nia," a ti a.

Zualtei chuan, "Mawite, I mi fuihna hi lunghlu ai a hlu, rangkachak ai pawh a man tam zâwk ava ni teh lûl êm! ka hmangaih che a ka hmangaih zêl ang che," tih thawp sat pah chuan Mawitea kawr hma kilhna lo phelh chu a kilh ṭhat sak malh malh a. Hun rei lote emaw an awm dun an tih laiin khawthlang mite kai harh turin ni chuan her liam alo tum ve si, awmdun la thlahlel tak chungin an ṭhiante chu an fin veta a.

                   BUNG 5
Mawiteate unau Buh zaiin an                          riak:

Khuan hmasa an khuang tihah chuan Mawitea nu leh pate chu an tho va, a ute nupuite pawh chu an tho ve nghal bawk a, anu leh pate chuan zing mei nun nghalin eirawng an bawl nghal thuai thuai a, Hmingi leh Thani chuan zîngtui chuhin buh hak lawkin an dêng ve bawk a. Ni suk chen vêl a sâng a nih chuan tukṭhuan ei chu an peih fel der a. Mawiteate unau pawh an rawn tho ve a, an zan puan tur leh zan riak buhfai,  bungbelte chu an siam bawl sawk sawk a, an insiam fel hnu chuan Tukṭhuan chu an ei zui nghal a, Tukṭhuan an eikham chuan riak lût tur chuan an kal ta a.

Lo an thlen chuan Mawitea leh a u Liana chu tui chawi turin an kal nghal a, an lo thlen chuan Mawitea nu chuan thingpui tur chu a chhûang nghal sawk sawk a, midang chu apa ho chuan bung turin an inzui chhuak a.

Mawitea chu apa chuan buh ah/zai dân leh tel dân te, buhphal tun dân thleng chuan a zirtir a, an buh kung ala ding ṭha bawk a, an zai sawt hle a. Chawfâk a hun meuh chuan zau tak an zai tawh a. Mawitea pawh Thing tlâng hnathawk fa a ni bawka Chawhma a zai meuh chuan a zaithiam hle tawh a.

Chawfâk kham chuan Mawitea nu chu cha Maian an hawn tur leh Mawiteate unau bai tur chu vaikhawmin a kalkual zung zung a, kung tam an chah hmain a rawn zawm veleh mai a. Anu leh apa, a u Liana leh a nupui Thanite chu in kawpin Mawitea leh a u Chhûnga nupui Hmingi chu an inkawp ve bawk a, Tâwng thum laiin an zai ani bawka lo sul hawn a hun meuh chuan an zai zau hle a. Mawitea pa chuan, 'Buhrah a ṭha bawka a vui lamin a uai nalh mai a, bân ruh pawh a kham duh khawp mai, heti ang buh rah ṭha hi chu a ṭil duh êm êm a; chuvangin, intel zawngin dim ula, buphal rêng rêng pawh dim takin in lek dâwn nia; tirawh u, kei ni chuan i ṭin san tawh ang u,' a tia haw tur chuan Mawiteate unau chu thlâm lam an pan san ta a.

Mawiteate unau pawh chu thawk lain meizial zuin an chawl nghal a. Meizial an zuk kham hnu chuan an bung leh a. Tawkfang an bun hnu chuan a u Liana chuan, 'riahluh ni a ni bawk a, zanin tlai chu thlâm thing eh a ngai bawk sia i bânsan phawt mai ang hming,' a tia an bâng zui nghal a, thlâm pan phah chuan Sawntlung Hmarchapuite chu lo vin, Purunte chu an pawt pah bawk a. A u Liana chuan, 'Mawite, nang rawng lo bawl la, keiin thlâm thing tur hi kan ekkhawl ang e,' a tia. Mahni hna ve ve chu an thawk ta a.

Leilung a lan thleng chuan a u Liana chuan thlam thing tur chu a ekkhawla, khuaa thim dâwn takah chuan, "Mawite, i rawngbawl chu i zo dâwn tawh em? i zawh hunah min rawn pui la, tuahchawp bâk chu Thlâm hnuaiah kan remfel dâwn a nia," a tia.

Mawitea chuan, "Thil dang chu ka peihfel tawh a  Hmarchapui leh Purun bul kha ka rawt pawlh a, ka rawt zawh veleh ka rawn pui dâwn che a nia," tiin a u chu a chhâng a, a rawt zawh hnu chuan a u pui tur chuan a chhuak ve nghal a. Rapchunga  leng bâk zawng chu thlâm hnuaiah chuan an dah a, chuti anga an in dahfel meuh chuan thla pawh Faitlângpui zawn aṭangin a rawn chhuak ṭan suar suar a. Zanriah chu an ei zui nghal a. 

Kan sawi tawh angin Rambuai vanga sawikhawm, Ei leh bara intodelh mamawh an nih avangin hemi kum hian thlawhma nei pawh an ṭhahnem hle a, in zathum valin thlawhhma hi an nei a ni bawk a, hemi kuma an thlawhhma hi fan ngial tham a tling a ni.

An thlawh hma neihna hi a hlat tham deuh avangin Ui leh âr, zawhte chena hruai, Sum leh suk, thlangra phur lûta chhûngkuaa riak lût pawh an tam hle. Zanah nise thla êng hnuaia Tlangvâl nula rim tur ṭingṭang perh ri liam van van te, Tlangval lunglêng zai ri vang vang te, naupang au ri leh ui bauh rite chenin hriat tur a awm reng a. Lêng hawn hunah ni se, thla êng dawng ṭha velo hmuna tlangvâl lêng hawte chu Ṭaumeichher chi ang maia inzui leh an meichher chhit kang vap hrut ṭek chiai chiaite hmuh tur an awm reng bawk nên, mit leh bengte pawh a tlai hle a ni.

Mawiteate unau pawh ṭhian dun ang maiin an duhthusam tin reng sawi dunin an inkawm bawrh bawrh a, a châng leh thlâm namthlâkah chuan an zai dun ral ral a. A u Liana chuan, "Mawite, Zualtei nên hian inzia in inhre tawn viau tawhin ka ring a, inneih lam thute hi in sawi tawh a maw chu?" a han ti a.

Mawitea chuan, "Ni e, Kan zia leh ngaihnat zawngte chu kan inhriat tawn sak tawh khawp mai; mahse, inneih tak hi chu kan la naupan deuh avang hian kan la sawi dun lo." tiin a chhâng a.

A u Liana chuan, "Mahni ngaihzawngte nunzia leh chhûngte zia hriat hmasak hi nupui pasal inneih hma hian a pawimawh khawp mai, inneih hnua 'ka rin ilo ang lo,' tih leh si hi nupa inṭhen chhan a tling fo. An chhûngkaw mizia i millo a nih hran loh chuan kan la naupang tihte chu, naupan ât laia inneih mai hi hnathawk mi tân chuan fatha chhawr a hmaa a ṭha phian a sin, Sikul i kal tawh chuang hlei nem," a ti a.

                      BUNG  5
      In buh vuaknaa rawn feh ve             chu ka châk hle mai:

Mawitea pa chu Rambuai lai kum 1968 khân Khuanglêng VC a ni a, MNF camp awmna an hnêna sawi ṭhin tura an tih chu an sawi duh loh avangin vai sipai chuan an mana Champhai Dârthlalang tlângah an hruaia nasa takin an sawisa a. 

A taksa zawng zawng thiduk tlaa an vuak sak hnuah pawh an zawhna, an duh ber chu a hrilh duh loh avangin linglet zâwnga khaiin a ke phahah sipai nopui khat tui an far zo vek a, chumi hnuah ṭinchhûnga hmarchate ro an dah chu mutin a lu nen chuan kawmawlin (puan) an tuam zawm a, hmarchate chuan ur hlum an tum a; mahse, apa aṭang renga mi sehhel leh tuarchhel an niin, 'Vai sipai kutthlâkah ka aiah lo vang' ti ṭhin a nih avangin chhel takin a tuar a, a kut an hnungkhirhna chu avan neih a siamin a talpût thei hlauh a, chu veleh ṭina hmarchate mut chu a bengbaw ta a.

Amah sawisatu Vai sipai pawh chu bahrek chhûng aṭang chuan an tlanchhuak zo vek a, Sipai Major chuan a tlanchhuakte chu alo hau a, an sawisak dan a han hmuh chuan chuti ang taka tuar chhel chu a ngaisang hle a, la thlaa a chunga hremna engmah thlen tir tawh loh turin a chhuah ta a. (I han sawi hlek teh ang.)

A ni taka, Rambuai laia VC nih chu Tuboh leh Dolung inkâra awm an ni ringawt a, Vai sipaiin "engah nge insawi loh" an ti a  MNF-ho lah in "insawi chuan" an ti bawk si a. Hêngte avang hian rambuai laia VC nih kha tumahin an châk lo; mahse, khawtlang chhana mipui nunaute thlamuan an ngaih avangin tawrhna hmachhawn tur pawh nise VC nih a ngai bawk si. khawtlâng nun kha mangangin a rum tak meuh meuh a ni. 

Heti ang hi a nih avangin khawtlâng hruaia VC ni tur kha khuaa mifing leh huaisen, a ngaihna hria tlawmngai thei kha zawngin an thlang chhuak ṭhin a ni. Tunlai pawh hian mahni pumpui hmakhua ûm a, khawtlâng leh sawkhârna hman ṭangkai tuma  "kei kei" titute ni lo, khawtlâng nu leh pa nih tling, mifing, angaihna hria Rambuai laia an in ngenchhuak ang khân VC tur hi thlangchhuak leh ṭheuh ila khawtin hian tun ai hian hma kan sawn zâwk ngeiin a rinawm a ni.

Awle, Mawitea pa chinchinah kir leh ila. Heti ang taka Vai sipai sawisakna a tawrh avang hian a taksa hmun hran hranah panchhia lo chhuakin Zângkak leh Pangang hling natna an tih sak mai chu a vei fo va, ke lawng phei chuan lei rap ngam lo vin a awm hlen ta a, hna pawh rim takin a thawk thei tawh lo a ni.

Mahse, a u Chhûnga nupui Hmingi leh a u Liana nupui Thanite chu lehlangin an feh ve reng a; tin, a u Chhûnga chuan zirtir hna a thawh loh lai zing leh tlaiah a thawhpui bawk avangin hnufual bik lovin an buh kung chu an chah zo ve thei ta a.

Chuti anga an buh kung an chah zawh tâkah chuan Mawiteate unau chuan  buh vuakna tur Hruih chu an lai chhunzawm nghal a. An lo chu Ṭin thum hmun lai a nih avangin hruih pawh hmunhnihah an lai a. Uluk takin hruih chhuatte chu an vaw bel a. Zirtawp tlai chuan an haw ve ta a. 

Mawitea chu Maubuang kawn hmunah chuan Zualtei Buhban phur nên chuan an chhuak rual hlawl mai a. Zualtei chuan, "Mawite, In zaizo tawh em ni i hawn ve? tiin a be hmasa a,
Mawitea chuan, "Aw zaizo tawh e, Hruih pawh kan lai zo vek tawh a kan dam chuan Thawhṭanah vuak kan tum ka ring," a tia.

Zualtei chuan, "In buh vuaknaa rawn feh ve chu ka châk hle mai," a ti a,
Mawitea chuan, "Ka u nupui Thani lawmin rawn feh tak tak rawh, amah ka rawn sawm tir dâwn che em ni?" a ti thuai a.

Zualtei chuan, "Ka châk lutuk a mah se, ka chhûngte hian an rem tiin ka ring lo, tu loah mah ka la feh ngai si lo va; tin,...a tih hnu chuan sawizawm lo vin a ngawi a, Mawitea chuan alo ngaichâng renga, a sawi chhunzawm mai loh avang chuan, "Zualte engati nge i ngawih reng? I chungah thil thleng thar a awm leh em ni? Min han hrilh teh," a ti a. Zualtei chuan, "Aw, awm e, Pathian nia kan kalkhawm bâng ka pu Hratate tuala kan awm dun kha tu emawin ka chhûngte alo hrilh a, ka nu leh ka uten min hau a, kut hial min thlâk a, a hrehawm lutuk,  Thani chu rawn kal duh lo mai rawh se, kan buaina a punlun mai mai ang?"a tita a. Chutah Mawitea chuan,
"I chûn i nu leh lungduh unau zawngte,
In rûn chhûngah Senmei iangin;
Hrâng rih mah se nemten tuar zêl nang che,
An dâwn si lo Khuanu tuah rem, Hmangaihte inkâr awmzia hi," a ti rilru a.

Zualte, Khawvêl chhandam tura lo kal Lal Isua kha a hnampui Judate khân an hrethiam lo va, tihhlum dân an dap a, a tawpah a hnung zuitu ngei, Juda Iskariota'n a man tir ta a nih kha, i chhûngte hnêna sawitu hi sawi lo mah la rin ka nei nghal mai, ka rin hi a dik ngei bawk ang; mahse, Zualte naupangtea kan inhmangaih tawn tlatna hi Khuanu rumruatna a ni ang, Eng vangin? engti turin? tih lam chu thuhran ni se. 

"Lal Isua tihhlumtute kha an tih hlum khân an hlim viau a; mahse, a hnungzuitu Petera leh midangte tân Huaisenna petu a ni zâwk si; chuvangin, nangpawh tuar chhel turin tawrhna i hmachhawn ta a nih chu, an vuakna che i tihrawl leh thisen zam, ruhte chu i rilru tipachang turin tun aṭang chuan an ṭangrual tawh ang a, hek i tawhna chuan mite mitmeng leh chezia a hriat thiam tir tawh dâwn bawk che a ni. Zualte, Khawvêlah hian zilhhautu neih loh hi hlau ber zâwk fo ang che," tiin a fuih a.

Zualtei chuan, "Khawn vâr hian mite tân êng chhuah turin nunna tui a mamawh angin ka nunna hian a ngai che a ni ringawt lo va, ka hlimna leh thlamuana turin a mamawh zâwk che a ni, chutih laia heti ang thu min hrilh hi ka lawm tak meuh a ni. Hekna ka tawh avanga  zilhauna ka hmachhawn hian mihringin a thu laimu, lawmna a ni emaw, ṭahna a ni emaw, thinrimna a ni emaw sawichhuahna leh bunruahna a mamawh zia hi tun ṭuma ka chunga thil thleng hian min hmuhfiah tir ngei mai, hêng zawng zawng i bula sawia in bunruah hi ka châk êm êm reng a, tûnah inbunruahna remchâng ka nei thei ta hi ka va lawm teh lul êm!! a ti a.

Mawitea chuan, "Khawvêla bawm lian ber Thluakah hian a thun theitu thun theih zah zah a leng a, chuti ang bawkin chak ber pawh ngaihtuahna hi a ni tih hria la, keimah avanga zilhhauna i hmachhawn leh a nih chuan chhumdum chhah tak chungah khian Ni êng chu a en ngaia êngin, a thawh ngai thawkin a awm reng tih rawn ngaituah chhuak la, tin, chumi hnuaiah chuan thlipui hlauhawm takte pawh lo thawkin, ruahpui vânawn mihringte tân a sur bawk thin tih i hre bawk dâwn nia," a tia. Chuti anga an inkawm mawlh mawlh lai chuan Pu Dingate nupa an hmaa kal chu an ûmpha a, thu dang an sawi chhunzawm ta a, 

Buh lu chuhlai a ni bawk a lehlanga feh pawh an tlem hle a, Pu, Dinga chuan Zualte, "inva inkawm ngeih hmel ve," tiin alo fiam nghal chul a, Zualtei chuan, "Dâwn lawm ni. Ka pa Ding, in zai zo dâwn tawh em?" a ti zui nghal a.

Pu Dinga chuan, "Tûnkârah hian zaizawh theih chu kan in beisei a, eng nge kan an ang. Nang ni zâwk in zo dâwn tawh em?" A ti ve bawk a, Zualtei chuan, "kan damtlan chuan naktuk hian kan zo thei tawh ang." tiin a chhâng a.

Pu Dinga chuan Mawitea pawh chu, An hruih laih chu buhvuak theiha an peih fel tawh leh tawh loh chu a zawt chhunzawm a.
Mawitea chuan an peihfel tawh thu chuan a chhâng a. Chutihlai mekin  Kawtchhuah  lungdawh hmun chu an lo thleng a khuaah chuan an lût zui ta a. 

                BUNG 6.
  Mawitea pa chuan Buhban              Zû, Zû fâng chu a rawn                    chawichhuak a:

Zanriah an eilai chuan Mawitea chuan an unau va anu Thângkawiite nupa Buh vaw tura sawm an duh thu chu apa chu a hrilh a, Apa chuan in unau va inruahmanna chu a ṭha a lawm, naktuk zingah i nu Thângkawiite nupa chu i han sawm dâwn nia, ipa Ropianga hi Khuanglêng awmlai pawha tlangvâl buh vuak chaka sawi a nia, ani ho va invuak chuan rei in vaw lo vang, tichuan zan lamah in ṭhiante in sawm bawk ang a," tiin apa chuan ro a rêl a.

Zanriah an eikham chuan Mawitea chuan an u leh nau leh ṭhiante chu Thawhṭana buh vaw tur chuan a sawm kual dan dan a. inrinni tuk chuan Zotlânga a nu Thângkawiite nupa chu a sâwm bawk a, anni chuan lawm takin an feh tur thu chuan an lo chhânga. Thawhṭan tuk alo nih chuan Buh vuak chawhmeh turin Mawitea chu apa chuan an âr patuai leh a tuilai ngei mai chu a man tir a, Tukṭhuan an eikham chuan an chhûngin buh vaw tur chuan an chhuak ta siau va.

Thlam an thlen chuan Mawitea leh a ṭhiante chuan tui an chawi nghal a, a u Liana leh a thiante chuan Hruih pal khengin an ṭawn a, hruih chhuat chu an phiat fai nghal bawk a, Apa chuan Buh vuak âr chu an ke, lu leh thla humkawpin thingbungin an ngumah chuan a vaw hlum a. An puahfel hnu chuan an mungnghal hlat hlat a. Chuti anga an tihfel hnu chuan midang lo feh ve turte pawh an lo thlengkim ta a. A u nupui Thani chuan thingpui hâng chu chhawl hal dang hnawn turin a rawn sema, an inzawh chuan buh vaw tur chuan an zimar ṭham ṭham a.

Mawitea pa chuan an nu hnênah chuan, 'mei kha chhawm ṭha la, chaw fâk hma kan tum dâwn a nia, Buh inpho ṭang hi an ṭil duh a, chawfâk chhûng lo inpho pawh a êm awm e, hruih bulah thingpui ka lo zu chhuang ang e," tiin a kal nghal a. 

Mawitea nu chhangchiah, Thângkawii hovin a ute pahnih Mawii leh Dengi te, a ute nupui pathum Chhiari, Hmingi leh Thanite chuan buh phal chu an khawm a, an khawm sa chu Mawitea ṭhiante leh a u Liana ṭhiante chuan an thiar a, Pu Ropiangaho chuan a ute pahnih Zâra leh Chhûngate pathum chu Hruih dingah an ṭang ve thung a, hruih ding chu hnawhchhuah tumin Mawiteate unau ṭhian zaho chu an ṭang hle a, hruih ding lah chuan hnawhchhuah chu hlauvin an ṭang hle bawk a, chuti ang chuan buhphal khawmtute pawh a pute khawm hneh loh hlauvin an ṭang hle bawk a. Mawitea pa chuan thingpui bel vil pahin buh ṭawm chu then fai pahin, "Fang rawng aw, fâng rawng aw, Kawlphaia mi, Champhai zawla mi, Fâng rawng aw, Fâng rawng aw," ati lauh lauh a. An naupang ber, Tluangiho naupangte chu buhpawlah chuan an lo chêng laih laih bawk a.

Hmânlai chuan Mizote chuan Buh thar hlawhhtling tur leh hlawk turin Pathian hnêna dilna leh chibai bûkna ṭawngtai hla an lo chham ṭhin a, chu chu Mawitea pa chham hi a ni. An ṭang tlang bawka an inhneh tawk hle hlawm a. Pu Ropianga chuan, 'Buh vuaknaah hian hruih dingah ka ṭang tam tawh hle a, ka hruih din tawhnaah chuan in buh rah hi ala ṭha ber in ka hria, vuak hnua han khai hian kan khai dir zawih zawih mai a ni.' a tia. Buh vuak chawhmeh tur Âr, Mawitea nuin a chhum hmin tâkah chuan chaw fak turin thlâm lam chu an pan ta a.

Mawitea pa chuan chawchhun an fâk hma chuan Buh vuak chhawlhala in tur Buhban Zû, a Zûfâng up chu a rawn chawichhuak a, a chang ṭha bawka a tui pawh alo tling eng nguk tawh a, raw thei ngei maiah chuan a thli a, midang sem tir duh lo vin, a nupui chu a sem kual tira, a hmei apa chuan an in diah diah a, a buhte pawh chu suak chhuakin a duh apiangin an hawp bawk a, manhla an titlang ngei mai. Mawitea u Zâra chuan, "Ka pa, Zupui ilo keng tel lo a lawm, lo kengtel la ka pa Ropiangaho hian kan han zûk ang a, kan lam haw chhak chhak mai tur a nia," tiin fiam thu a rawn thawh a, an nuiho dar dar a, nuam an titlang ngei mai. Chumi hnu chuan chaw ei chu an siama, puar leh tlai takin an ei hlawm a.

Chawchhun an fâk zawh chuan anmahni hna ṭheuhah an bung leh sang sang a, an buh rah a ṭhain a ṭil duh bawka hruih dingte chuan vuak nuam an ti hle a. Mawitea nu leh pa chuan a ṭawmte chu lo thianin an lo zapfai zêl bawk a. Kan sawi tawh angin an buh hi a bi a kimin a kung a pui tling rual a, Buhphal pawh a zing hle a ni.

Mawitea pa chuan, Mawitea hnênah chuan, 'khawi lai nge a khawmtute chuan an khawm thlen tawh,' a han tih chuan, Mawitea chuan, "Thlam zawnah khawm pheiin ri an thleng chiah," a ti a. Apa chuan, 'chuti chu tuna an khawm zawng chu rawn pu zo ula, kan vuak zawhah hruih pakhatah kan in sawn tawh dâwn nia,' a ti a. A sawi ang chuan an tia, an vuak zawh chuan an insawn ta a.

Tawkfang an vuakleh hnu chuan Mawitea pa chuan, 'In ṭang hle nain vawiinah hian kan vaw zo hman dâwn chuang lo va; chuvangin, kan vuak sa zawng hi thian ila kan ṭin san hrih mai dâwn a nia,' an tileh a, Buh vawng khawmsa an vuak zawh chuan hruih pakhat zâwk thian tur chu Mawitea pa chuan a han ruat nghauh nghauh a, chuti chuan an thian zui ta a, An then zawh ve ve chuan lo sul haw hun tak alo ni tawh a, a tuka chhunzawm leh tur chuan an haw san ta a.

Zanah chuan, Mawiteate ṭhian zaho chu Mawiteate Leikapuiah chuan thla êng lawmin ṭingṭang perhin an zaiho dal dal a, an chawlh kâr lakah chuan chhun lama Mawiteate buh an vuak, nuam an tih thute chu an sawi nak nak a, Kâpa chuan, 'Buhban zû Zûfâng kan han in kha chu a manhla  ka ti tak tak a ni, a hun leh kan awm dân nen, taksa sahal lum lutuk tur kha min vawng daia, tha a tho sarh mai a, Mawitea pa khân min cho phur dan a thiam bawk a, nuam kan titlang a, kan kumkhaw sawi a tling tawh dâwn a nih hi," a ti a, mi dangte pawhin, "Ni e," an lo ti sap sap a.

A tukah chuan anmahni chhûng kua leh Pu Ropiangate nupa chuan an vaw chhunzawm leh a, chaw an fâk kham chuan Mawitea nu leh pa chuan thlam chu Buh khungna turin thlam chhûng lamah bang chu saphu hawnin Buhpawl chu an chih a. An vuak zawh hnu chuan Ruh chawpin an thian a, Mawitea nu leh pa hi fai taka buh thian ṭhin an nia; Tichuan, an then hmasak apiang chu Sakawr tawlalir ke chuang ṭin lian tak chuan an teh a, Thlamah chuan an thiar lût nghal zêl a, an buh teh hi an rap muk zêl bawk a, ṭin hi a tling tak zet a ni. An Thiar luh zawh a, an thiar zat ṭheuh an han belhkhawm chuan Ṭin Zanga sawm ruk (560) a lo tling a ni. Buh ban ṭin sawmhnih chuang zet nên chuan hemi kum hian Mawiteate chhûng hian a vaiin Ṭin zanga sawm riat chuang mah an thar a, an lawm hle a ni.

Chutia an inkhung fel theih tâkah chuan Mawitea pa chu a lawm hle a, an haw hma chuan Zûfâng tuitling a ken chu a rawn phawrh leh a, an fate chu a nu chuan a sem leh dan dan a, A hma nia Mawitea u Zâra'n a fiam kha hre rengin Mawitea pa chuan ute pahnih Zâra leh chhûnga in turah chuan zupui chang tak tuitling pawlh sa chu raw thei um thum ve vein a intir a an ṭawng duh ta hle a. Pu Ropingate nupa bâk midang feh an awm lo bawk a, Fiamthuin Mawitea u te pahnih Zâra leh Chhûngate chuan an nupuite chu an ruk zana an zei loh zia chu phuah chawpin an thu dik sawi ta hmiah hmiah mai a; an nupuite duh lo, lo meng dur kual vei nên an vai chuan an nuiho dar dar a, nuam an tiin an hlimtlang hle a. Chumi hnu chuan an phurte siamin thlâm kawngka chu Mawitea pa chuan phuar felin an in zui haw ta a.

                  BUNG 7

Mawite, " Chuailo, Derhken leh      Zamzô pârte kha min rawn            hawn ve ang che aw":

Mawitea leh a ṭhian pa, Chhuihthangvâla chu buh phurin Mawiteate thlamah chuan an riak a. Mawiteate leh Chhuihthangvâlate hi hemi kum hian an inri a ni. Zîng khawvar hmaa tho vin nikhata vawihnih hman loh hlau rêng rêngin an khawsa a. 

Tûkkhat chu an chauh deuh avangin thawh an hai a, an thawh chuan zîng buh phur tur chuan thlawhlai an rawn lût tawh a, Mawitea chu hmanhmawh takin Sakawr zawngin chângpawlah chuan a kalkual zung zung a.

Chutia hmanhmawh taka a kal lai chuan aw thian kharh hian, “i va hmanhmawh awm ve, lo kal lawk teh!" tih kohna a hre ta a, a awrâwl hriatna lam chu a hawi thuai a, Zualtei chuan Dawrawn phur chungin nui var var hian alo en reng a, Mawitea chu a thleng rang hle a.

Mawitea chuan, “Eng nge ni ta?”  tia a han zawh lêt chuan Zualtei chuan a hnute bawra aṭangin meizial tel hi thawk lak halh pahin a rawn phawrh a, 

“Hei ni zanah i zuk turin ka zial a ka rawn ken che a; mahse, in lo pêng ka thlen thlengin kan in tâwk ta si lo va, eng tizia nge ni ang aw! tiin ka mangang êm êm tawh a, ka rin lohna lamah ka hmu ta hlauh chia a lawmawm hle mai!" tih phah chuan a pe a. 

Mawitea chuan, “Aw! a ni maw, tukin chu kan chauh deuh avangin kan ṭhian dunin thawh kan hai hlauh mai a, kan thawh chuan zîng buh phur turin lo in lo thleng sap sap tawh a, kan talbuai phah a ni,” tiin a meizial  rawn phawrhna kut chu vuanin meizial têl chu ala a, ngawi rengin.... an ding dun vâng vâng a. 

Mawitea chuan, Meizial chu zuk tumin a han phawi a, uluk takin Zualtei chuan a Samzai hian zial pahnih chu alo ṭawn chial a. Mawitea chuan mak a ti hle a. (Hetih hunlai hi chuan nulate hian tlangvâlte zuk tur hi an zial sak ṭhin a. An zial samzaia an ṭawn chuan an hmangaihna entirna mai ni lovin an tâna an inhuam thu an hrilhna a ni an ti ṭhin)

Zualtei chu a han en a, tlawm hmel pu tak; hlimhmel pu sarh si hian alo ding khur hlak hlak a. Chutah, inthlahrung tih hriat tak hian, Mawite, "in thlâm bula Chuailo, Derhken leh Zamzô pârte kha min rawn hawn ve ang che aw! Pathian nia Biak ina khawi atân ka duh a nia," a tia. 

Mawitea chuan, "Awle, iva inthlahrung ve Zualte, i duh phawt chuan ka rawn hawn êm êm ang che," a ti a.

Zualtei chuan, “Ka zial pêk che chu mak iva tiawm ve? I pinchamphaphâk kan lawm ṭuma 'ka nulatna tlangvâl dang lakah ka vuiliam thu ka hrilh daih tawh che kha; mahse, mi i ring zolo niin ka hre ṭhin reng a." A tizui a.

Mawitea chuan, “Zualte, thu hi sawi mai hi chu a awl a, a taka hlenchhuah erawh hi chu a har êm avangin, i thusawi leh i nunzia ka thlir ve pawh a ngai a lawm; mahse, tun aṭang chuan ka ringhlel tawh lovang che," a ti a. Zualtei pawh chu a ngaih a ṭha ta hle tih hriat tak hian Mawitea chu en in a nui sânga alu a bu nghat nghat a. Inthlahlel hle mah se hna hmabâk nei ve ve an nih avang chuan an kut chu in thlah riai riaiin an kal hrang ta a.

Mawitea chuan Sakawr chu zawng kual zêlin Pu Robuaiate lova an tla chu a hmu ta a, panding nghalin hmanhmawh tak chuan a khalh sawk sawk a. 

Thlâm an thlen chuan an katdi a bel nghal a, a bel zawh chuan Zualtei pangpâr chah a hawn tur chu a thliak kual dan dan a, fel taka a ṭawn khawm hnu chuan sakawr phur chu an hlang ta a, an hlan zawh chuan pangpâr pawh chu Sakawr phur chungah chuan a ṭawnbeta an kal ta a. 

Sakawr chhawm pah chuan Zualtein a samzaia meizial ṭawn a pek laite chu ngaihtuahin, “Ani chu tar lam fa, fa tlum, chhûngkaw duat rawn, duhsakna tinreng dawnga seilian a ni a, a hmel aiin a rilru a no mai ang em?” tih a ngaihtuah let a; mahse, a thu hrilh a vawn zui dân te, an inkawm chânga a thusawi leh nunziate chu a ngaihtuahin puitling viauin a hre thung si.

Upain, “Hmeithai fa fel tak ai chuan parual kâra selian chu fel lo angin lang mah se, an tuar chhelin belhchian an dawl zâwk, mipa rorêlna leh zilhhauna dawng ṭhin an nih avangin an pa chang duh a, nupuiah pawh an thlan awm fo,” an lo tih dikna chu a nunah hmuh ṭhelh theih a ni si lo," a ti rilru a.

 "Zualtei hi ka tân Khuanu ruat a ni ngei ang,  Kan intawn ṭantirh aṭanga tun thleng hian ami ngaihsakna hi ka la hmu reng sia. Kei zâwk hi pasal duhthla la thiam lo, hriat zui tlâk aia hriat zui tlâk loh sawi fotu ka ni mai ang em? Mi fing lo, hriatna zau lo, unaute thlazar hnuaia Changpat chehchhum ang lek a khawsa rih mai mai ka ni sia, ani hi nupuiah nei ila ka enkawl thiam ang em? tihte chu a ṭhian pa, Chhuihthangvâla ṭawng bawrh bawrh lai chuan alo inzawt a, chutih lai chuan dai chu an lo thleng der a.

Kawtchhuah Lungdawh an thlen chuan Zualtei zîng buh phur haw, tuahthing phur tura lo kal leh chu an tawk a. Mawitea chuan, “Zualte, Pangpâr mi chah kha ka rawn hawn a sin,” tih pah chuan Sakawr chu tidingin Sakawr phur chunga a pangpâr ṭawnbeh chu a phelha, "Zualte, ka Pangpâr ngaih hlut, kan hnam Pangpâr ka lo tih hialte pawh thliakin ka pe dawn che a, Engtikah nge i Pârmawina hi ka thiah ve ang aw?" pek pah chuan a tia, 

Zualtei chuan, “Ka va lawm teh lûl êm.....!” tiin chhan zui chu châk hle mah se... awmze nei takin a melhzui ta zâwk a, pangpâr chu a la a. An bula awm ve Chhuihthangvâla tân hmuh hmaih theih a ni lo, “Zualte, ka rawn hawn ve ang che chu,” tiin a fiam zui vat a. 

Zualtei chuan Mawitea pangpâr hawn chu a en vang vanga.... a Paikawng chhûngah chuan a khung ta a, “U Chhuihthangvâl, min rawn hawn ve tak tak ang che aw,” tiin dâi lam pan chuan a kal leh ta a. Mawiteate ṭhian dun pawh chu in lam pan chuan an kal ve nghal a. An phur an khungfel ve ve hnu chuan chawte eiin an chaw eikham hnu chuan riak lutleh turin lo lamah chuan an kir leh ta a.
                                                                         BUNG 8
 Mawitea'n Zualtei inhualna                Zungbun a bun tir:

Pathian ni tlai khat chu Chawhnu inkhawm banah Kohhranho chu Pu Dingate inah an lêngkhawm a, chumi ṭum chuan Mawitea leh Zualtei chuan inkawmna hun remchâng an nei thei hlauh a. 

Mawitea chuan, "Zualte, thlawhbâwk Ârla tui zât lek khuaa chêng, inkawm chhak, inkawm thlang kan nia, kan riak chhuak a nih loh chuan tuk zanin kan inhmu a ni a; mahse, tunlai chu buh thiara kan riah avangin kan inhmu khat hle a, engmah sawi tlan hman a ni ṭhin lo va, hei hun remchâng ka nei hlauh maia, ka sawi duh hi kan sawi anga min chhan ngei ka beisei dâwn a nia," a han ti hmasa tê tê a.

Zualtei chuan, “Han sawi ta che, ka chhan theih zawngte min zawt a nih chuan kan inchhâng  ang chu," a ti ve a.

Mawitea chuan Pehhel ṭit ṭet lo chuan, "Zualte inru tawh mai ang hmiang," a tita phawng mai a.

Zualtei chuan, "Ehe..! a ngawi leh vang vanga, kun chungin a mal chungah chuan a tin chu a inkhak tir sak sak a, a hnuah a sam uai thla siau a beng ding lam a zeh pahin Mawitea chu sirheha hian a en a, "i ti tak tak em?" tiin a zawt lêt a, Mawitea chuan, "ti tak tak e," a tia.

Zualtei chu a thaw halh a, a ngaihtuah nasa tih chu a awm danah chuan a hriat theih hle a, a tawpah chuan a sam chu a chhipa huiliamin Mawitea chu ngun takin a en a. A kawrhma iptea pen chu a la a, a kut chu vuanin a kutphah chu a kuai zangthal a, a kutphahah chuan, “I rawtna chu aw, tiin lawm takin ka pawm e, a hun pawh i rawn ruat dâwn nia,” tih chu a ziaka, a kutah ngei chuan a chhanna chu a hnutchhiah sak ta zâwk a.

Mawitea chuan, “Ka rawtna min pawmpui avangin Zualte ka lawm tak zet a ni tiin a kut vei lam chu a chelh lêt sak a, a zungbun ah chu phawrhin a buntir ta a.
Zualte, Zungbun ka buntir che hi kan inhualna leh thuthlun chhinchhiahna a nih hi," a ti zui a. 

Zualtei chuan a thusawi chu a pawm a ni tih entir nân alu chu a bu nghat a. In chhûnga Kohhranho lêngkhawm hruaitu chu a rawn ding chhuak a, 'kan za vaiin ding ila, Lalpa ṭawngṭaina kan sawi rual anga, kan sawizawhah kan ṭin tawh dâwn nia,' a rawn tia, an vai chuan an dinga Lalpa ṭawngṭaina chu an sawi ruala, an sawi zawh chuan an ṭin ta a. Anni pawh chu an ṭin ve nghal a.

Thawhṭan tlai lamah chuan Mawiteate ṭhian dun chu Buh phur tur chuan an riaklût leh a, Thlâm an thlen chuan rawng an bawl nghal a, Rawng an bawl zawh chuan a tuk zînga sakawr phur turte chu Chhuihthangvâla chuan a ruhpui a. Telfel sa diamin hlan mai theih chuan an rem a. Chumi hnuah Chhuihthangvâla phur tur an lo a mi chu an zuk la veleh a. An kir leh hnu chuan Zanriah pawh chu an ei zui nghal a.

An in sengfel meuh chuan Fai tlângpui zawn aṭang chuan thla pawhin changpawl a rawn chhun êngut tawh a. Chhuihthangvâla chuan Thlâm chhûnga ṭingṭang chu lain  Thlâm namthlâkah chuan a ṭhu a, a zai vâng vâng a. 

Mawitea chuan an mutna tur Thlâm chhûnga buh chu hairualin mutna a siam a, mutna a siam pah chuan Zualtein a sam uai siau a beng dinglama zeh paha sirhe ha, nui san sana a enlaia a bengbeh love sign uai leh a biangsum inchawih mawi takte kha a mitthlaah alo lang nawn leh a; tin, a kutphaha, “I rawtna chu aw, tiin lawm takin ka pawm e, a hun pawh i rawn ruat dâwn nia," tih thu a ziahte chu reh tawh mah se, a rilruah chuan a fiah tawlh tawlh thung a.

Mutna a siam zawh chuan Thlâm nam thlâka a ṭhian pa zai chu zawm vein: 
Pu Lalnunmawia (Valtea) hla phuah,
 “Di nên tlaitla êng ruai hnuaia'n maw,
An lêng vêl zalêng zawngte chu;
Mahse, suihlunglêng Valmawia chuan maw,
Lunglên zai sain Di a au." tih  hla kum 1978 chho vela rual u zawkte tuipui tak chu lunglêng takin an sa dun vang vang a. Hemi zan hi chuan Buh pawh an phurhzawhna tur a nih tawh avangin thawhhai pawh an hlau lo, lunglêng takin an zai dun zêl a. 

An lunglênna ṭawmpui ve niawm fahranin Vabak pawh vau kang parah chuan fuin alo hram ve chhur chhur a; tin,Vau ngaw chhung aṭangin nise Chingpirinuin rawn zawm ve bawkin a rawn hram ve dut duta, Khuangbai leh Khauchherte lah an awrawl tawpin an lo hram ve bawk nen, "Hramthiam chitin rengten Lalpa an faka" tih ang mai a ni. Tin, an vêl chu Thla chuan a chhun êng ruih mai bawk a. Engkim mai hi a inhmehin a inrem a ni ber mai. Tawkfang an zai dun hnu chuan Mawitea chuan, "Zan a rei ta, i mu tawh ang hmiang," tiin mut zai an rêl ta a.

A tuk zîng khua a var chuan Mawitea chu sakawr zawngin a kal leh a, Chhuihthangvâla chuan eirawng alo bawl ve thung a. Mawitea chuan a Sakawr Pu Khûmate lo va lo tla chu khalhin thlam an thlen chuan an katdi chu a bel nghal a. A bel zawh chuan Tukṭhuan chu an ei a,  Tukṭhuan an eikham chuan an mutbu chu telin bungbelte pawh chu ipah khungin ṭha takin an ṭawn a. Chuti ang chuan an hawn tur ang ang chu an siam fel hnu chuan Sakawr phur chu hlangin an mutbu leh bungbelte pawh chu an hlang bawk a, Lo lam chu ṭinsan tawh tur chuan an haw ta a.

Hemi kum hian Mualkawi khuate chu Buh leh balah a khawtlângin an hausa hle a, chhûngtinin hawpkhawp an thar deuh vek a. Kohhran pawh an hlim tlâng hle a ni. Lal pian champhaphâk leh Kum thar lawma Kohhranho inkhawmte pawh Pathian Thlarauvin awmpuiin Lengkhawm zaite pawh an tui hle a. Zualtei leh Mawitea chuan an beiseina chu nghâkhlel takin an thlir dun reng a.
                 
                 BUNG 9
       Mawitea'n Zualtei a ru:

Kum 1981 Pawlkût thla alo her chhuak ta, Zualtei leh Mawitea chuan an duhnate tipuitling turin ruahmanna an siam ta a. 

An ruahman zan alo thlen chuan dam chhûnga khawsa dun turin an inru ve ta a. An inruk zan chuan Mawtea ṭhian, Zuala pawh chuan a ngaihzawng nu chu a ru ve bawk a. 

Liana chuan Zualtei a nau vin a ruk thu leh Maubuanga kal an tum thu chu anu leh pa chu a hrilh a. Tichuan, Maubuang chulram lamah Honey Moon hmang tur chuan a u Liana hovin a zan a zan chuan thla êng hnuaiah an kal ta a.

Buh an thiar laia an riahna hmun, amah ngaia thla êng hnuaia lunglêng taka zan rei tak thleng alo zai ṭhinna hmunah ngei chuan hun hlimawm hmang tur chuan an inhruai lût ta a ni. An ruahmanna hlawhtlinga an inru thei chu an lawm dun hle.

A tukah chuan a u Liana nupui Thani chuan Chaw chhumsa leh Artui lai chhum hminsa chu eitur chi hrâng hrâng nên phurin Maubuang chulram lam chu a rawn pan veleh a. Zîng dâr 9-ah thlâm chu a thleng a. 

Thlâm chhûngah chuan Thani leh Zualtei chu an titi a.

Thani chuan, 'Tûnah chuan i thlâkhlelh ber bulah ngei damchhûng ni chhiar tawh turin hunbul i ṭan ta a, ka lawmpui tak zet che a ni. Hmangaih berte neiha an bula khawsak aia nuam leh hlu hi a awm lo, tunah chuan kan kim ta a lawm,' tiin lawmpuina thu chu a hrilh mawlh mawlh a.

Zualtei chuan, “Ni e, kei pawh ka lawm ngawt a sin; mahse, ka chhûngten engtin nge ngaihtuahna an hman ang..? Hma i hruaia i hnung ka rawn zui ve ta a nih hi, Hrângthan, an chhûngte zia leh duh zawng mi hrilh a ngai dâwn a ni,” a tilêt ve bawk a.

Mawitea u Liana pawh chu rawn in rawlh vein, “Nangni unau chuan kei ni unau min nei thei chu lawm hle tur in ni, kei ni unau hi min hmangaihtute bula awm nuam ti kan ni a, min thlang sual lo ngawt ang,” tiin Thani leh Zualtei chu a fiam zui a, An vai chuan infiamin an nui ho dar dar a. 

Mawitea leh a u Liana hi, inchhâng bung ni mah se, mihrang ṭhian ang maia inkawm thei an nia, lehlamah Thani pa leh Zualtei nu hi unau an ni ve bawk a. Hetia in fiam bawrh bawrh ngam tur hi an ni rêng a.

Chutia an infiam bawrh bawrh hnu chuan Mawitea chuan an vau ngaw hnuaia tukṭhuan ei chu a rawt a, vau ngaw hnuaia chaw ei tur chuan an inzui thla ta dial a.

Mawitea u Liana chuan, “Tukin hi kan palia tukṭhuan kan eikhawmna hmasa ber a nih dâwn avângin hun hriat reng tur a ni tawh dâwn a, puar takin ei ila, kan ei khamah muangchângin hawn zai kan rêl dâwn nia,” ati a. 

Tukṭhuan chu an eiho ta a, an hlim tlâng ngei mai, titi pahin muang chângin an ei a, An ei kham chuan Thani leh Zualtei chuan bungbêl chu an thlang kawrte tui luang ri hak hakah chuan silfaiin an sil zawh chuan thlam lam chu an panho leh ta a. 

Thlam an thlen chuan Thani chuan, 'Ka nuin thlam bula bal kha tlem in rawn cho dâwn a nia min ti a; hawh, i cho lawk ang,' tiin Zualtei chu a sawm a, an pahnih chuan thlam bula bal chu an cho a. An chawh zawh chuan in siamin an haw ta a. Haw pah chuan Kawng kama Hmunphiahte chu kek pahin an hmunphiah keh chu Zualtei chuan a pu ve thung a.

Dâi an thlen chuan ala hma deuh avangin Thani chu a haw tlang a, anni pathum chu tawi khawmuangin unau hmelhaiah chuan khua chu lûtin an in chu an thleng ta a.

Inah chuan chhûngkhat lainate chuan an lo hmuak ṭhap mai a, Mawitea leh Zualtei chu an lo chibai diat diat a. 

Mo lawmna Chhangban an lo kante chu thingpui thlum nên hmehin arsa sawhchiar an buatsaihte chu an eiho dar dar a an hlimtlâng hle. Zualtei leh Mawiteate chungah chuan eng nge lo thleng zêl ang le?

                  BUNG 10
           
  Ka tân chuan ni êng mawi tak            i ni tih hre reng la:

Tukkhat chu Ni a chhuak dâwn tihah chuan a u nupui Thani chuan, 'Zualtei a zîng tui chawi a chhûngten an hruaihaw leh a nia,' tiin a mut hmunah chuan Mawitea chu a rawn hrilh a, chu thu a han hriat chuan, Mawitea chuan, "a ni maw.?” a tizuai raih a. 

A tho va, a hmai a phih hnu chuan an mutna chu thlep ṭhain PC Lalbiakmawia hlaphuah: 
“Zan khua sei lai rêng ka dâwn ngai lo,
Duhte'n ṭangnêm nghengin;
Hraite chawlai iangin,
Duatte'n kan inlawm zan kha,”  tih hla chu a rilruah alo lang zui a, an inruk zana an hlim tlanziate chu a ngaituah lêt zêl a.

Zualtei tello chuan engkim mai chu a hmu chulin a ngaihtuahnate chu a dul ruih hian a hria a, "Beiseinain hma hun kan thlir dun a; mahse, engmah lovah a chang ang maw! tiin a ngaituahna chu siam rem a tum hram hram a. Mahse, khawharna chuan hun eng emaw tichhung chu a luhkhung lo thei bik si lo. 

An Tape Recorder, three band ngei mai chu lain Lalzova hla phuah:
“Mahriakte'n âr ang ka vai e, Pârte,
Min hnemtu rêng rêng ka tawng si lo,
Kan lênna kawlvalenchham kârah,
Engtikah dâr ang tawng leh ang i maw?" tih Lalthansânga sak chu zai tirin a ngai thla a, a biangah chuan mittui a luang ngiai ngiai a. 

Chuti ang chuan Mawitea chu a khua a harin a lung a lêng thei hle a. Ni khat chu Mualkawi hmun hlui tlângah Tape Recorder Three Band kengin a kal a, Pu R. Sawithanga hlaphuah:
“Aw, ka thinlai lungruk a hlim thei lo,
Chung muvanlai di au lo lêng thângvân zawla'n;
Tlâng tin hrutin a tlei zo lo siahthing zârah
Kei mi iangin a Di a then em ni?" tih hla H.Lalchawimawiin lunglêng taka a sak chu ngaithlain thingbuk hnuai aṭang chuan Muvanlai kaw kaw lek lauh lauh paha vân sâng lam pana lêng duai duai chu a thlir vang vang a. Chutah Pu Tawnluaia hla phuah, 
"Chung muvanlai a lo lêng duai duai, 
A lung di auvin;
A her zêla a hersâng zêl e,
A lung di a au dâwn e thâng vânah." tih hlate chu a ngaithla chhunzawm a. Chuti ang chuan Mawitea chuan a ngaihtuahna chu thunun tum hle mah se, a thunun hlei thei bik lo va.

A leh lamah Zualtei pawh khawhar lunglêng takin a awm ve bawk a. Mawitea chungchâng an sawi zawng zawng chu Pathianin a hmangaih mihringte tlinlohna a hmangaihna tizualtua a ṭang ang maiin Mawitea an sawisawpnate chu a hmangaihna tizualtuah an ṭang zêl a.

A hmangaih leh thlâkhlelh êm êm a hmuh theih tak si loh avangin a khua a harin a lung a lêng thei hle a. A lunglêng chuan Lehkhathawn mittui tla zawih zawih chungin a ziak ta a; uluk takin a thlep a lehkhaipah chuan a khung ta than a.

Mahse, a lehkhathawn ziah chu tu nge a pektir  ang...? A mangang hle a, pektir tur hre lovin ni hnih ngawt chu a kawl a, a tawpah chuan remchâng a hmu ta, Mawitea u nupui, Thani chulram kal haw chu a hmu ta; mahse, a bulah kalin atán pek ngam chi a ni si lo, a mangang chuan an tuala lung chu chharin lungah chuan a Lehkhathawn chu phuarin Thani hmaah chuan a vawm ta ngawt a. 

Tukverh aṭang chuan ngawirengin a chhar em tiin a en thla a, Thani chuan a kalpel zet a; mahse, hriatchhuah nei ni awm takin a kir leh a a chhar ta a, Zualtei chu a lawm hle a. Thani chu in chhûngah chuan a lutzui a Mawitea chu inah a awm loh avangin a dah ṭha a, zanriah eikham hnu chuan a pe ta a.

Mawitea chuan pindanah chuan luhpuiin khuma mu chung chuan a hawng a, heti ang hian a lo inziak a.

'To,
Ka hmangaih Mawitea,
Kha tia i muttui laia zîngtui chuh tura ka kal ta kha, ka tui chawi haw lam chu ka chhûngte chuan min lo chang reng chu niin, ka balṭin kawhnaah chuan an rawn vuan a, rawn tlan tumin balṭin chhiat theih pawh ka ngaihtuah lo; mahse, ka hneh ngang si loh avangin kan inah min hnuklût ta a ni.

'Ka chhûngte min pawhkir thu hi I hriat hunah chuan i rilru a baihvai hle ang tih ka ring; mahse, hmâna ka thilpek che kha hre reng la ka duh a ni. Ka hmangaihna che hi ka mihring pui ka chhûngte lakkian theih hi ni se i hnën ka thleng lo vang. Fatlum, naupang ang leka an enkawl ka la nih avangin i tâna khawvêl nuam ka siam theih nân zir tur tamtak ka la nei hriha an hriat vang a ni.

'I tân ka taksa leh rilru, ka thuneihna aṭang chuan ka nunna hial pawh ka hlan tawh che a, ka hlan nawn leh a che, i hnên ka rawn panna min daltu pal zawng zawng hi lawnliam turin hmeichhe awmnem ni mah ila ka theitawp ka rawn chhuah zêl dâwn tih lo hre reng la ka duh.

'Mawite, Tih tur i nei ve a nia, chu pal chu ka lawnliam theihna turin pawn lam aṭang khân leihlawn rawn dawh ve la, chhûng lam aṭang hi chuan ka rawn lawnliam thei ngeiin ka ring. 

'A tawp nân, Ni hmu lo thlai chuan hrinna a tla chham tial tial a, a tawpah rah chhuah lo vin a rawp ral ṭhin angin ka tân chuan ni êng mawi tak i ni tih kha hre reng la. Zîng ni chhuak hi ka chibaina che ni se, Tlaitla êng mawi tak hi ka mangṭhana che ni rawh se,

                          I hmangaih
                                I ta,
                   Hmangaihzuali." tiin. 

Hmangaihzuali lehkhathawn a chhiar zawh chuan a mittui alo hnam ṭiam ṭiam a, rawmawl a hruk phah chuan, 
“Lalpa min ṭanpui rawh, i remruatna tipuitling turin mihringte hi nupaa insiam turin i duh a ni lawm ni? tiin a rilru chuan a ṭawngṭai a. 

Zualtei hruai leh theih dân tur chu a ngaihtuah zui a. A rilruin a hnên aṭangin Zualtei taksa chu lakhran leh khuahkhirh ni mah se, a lam pan tumin bur chhûnga Tui sik dah ang maiin putchhuah dân chu a zawng reng tih chu a hria a.

Chutia ngawi renga khuma a mut lai chuan a rilruah,  “Nangmaha chakna nei mi chu a eng a thawl e; A thinlunga Zion panna liamliante awma chu. Ṭahna ruam chu an zawhin tuihna awmnate an siam ṭhin a, A ni, ruahtui tla hmasa chuan malaawmnain a khuh ṭhin. Chakna aṭangin chak lehzualnaah an kal ṭhin a," tih thu chu alo langa, ṭahna ruam chu zawh rih mah se hlimna leh lawmna chuan a hmuak tlata inhriatna a nei ta a.

Mut hmunah chuan chhumdum chhah tak, Thlipui thaw vuk vuk leh Ruahpui sur buan buan chungah hian Êng awmin chu êng chu a en ngaia êngin, a thawh ngai thawkin a awm reng tih Zualtei a hrilhte kha a hre chhuak a, chu mi êng ṭanpuina chu alo thleng dâwn niin a ring tlat a.

“Hmangaihna chuan engkim a tuar hram hrama engkim a tuar chhuak ṭhin,” tih angin an in hmangaihtawnna chuan ṭahna aṭangin nuihnaah, lungngaihna aṭangin hlimnaah hruai turin an tân ni thar a herchhuahpui ta, an inkâr daidanna lawnliamna tur leihlawn chu tuk zovin an dawh thei ta a. Chu leihlawn hmang chuan Zualtei chu amah an hungna palah chuan a rawn lawnliama an in hruai leh ta a.

                  BUNG 11
    Ka nu leh ka pa hming tak
                 hi chu aw!

An inhruai leh takah chuan nikhat chu Pathian ni chawhnu inkhawm banah chuan  Mawitea chuan an remruatna Pathianin a tihhlawhtlin sak avangin Mualkawi Biak in hmunhluia Pathian hnêna lawm thusawi chu a rawt a. Zualtei pawh chuan a rawtna chu ṭha a ti hle a; tichuan, Dawra ei turte chu lamin Biak in hmunhhlui pan chuan an kal ta a. An thlen chuan titi khawchâng pawh sawi hmasa lo vin, Pathian hnênah chuan lawm thu chu an sawi hmasa ber a.

An ṭawngṭai zawh chuan an inkawm zui ta a. Zualtei chuan, "Mawite mite angin KTP-ah langsar viau lo mah la i nun hian Pathian lamah hian ngheh ruk riauna a nei a ni," a han tih chuan, Mawitea chuan, " i tih zahthlâk rualin i tilawm awm hle mai," tiin a chhânga. Titi dang an sawi chhunzawm zêl a.

Mawitea chuan, "Zualte, i man leh mual hi inu leh pa hi kan hlan thei ang em? pawhkir hi an la tum reng ang che a ngem? tihte pawh rilruah chuan a awm a; mahse, chuti lam chu kan dahṭha rih ang, ka thu sawi hi ngun takin lo ngaithla la ka duh a ni," a tia.

Zualtei chuan, "Han sawi la, ka lo ngaihthla ang e," a ti a. Mawitea chuan ti hian a sawi ta a.

"Kan naupan lai chuan Mualkawi aṭanga KM 5 laia hla Mualvengah kein Sikul kan kal ṭhin a. Khatih hunlai khân kan zirtirtute khan sikul naupangte kha kan nu leh pate hming min zawh kha an chînga, ka sawi ve hun thleng tur kha ka huphurh thei êm êm a, ka thlantui hian min leih hial ṭhin, hrehawm ka ti lutuk hian engah nge heti ang hming hi an lo phuah reng reng, hming dang phuah tur a tam awm vei nei ka ti ru tlawk tlawk ṭhin a.

"Nikhat chu kan zirtirtu chuan kan pawl chu kan nu leh pate hming chu a tahtawlin min zawt a, ka sawi ve hun alo thleng a, 'nang tu nge i nu leh pa hming?' tiin min han zawt a, ka sawi zak lutuk chu ka ngawi vâng vânga, kan zirtirtu chuan sawi ta che, i beng a chhet em ni? tiin, ring ṭhekṭhawk hian, 'tu nge inu leh ipa hming?' an ti nawn leh sak a, chutah zet chuan ka pawlpui sikul naupang zawng zawng chuan keimah chiah min en tawh a. Kei lah ka zak tawlh tawlh si, ka rilruin 'ka pu ka beng a chhet lo, i zawhna pawh ka hria, a chhanna pawh ka hria,' ka ti rilru a. Ka nu leh pa hming chu ka sawi veta a, a hre pha chin chu an vai nuih a. Ka zak lutuk hi ka mengsen ṭawn ṭawn a, ka thlanin min leih bawrh bawrh a, tih theih a awm si lo, sikul bana haw thuai thuai hi ka châk hle a ni," a han tih chuan a hmelah chu hunah chuan a ngaituahna a awm hle tih pawh a hriat theih a. 

"Rambuai avangin khaw hran hran kha sawikhawm ani a, kan nun dan kha ala hniam êm êm a, rual u zâwkte khân, 'hei hi i ngam em?' an tiha ngam tih chuan insual kha ani mai zêl bawk si a, chutihrualin thlawhbâwk arla tui zat leka awm kan ni a, min hmusit êm êm bawk a, chung ka naupangpuite hmusitna chu tuar liam sen ni bik hek lo, ka tlawm la chuan ka sual leh nge nge ṭhin a, kha tih hun lai tak kha aw! Middle sikul leh High sikul kan han kal leh a kan sikul kal haw lah kha Vai sipaiho khan min lo check ziah leh nghal a, hrehawmna khân kha tih hunlai khân min hual vêl a ni ber in ka hria," a tizui a. 

Zualtei chuan, "Ni e, khang hunlai khân kan nu leh pate hming mi zawh kha zirtirtute khan an chinga, nangmah ang bawka nu leh pate hming sawi zak kha an awm ve ngeiin ka ring," alo ti ve a. Mawitea chuan a sawi chunzawm leh a.

"Ṭum khat chu, kanu leh ka pa chu in hming phuah chhan hi min han hrilh teh u, ka tia," ka nu leh ka pate chuan, 'engah nge ni ta?' tiin min zawt lêt a, kei chuan, 'min hrilh ula a ni mai' ka ti a a ṭulna chhan zawng zawng chu ka hrilh ta vek a.

"Ka nu leh ka pa chuan ka thusawi chu an bengkhawn hle a. Mawite, 'hrehawm ti rêng rêng suh,' tiin min hnem a, a bâk an sawi chhun zawm lo. Tichuan, ka pa chuan min hrilh ta a.

'Mawite, Inu nêna kan hming hi Khuanglêng lal, Vaihleia phuah a ni ve ve a. Hmânlai chuan khawtin khan an dinkhawchhuah theihna turin Mi huaisen, Pasalṭha, sa leh râl laka mipui nunaute nunna venghimtu an mamawh êm êm vek a, ka pa Doera, a lai ah hming, Dochuailova leh a nau Tlângpela kha khawtlâng venghimtu dinhmunah an lo ding ve ve a. 

'Ka pate hunlai hi chuan indo leh inrun, rawlrâla chet laa inthah a awm tawh lo va; mahse, Sapui sual mihring seh chîng leh Ramhuai mihring kawchhûnga lûta mihringte tih nat chîng erawh chu an la tam hle a. Ka pa hi a naupan lai aṭang rengin 'hlauh nei lo,' an tih a niin alo puitlin hnuah 'Sakei meia uai ngam,' tih a hlawhzui a. Mahse, silai a nei lo va; A hmanrua chu  Chempui, Hreitê leh amahin Tawlloh Fei tia a koh ngat, Feiki bârte (tuna kan kawl hi) an ni a. Chutiang hmang chuan Sakei mei hi pathum ala a. 

'A naupan lai, Zawlbûk tuah thing tur thingṭang kuai rual anih aṭang rengin Zawlbûk aṭanga Thing thunung indah hlat siak ahte pawh tlangvâlte elpha huaisenna nei a nih avangin an lal Vaihleia pawhin engtiang takin rawn khawchhuak chho ang maw? tia a mi chan alo ni a. 

'A hunlaia Khuanglêng naupang kawtthlera in kawihnawkte chuan an kawite chu an chila tihuhin leia beng ngang ngang pah hian, 'Ka kawipa huaisen Doera a tawlh ve ngai lo,' an ti ṭhin a. Tin, Kristian, Lal Isua ringtu ropui tia sawi nilo mah se, mi kawchhûnga Ramhuai lût, mihring tiretheitu leh mihring hmanga râpawm tak taka midangte rikrâp chîng pawh hnawt chhuak thei, Ramhuai pawhin an hlauh a ni a. Khuanglêng lal Vâihleia pawhin Pasalṭha huaisen, lal chawimawina "Nopui" alo hlan hial a ni.

'Sechhun, Khuangchawi an awm pawhin Hranden Zu chu thingfar zanah Nopuiin an dawm hmasak tir ṭhin a. Chung a thiltih leh a nuna thil thlengte chawichhan chuan i nu nêna kan hming hi 'KEIṬHIANGI, KEIVAWMA' tiin Khuanglêng Lal Vaihleia chuan alo phuah ta a ni, kan lo puitlinga kan innei leh zêlte hi a mak ang reng khawp mai,' tiin ka nu nêna an hming phuah chhan chu min hrilh a, Ka pu Doera chanchin pawh chu min hrilh ṭhin bawk a." tiin chung thu chu Zualtei chu a hrilh a. 

" Zualte, Ka nu leh pa hming hi chu aw!! tia ka lo zahpui ṭhin leh min vel fotu chu an phuahchhan ka han hriat chian hnu chuan hmanlai nun leh ka pa thu min hrilh ṭhinte min ngaihtuah thar tirtu an lo ni ta zawk a; tichuan, Hmânlai Sakhaw hlui thua an nunmawi leh thuzamte chu hman ṭangkai a nih theih nan leh an culture chhawm zel tlakte chu kan chhawm zel theih nana hmala ve turin zen kang ang maiin chungte chuan ka ngaihtuahnaah sernung min siam sak ta a. Ka lo zahpui leh sawi zah ṭhin KEITHIANGI LEH KEIVAWMA hmingte chuan chawl thei lo nun min peta a ni." tih thute chu Zualtei chu a hrilh ta vek a.

Zualtei chuan "i nu leh pa hming phuahchhan chu a ropui hle mai, i pu chu Khuanglêng mipui tân chuan ava hlu ve aw!" a ti ve charh charh a.

Zualtei hnena a sawi angin Mawitea chuan Hmânlai Sakhaw hlui thua an nunzemawi leh thuzamte chu hman ṭangkai a nih theihna turin kum 1986 aṭang khan bul aṭana kum 1992 January ni 11, Inrinni zanah a rawtna angin Mualkawi Branch YMA chuan Reservation-Preservation Sub-Committee tia her danglam leh tak chu a din ta a, tun thleng hian hemi kawngah hian hma la chhunzawm zêlin hetiang hian hlain mizo, Zofate min sawm bawk a:
1. "Hmánlai kan pi leh pute khân,
Kan ram, kan hnam tân hian hmahruaiin,
Sa leh râl lakah nun hlanin,
Tlawmngaihna nunzemawi min lo bàn a,
Keini ṭhangthar hian i vawng reng ang u.

Kan hnam, kan ram riang tê hi,
Tungding turin lanu leh val lo zuangchhuak ru,
Nang lo chu tudangmah an awm lo, 
Kan hnam, kan ram hian a au che.

2. Kan pi leh pute nunzemawi,
An sulhnu leh thu leh hlate hi,
Âi ang châm se, a ngûr nunah,
Mahni hmasialna nun sirah hnawlin,
Intodelh nân hman i tum zâwk ang u.

3. A i emaw kan sual tak le!
Mahni ṭawng leh sakhming hnawlnaten,
Laitual an lêng e, kan nunah,
Lo tho rawh u, hulêng lanu leh val,
Kan ram riangte hi chhantlâk ala ni.

4. Beiseina beidawng hneh theih loh,
Huaisenna ralṭhuam Kros thuam inbelin;
Raltiang an pai ram fanchhuakin,
Zonunzemawi leh tlawmngaihna nun hi,
Zofa zawngte hian i vawng reng ang u." tiin.

Zualtei chuan, "Upain, 'Sial rângin, Sialrâng a hring' an lo ti a. Zam rêng rêng suh; i pu pawhin Silai pawh nei lo vin khawtlâng alo humhim thei a, kan pi pute thuzam thiam zia leh an chanchinte khawvêl hriata phochhuah kawnga i hmalâkna hian rahṭha ala chhuah ngei ang. Kan Bible meuh pawhin Mifing tia a sawi Grikho pawhin an Pasalṭha Harcules-a chanchin chu khawvêl hmaah pho chhuakin zin mite hip nân hmangin sum leh pai lâk luh nan an hmanga, phuahchawp belhin Film/Video ropui tak tak an siam a, kei ni pawhin  inzahpui lo vin hêngte hi Lemchanin kan la lantir ang chu; chuvangin, hma la zêl ang che; mahse, hmeichhe finna leh theihna nei tlem ka nih avangin ka pui thiam dâwn lo chia ṭawngṭaiin Pathian hnênah a ṭanpuina ka lo dilpui ṭhin dâwn che nia. I pu Chanchinte chu ziah tumnate i nei em?" tiin a zawt zui a.

Mawitea chuan, " Zualte, ṭawngṭaina hian thil ati thei êm êm a, chu bâka inpuihna ṭha a awm hlei nem. Ka pu chanchin pawh hi ziah ngei ka tum a, ka pu Ṭhiauva hi ka pu lo hmu pha, a Tawlloh Feite pawh lo hawhchhuak ngam a ni a, ani hian ka pu chanchin hi min hrilh ṭhin bawk a ni. (Khuangleng Pasalṭha, Doera chanchin hi "Mizo Pi pute Thlarau Kalkawng" tih Lehkhabu, C.Lalthanmawia ziahah chhiar theih in a awm a ni.)

Zualtei chua, "Mawite, hêng thil i buaipuina kawngah hian beidawn changte i nei ṭhin em,?" tiin a zawt leh a.

Mawitea chuan, "Zualte, Beidawnna hi chu ka la nei ngai lo; mahse, zin mi ramdang mite thlenga hipluhna Sawrkhâr pawhin ngaihtuah reng sia pi pute thuzam hman ṭangkai an ngaihtuah thleng pha lo hi chu Grik finna kan phak lohzia tichiangtuah ka ngai mai a. Hêng kawnga kan lo sawi ve ṭhinin an bengrawnga thun a hlawh lo ṭhin erawh hi chuan min tichau ve ṭhin," a tia.

"Mahse, Zualte hêngte avang hian kawng laka chawl mai thei ka ni lo va, i hriat lawksa atâna ka duh chu: kei chu finna sâng lo leh ngaihtuahna tam lo ka ni a, chuti ang mi chuan ka ngaituahna hi ka hmang nasa ve êm êm a, a châng chuan ka bula awmte thusawi pawh hi ka lo hre lo ṭhin. Hriatna ka mamawh êm êm a, chung zawng chuan ka ngaituahna a tuihal a, chumi kawnga ka hriatna tihnawng thei ni lem lo phei chu ṭhian kawm pawh hi ka mamawh lem lo.(ka ṭhianten lo haw lo se) Ṭhiante kârah pawh ka ngaituahna ka lo kawm leh vêng vêng ṭhin a; chuti anga ka awm ṭhin avang chuan ṭhian kawm lo va awm hi ka thlang fo. Nakinah phei chuan ka ṭhiante hian nupui ngam lo leh ṭhian kawm pawh tum lo tiin min sel ni ala awm ngei ang; i bula ka awm reng lai pawh hian kan inhlat viau mai thei ani, min tiharh fo ang che," a tifiam zui a.

Zualtei chuan, "I thusawi chu ka hrethiam; mahse, hmeichhe ngaituahna nei tlem ka ni a, ka hmangaih che avangin mi ngaisak tura phutna che ka nei a ni tih hretel ve tlat ang che," a ti zui ve charh charh a. 

Mawitea chuan, "Ni e, mihring chu inzir reng tur kan ni a, kan zir zêl dâwn a lawm, khua pawh a tlai ta, i hawng tawh ang hmiang," a tia. An haw ta a.

                
                   BUNG 12
       Mawitea leh Zualtei Khuanglêng zin turin an kal:

Kum hlui ngaihnain lunglênna a hnutchhiah hunlai a ni bawk a an fapa naupang ber Mawitea'n Zualtei a hruaileh tâkah chuan Pu Keivawmate nupa chuan an seilenna, an u leh naute awmna Khuanglêng tlâng chu an ngai thar hle a. Mawitea leh Zualtei chu zinpui an tum thu chu an hrilh ve ve a. 

Tichuan, tukkhat chu Mawitea zing tho chu apa chuan, 'Mawite, vawiin chu i nu nên Khuanglêngah chuan kal tawh ila kan tia, Zualtei pawh hrilh la, kan thlen tlai lutuk lo nân Tukṭhuan ei hma ila, Tukṭhuan eikham veleh kan kal mai dâwn a nia,' a ti a. 

Mawitea pawh chuan Zualtei zing tuichawi lo haw chu a hrilh nghal a. Zualtei chuan phur takin Mawitea nu leh pa inthlâkna tur leh an pahnih inthlâkna tur chu thlepin puanin a tuam a, iptepuiah chuan a khung sa diam a. 

Tukṭhuan chu an ei zui nghal a,  Tukṭhuan an eikham chuan Khuanglênga zin tur chuan an chhuak ta a. Dâi an thlen chuan an hnunga kal anu leh pate chuan an hnung ral lehlama Zualtei u hmanhmawh taka lo tlan chu an hmu a, Zualtei chu an hrilh a.

Zualtei chuan a u thiltum chu a hriat thiam nghal avângin Mawitea hnênah chuan, "i tlan thuai ang," a ti a. Mawitea bânah chuan kaiin hmanhmawh takin an tlan nghal a, Mawitea chuan kawnga an tlan reng chuan Zualtei u chuan a umpha mai dâwn a ni tih hriain Zualtei banbulah chuan a vuana, "khat hnih thum," tiin kawngthlangah chuan theitawp in a zuan thlâkpui a, an lum dun ta a; mahse, EGS kawng laih zawh hlim, leivung thar a nih avangin hliam na tak nei lo têin an in awm a. Ṭawng ngam ni hek lo ngawi rengin thingbuk phenah chuan an biru ta a. An zuanthlâkna piah tlângdung thleng chuan a u chu a tlan a; mahse, a hmu si lo. A ko va Zualtei lah a eih duh bik si lo.

A beidawng chu kir lehin kawng chhak leh kawng thlangte chu an peng em? tiin a en zêl a, a hmu si lo. Zualtei leh Mawitea chu theihtawpa zuang thla an nih avangin an penna hnuhma chu kawng sirah hmuh tur a awm silo. A tawpah chuan a beidawng chu a hawleh a. Chuti ang chu a nih tâkah chuan Mawitea nu leh pate pawh chu an kirleh ta a.

Tawkfangah chuan Zualtei leh Mawitea chu kawng thlang aṭang chuan an chhuak chho va Khuanglêng lam pan chuan an kal ta tho a. Tawkfang an kal leh hnu chuan Kelkang khua an thleng a, thingpui dawra thingpui an in hnu chuan Dilkawn lamah chhuk thla zêlin, Dilkawn aṭang chuan  Lungdup tlâng lam panin an chho leh a. 

Hun eng emaw tichen an chhoh hnu chuan Lungdup tlâng, Zotui hmun chu an thleng a. An chawl a Mawitea chuan, "Zualte, Chawchhun tur ka ah hi nang han ṭhet la i ei ang hmiang,” a ti a. Zualtei chuan, “awle,” tih pah chuan a ṭhet sawk sawk a chawchhun chu an fâk ta a 
                                                        Mawitea chuan chawchhun an eipah chuan, Zualte, Lalchhûngi leh Khawtinnghawra chanchin an sawi hi i hre tawh em?” tiin a zawt a. 

Zualtei chuan, “Ka la hre miah lo, min han hrilh teh, ati zui nghal a. 

Mawitea chuan, “Lalchhûngi leh Zakhûma chanchin hi kan pi pute thuzama, Hringlang Tlâng hla thua kan hmuh hmasak berna a nih ka ring, ngun deuhin lo ngaithla rawh a thui deuh ang," a ti a.

Zualtei chuan, eng chena sei pawh nise, hriat ngei ngei tur a nih chu inthlahrung lovin han sawi vek teh," a tilêt ve bawk a.

Mawitea chuan, "Lalsavunga chuan a pute chhuhthlâk san, Tiau thlang, luah leh turin Aizawl aṭangin Darlawngah a kai chho a. Darlawngah chuan kum 1828 vêl khân a boral a, a boral hnu chuan a fapa Vânhnuailiana chu a lal leh a, Vânhnuailiana chuan apa thu angin Darlawng aṭang chuan Saitual Lamzawl a kai leh a, chuta ṭang chuan Keifang, Ruallungah chhak nawr chho zêlin Puiloah, Puilo aṭangin Vânchengtêah, Vânchêngtê aṭangin Awnnuah, Awnnu aṭangin Tualtêah a kai leh a. 
Tualtêa an awmlai hi kum 1856-1862 inkâr vêl a ni a, hetih lai hi tûn thlenga Tualtê vanglai kan tih hi a ni. Vânhnuailiana hian rôrel a ṭhiamin  Tlawmngai leh Huaisente chawimawi a thiam hle, an ti ṭhin.

"He tih hun lai vêl aṭang hian Pîalral kalkawng Hringlangtlâng thu leh hlaa hmasawnna hi a rawnin her chhuak a ni tih kan hre thei, heti angin: Vânhnuailiana Tualtêa a awm lai hian Vanhnuailiana ram, Âr tlângah hian Liansailova, Zahau pawih chu vêng neiin lalin a ṭhu ve a, fapa Khawtinnghawra leh Zakhûma a nei a, Âr tlânga an awm lai hian Liansailova chu a thi a. A fapa upa zâwk Khawtinnghawra chu a lal veleh a. A nau, Zakhûma chu Khawtinnghawra nên chuan an cheng dun a. 

"Kum 1857-vêl khân Vânhnuailiana khua Tualteah chuan nula hmelṭha tak hi a awm a, a hming chu Lalchhûngi a ni a, ( Lalchhûngi hi Vânhnuailiana farnu fa a ni a, Vânhnuailiana khuaah an awm ve a) Chutih hunlai chuan Ṭiau chhak leh thlang hi Mizoram, Mizo hnahthlâkte chênna ala ni vek a. Tin, chung hunlai chuan tlâng hrâng hrângah kan pi pute chu Lal neiin mahnia ro inrel (independent state) an ni ṭheuh hlawm bawk a. 

"Ṭiau chhak Pawih chuan Ṭiau thlang Lusei lal khuaah hian chhiah an khawn  ṭhin a, chungte avang chuan Lalchhûngi chuan Pawih hi a haw êm êm mai a, a hmuh chuan, ‘Pawihtê lu zum e, Kel êk e mum e,’ tiin a ṭawng elsen fo ṭhin, an ti a.

"Tukkhat chu Liansailova fapa naupang zâwk, Zakhûma chuan Tualteah Ṭhi a zuar a, Lalchhûngi pawn sumhmuna puan tah dap dap chu a hmu a, hmelṭha a ti êm êm mai a, a ṭhi chu a zawrh ta a. 

"Lalchhûngi pawh chuan Zakhûma chu hmelṭha a ti hle a, biak muana chelhkhawtlai dân chu ngaihtuahin, 'khawi aṭanga lo kal nge i nih? khawi nge thingpuite ka han lum ang che,' a ti sawt sawt a. 

"Zakhûma chuan, 'Artlâng lal, Liansailova fapa naupang zâwk Zakhûma ka ni,' tiin a chhâng a.

"Lalchhûngi chuan thingpui a pek phah chuan ngun takin a en a, hmelṭha ati hle a, a ngaizawng ta hle mai a.

“Chutia Tualtea an awmlai Kum 1861-ah chuan Ṭhingtam a lo tla a, chu ṭam lo tla avang chuan Vânhnuailiana chu a Pasalṭha Vâna pate ramchhuahna Lungdûp, tuna kan awmna tlângah hian kum 1862-khân Tualtea aṭangin a kai leh a. Lalchhûngite pawh chu an kai ve zêl a.

“Liansailova a thih hnu chuan a fapa upa zâwk, Khawtinnghawra chu a lal  veleh a, Ârtlâng aṭang chuan Mualkawi rama Khawtinnghawra hmun an tih Faibenvawn bulah hian an kai ve bawk a. 

"Lalchhûngi chu Lungdup nula hmelṭha a sawi a ni zui zêl a. A chhûngte chuan Zakhûma chu a pasal atân an duh lo hle sia. Chutia Lungdupa an kai chu Zakhûma  ngai chuan a lunglêng thei êm êm a, a lunglêng chuan:

"A pawi mang e khua hmuna kan lêng ta hnu,
Kâr a hla e, Zatuai kan lênna.

Kâr mah hla se, lêntu mah zîng sela,
Bâwngva tê ang lên châng ni tiam i.

Bawngva tê ang lên châng ni tiam i.
Thingte hnuchhâwl ṭhuai kan bâng lo ang e." tiin.

Zakhûma chu a rilru aṭang chuan a dahsawn thei ta rêng rêng lo mai a. A lunglêng chuan Zakhûmate khua Faibenvawn lam chu thlirin, "Pawih zun ngaih chuan zîng dai pawh a nei lo ve," a ti e, an ti a.

"A chhûngte chuan Zakhûma chu duhpui vak lo mah se Lalchhûngi chuan pasala neih chu a tum tlat a. Mahse, chutih lai mêkin Zakhûma chu vân duaithlâk takin kum 1868-69 vêl khân a thi ta hlauh mai a. 

"A chhûngte chuan Lalchhûngi chu Zakhûma thih thu chu an hrilh duh mai lo va; mahse, Lalchhûngi chuan eng emaw ti tiin alo hria a, a hriat veleh a puan thûlkhung kengin a zan a zana kal chu a tum a, a chhûngte chuan an dang a; mahse, a kal lui ta tho a. 

"Chutia a kal luih tak tho avang chuan a unaute chuan an ngaihtuah hle a, silai kengin an umzui ve ta a, zîng ni chhuahah Zakhûmate khua Khawtinnghawra hmun kan tih Faibenvawn bul hi an thleng a. 

"Zakhûmate in chu a panding nghal a, Zakhûma ruang chungah chuan: 
'Hringlang tlângah Zatuaia nau ang ṭap, 
Fai tlângpui leh hming ṭha Lalngovi a ngai lo ti u,

Zatuai tho la ṭah lai kan bâng nang e,
I lenrualte'n Rûn tui thleh riatah hnam chem an lên e." tiin a ṭap a, in chhûnga lo awm zawng zawng chu 'mittui tla lo rêng rêng an awm lo,' an ti a.

“Lalchhûngi chu Zakhûma ruang kuanga an ur chhûng thlathum chhûng a châm a," tih thu chu a han sawi chuan Zualtei chuan, "Lalchhûngi chu a khawngaihthlâk hle mai. Mawite, 'Kuang ur' chu eng nge a awmzia mi han hrilh nghal law law teh," a tia

Mawitea chuan, "Kûang ur hi mihring ruh a kima vawn ṭhat dân tura sawngbawl dân a ni. Pâng thing lian tak chu kitin an ek phel a, vawk chaw kuang angin Mihring lengin an kherkhuar a, chutah chuan mihring ruang chu dahin ṭha taka ṭawnin awng awm lo in an charphui leh vek a, Tap chal hnung lam meilum bulah chuan a dahna an siam a, chutah chuan an dah a, ruang hnuaiah chuan ruangṭawih thli thu luan chhuahna tur verhin dawt an vuah a, dawt chu inhnuai leiah chuan an vitlût a, kuang chu meiin an urtui ta a ni. 

A tlângpui thuin mitthi ruang ṭawiha a ruh filh tur hian thlathum chhûng tal meiin kûang chu urlum a ngai ṭhin. Thlathum hnuah chuan kûang chu hawngin mihring ruh chu an la chhuaka a filh ṭha lo laite chu Bela chhum filhin an ziat fai leh a, heti ang hian ruhro chu a kimin an lo dah ṭha thei ta a ni. Kûang ur an hawn chuan Mitthi ruang ṭawih thli thu rim chu a rim chhe thei êm êm a, khawpumin a rim chuan a fanchhuak ṭhin, an ti. heti ang a nih avang hian kûang ur hi Lal chhûngkaw tân lo phei chuan tih ngam chi pawh a ni meuh lo, an ti bawk. 

"Kûangur hawn chu a tlângpuiin makpa kut a ni ṭhin a, a rim a chhiat êm avangin Zû an inrui hmasa ṭhin a ni." tiin a hrilh a. Zualtei chuan, "Kuang ur chuan kan pi leh pute inthlâkhlelhna ati lang hle mai," a tia.

Mawitea chuan, "Lalchhûngi chu Thlathum hnuah chuan haw turin a inbuatsaih ta a, Zakhûma nu chuan kawtchhuah thlengin a thlah a, an in ṭhen dâwn chuan Zakhûma nu chuan a ṭah khum a:
'Chhûngpuii chu Zatuaia thai lâk chang se,
Tun thla chhûng chu Zatuai zun phûr dun ila,' tiin.
Tichuan, Lalchhûngi pawh chu Zakhûma nu ṭah hla avang chuan haw thei lovin thlathum dang a châmleh ta a," tiin.

Hêng hlate hi 'Lalchhûngi zai' tih a ni a, Lalchhûngi zai hlate hi amah Lachhûngi leh a ngaih zawng, Zakhûma phuah an ni hlawm an ti a. 

Hetih hun lai hi kum 1868-69 vêl a ni a, Lalchhûngi hi ṭah hlaa Hringlangtlâng chhamchhuaktu kan hriat theih hmasa ber a ni. 

Chawchhun an fâk zawh hnu chuan Lungdup tlâng aṭang chuan, Khawtinnghawra hmun leh Faitlangpui chu Mawitea chuan kawhhmuhin an thlir dun vang vang a. 

Zualtei chuan, “A ngaihnawmin ka mitthlaah chung hun chu min hmuh tir a, a lunglên thlâk hle mai, nula leh tlangvâl inhmangaihna hi chu nangmah avang hian hrefiah hlein ka inhria a; tin, chhûngte rem tihpui loha ngaihzawng neih hreawm zia pawh tuma hrilh ngai niin ka inhre hek lo. 

"Lalchhûngin a neih duh ngawih ngawih a nei thei lo leh, a thih hnua a ruang a pan thu i sawi laite khân ka lo khawngaih êm êm a, ka hnuk alo ulh nasa hle a sin, ka mittui i hmuh loh lamah khân ka lo hru ka lo hru a, Pathian zâra fate kan nei ve theite a nih ngai chuan an hmangaih, an duh ngawih ngawh chu neihtlâk ngang loh an nih hran loh chuan dang lo vin kan neih tir viau ang," tiin Mawitea chu a melh paha an nui dun a.

Mawitea chuan, Chuti maw..!! 'Ramin ri a neia, hmangaihna erawh chuan ri a nei lo' an lo ti ṭhin renga, a dik zia Lalchhûngi chanchin hian a tifiah hle a nih hi,” a ti a. 

Zualtei chuan, “A dik chiah,” a lo ti ve a. 

Mawitea chuan, “Zualte, i chhûngte aṭang hian harsatna kan hmachhawn leh lo vang tih hi sawi theih a ni lo va, tawk leh ta ila engtin nge ni ang? tiin a zawt zui a. 

Zualtei chuan eng danga chhâng lovin, “Mawite, Kan awmhran laia ka chunga thil thleng kha ka duh tawk viau hrih, kan awmtlan lai chuan chuti lam chu ka ngaihtuah phal lo, a hreawm êm mai!" tiin a chhâng a.

Mawitea chuan, “Ni e tirawh, Lalchhûngi chuan a hmangaih êm êm Zakhûma chu neih duh hle mah se, a duhna leh beiseinate chu ṭahnain umphain beidawnna leh lunglennain a nangchinga a khawngaihthlâk hle mai, engmah hlanlêt ve thei tawh lo a ruang chu ṭap chungin a chul a, a bâk tih theih a nei silo, keini chu hma lam hun thlirin nuam ti takin thutin kan sawi dun thei a, kan vannei hle a ni,” a ti a. 

Zualtei chuan, “ Ni e, tihian kan beiseina tipuitling turin hmalam panin kan kal dun a ni si a, kan vannei tak tak a ni," a tizui ve a. 

Mawitea chuan, “Zualte, Lalchhûngi vanduaina hian ṭhangtharte tân pi pute thihhnu piah ram, Pialral kalkawnga Hringlang tlâng lo lan thu min hrilha, an chanchin hi hriat reng ani tawh ngei ang," a ti leh a. 

Zualtei chuan, “Ni e, Lalchhûngi leh Zakhûma chanchin hi ka lo hre ngai lo va, i sawi tâkah chuan ṭhangtharte tâna mellung pawimawh tak min hnutchhiahtu an lo nih tak hi," a ti ve a.

Chuti anga an titi hnu chuan Zotui thiang hit raih mai chu an hmaiah in penper sak tawnin, an hmaite chu an phih dun a.
Hmai an phih zawh chuan Khuanglêng lam pan chuan Zotui chu an kal san ta a. 

An kal pah chuan Zualtei chuan, “Mawite, ka lunglên mangan lai tak tak kha chuan ka chhûngte chu sawi loh, Pathian hnênah pawh hian ka vui lek lek zêl a sin, nang i ni ve em? a ti zui a. An nui dun bawk bawk a.

Mawitea chuan, "Zualte, a awmin ka thiam lutuk che, kei pawh ka ni ve tho a lawm; mahse, kan chunga thil thleng hian hriatfiah tir min nei a, chu chu hei hi a ni: Mihringte hi kan duh dân ang hian awm zêl thei ila Pathian mamawhna hi kan nei dâwn lo va, chuvangin amah kan mamawha kan auh ngei ngeina turin harsatna kan tawh hi a phal, chu chu kan chunga thleng hian a tifiah êm êm a ni," a ti a.

Zualtei chuan, “A dik khawp mai; mahse..., ka sawi lo mai ang," a ti a. 

Mawitea chuan, “Sawi mai mai la ti nia, Lawmna hi harsatna leh manganna paltlangtute tân a lawmawm zual a, hlimna pawh hi lungngaihna leh ṭahna ruama awm tawhte tân a hlimawm bik ṭhin; chuvangin, chung chu hrefiah turin Pathian hian vawiin ni hi min hruai thleng a nih hi. Zualte, mite sawi hlawh hrepin nupa kan ni thei chauh dâwn niin a lang ta a, Nupa ni tura kawng bumboh tak kan paltlangte hi Pathian min phuar nghehna tur a ni zâwk ngei ang," a ti a.

Kawng chhuk lam a ni bawka reilo chhûngin Sahkhat ram chu kalpelin Dampui, Khuanglêng ram chu an thleng thla ta a. 
An kal zêl a, Chirhdupdai an thleng a. 

Zualtei chuan, “Mawite, Khuanglêng chu kan va thleng har ve aw.! hmuh pawh kan la hmupha lo a nia, a la hla em?” tiin a zawt a. 

Mawitea chuan, "Hla tawh lo ve, tuna Khuanglêng awmna hi tlâng inkâr ruam Changelzawl an tih ram a ni a, ralkhat aṭang hian a lanna a tam lo khawp mai, chuvang chuan kan nu leh pate chuan:
'Paihte leh Khuanglêng inkârah Khuai tlâng a ding hnawk remrum mai;
A laiah hian rawt thla hmawk se, 
Khuanglêng khua hi a thawveng huai ang e.
A lang thei ber Rihlipui khi Sikul tlanga'n i thlir ang u,' tiin hla an lo phuah pah hial a ni. Zualte, i chau deuh tawh em ni?" tiin a zawt zui a. 

Zualtei chuan, “Chau lo ve; Mawite, Kawngthlanga kan zuan thlâk khân ka khup hi ka sawha chu chuan kal a tinuam lo deuh a lawm...mahse, nang nêna hreawm tawrh hi a hreawm lo ve," tih pah chuan Mawitea kokiah chuan a vuana, Mawitea chuan a khup chu a han ensaka, alo duk char mai a. Mawitea chuan a khawngaih hle a. An kal dun zêl a.

Unau hmelhaiah chuan Khuanglêng dâi, kawtchhuah lungdawh chu an thleng a, Khuanglêng khua pawh chu a lang thei ta a. 

Mawitea chuan, Lungdawh aṭang chuan Pu Lalsiamate in chu Zualtei chu a kawh hmuh a. Pu Lalsiama hi Mawitea pa u a ni a, Pu Lalsiamate in lam pan chuan an kal ta a. 

Pu Lalsiamate in an thlen chuan an kawngkhar tlengrel chu alo in khar ṭhiap a, Mawitea chuan  kawngka chu an kik karh karh a, in chhûng aṭang chuan, "lo lût rawh u," an rawn tia. 

Mawitea leh Zualtei chu an lût a. Pu Lalsiamate chhûng chuan zanriah an lo ei mêk hi alo ni a. 

Pu Lalsiama chuan, “Mawite, engtizia nge, in va rawn thleng tlai ve? eng nge in rawn tih dâwn, tunge i rawn hruai kha? Lo ṭhu hahchawl ula kan kham hnuah in ei ve mai dâwn a nia, kan kham ṭep tawh a lawm,” a lo ti chul a.

Mawitea chuan, “Nie, ka pa kan ril pawh a ṭam lo a nia,” a ti a, 

Pu Lalsiama nupui Pi Zaṭhuami chu a kham nghal a, "khawi nge kan chibai teh ang che u," tiin Mawitea leh Zualtei chu a chibai a,  “Mawite, tunge i ṭhian nu hi a hming?” tiin a zawt zui nghal a. 

Mawitea chuan, “Hmangaihzuali a nih hi, Zualte tiin kan ko va, a ti a. 

Pi Zaṭhuami chuan, “Khawi nge, artui kan kan sak ang che u, ka kan zawhah in ei ve nghal mai dâwn a nia” a ti a, pawn sumhmun banga artui bawma artui chu lain a kang nghal sawk sawk a.

Pu Lalsiama chaw eikham chu Mawitea bulah chuan ṭhuin, “Engti tura lo zin maw in nih?” tiin a zawt leh a. 

Mawitea chuan anu leh pate nêna zin an tum thu leh an chanchin zawng zawngte chu a hrilh ta vek a. 

Pu Lalsiama chuan, “A nih tak chu a, i nuin in eitur a siam zo tawh bawk a, zanriah puar takin ei phawt mai teh u, inkham hnuah in inbual mai dâwn a nia, 'Remi i naute inbualna tur tui kha rawn chhuanlum sak ta che, zanin chu  mo lawm tur kan nei a nih hi,' tih pahin an u leh naute hrilh tur chuan atu nu Khûmi chu a tir nghal a.

Mawitea leh Zualtei chuan zanriah chu an ei a, an eikham chuan an inbual leh nghal a, Khuanglêng u leh naute pawh chu Mo lawm tur chuan an rawn lut ṭak ṭak a. 

An inbual zawh chuan mo lawm tura lo kalte chuan Mawitea leh Zualtei chu an chibai sap sap a. Tichuan, mo lawmna thingpui chu in in an inkawmho ta a. 

Pu Lalsiama chuan an rawn kal dân chanchin chu sawi turin Zualtei chu a sawm a; mahse, Zualtei chu hmeichhe zakzum leh zezawi tak mai a nih avangin a sawi ngam lo va. 

Pu Lalsiama chuan, “I sawi ngam si loh chuan Mawitea tal hian han sawi sela a ṭha ang, Mawite han sawi teh le” a ti a. 

Apa Lalsiama chuan a ti tak tak nia a hriat avangin zak chung chungin a unaute hmaah chuan Zualtei u in a ûm dân leh kawng thlanga an zuan thlak dân te, a auh dan te chu a sawia, "Zualtei hi Mizorama hmeichhe zuang thui ber a nih ka ring, kan zuan thlâkna kha kan chhoh leh chuan kan teh a, ka tawng sawm leh panga chuang zet a ni a; mahse, a zuanna ah khân a tha zawng zawng hmang a nih tawh avangin a taksa a thunun zo ta lo va, a khup hi a sawh a, chuvangin kan rawn kal chak thei lo ani," a tih chuan a khup chu ensak an han tuma, Mawitea chuan, Zualtei mal khawivahlawi chho hi Tatpâr keu phel an sawi ang mai a ni a. Ngûra kha chuan en ve lo rawh se," a han tih chuan an vai nuih dar dar a.

Lêng hawn âr an rawn khuang a Pu Lalsiama chuan, “An rawn kal chau sia naktuk lamah kan inkawmho leh zâwk dâwn nia, a tih takah chuan an unaute  chu haw tumin an ding ta siau va, Zualtei chuan, "ala hma a lawm, kan chau hlei nem la lêng rih rawh u," a tia; mahse, an haw ta tho a. Pu Thanpuia nupui pi Remi chuan an mutna tur chu a siama an mu ta a.
               
               BUNG  13
Khuanglêng Lal Thanhranga              hmunhluiah chuan:

A tuk zingah chuan Mawitea chuan Kum 1871 kuma Rûn ral paihte Zapauva hoin Thanhrânga khua, Khuanglêng an runna hmun, Thanhrânga hmun hluia kal a duh thu chu Pu Lalsiama hnênah chuan a hrilh a. 

Pu Lalsiama chuan a tupa Ngûrthanmawia chu a ko va, hei i Pateate hian Thanhrânga hmunhluia kal an duh a nih hi zuk hruai rawh a ti a. Tichuan, eitur leh inturte keng chuan an kal ta a. Thanhrânga hmun hi tuna Khuanglêng leh Sesih inkârah hian a awm a. 

Thanhrânga hmun hlui an thlen chuan Mawitea leh Zualtei chuan an han fangkual nghal a, an fankual zawh chuan Mawitea chuan, "Zualte hetah hian i ṭhu ang," a ti a. Thinhbuk hnuaiah chuan an ṭhu dun a. Anmahni hruaitu Ngura chu tihtur a neih avangin Sesih khuaah a kal a. 

Mawitea chuan, "Zualte, Hringlang tlâng thua hmasawnna lo lang a rawn sawi chhuaktu Lalchhûngi tual lênna hmunhluiah ngei ṭhuin ka hrilh tawh che a, tun ṭum chu Rih dil Mitthi khuaa an lo ngaihna thu Thanhrânga Khuanglêng lalin Kawrnu zaia a lo phuahna hmun ngeiah ṭhuin ka hrilh ve leh ang che. Chumi hmain kan eitur ken kha han siam bawl la, ei pahin ka hrilh dâwn che a nia," a ti a.

Zualtei chuan, "Awle," tiin an eitur ken chu a siam bawla, a siam bawl zawh chuan, "ka siam zo, han sawi teh le, ngun takin ka lo ngaithla leh ang," a ti a.

Mawitea chuan heti ang hian a han sawi ta a, "Vânhnuailiana Champhai lal leh Sukte lal Zapauva chuan, 'Run tui a lehluan hma leh Lungtat a pâr a, Vahmim meiin bân a chen hma chuan,' indo tawh lo turin thuthlung an siam a; Tin, chhiahhlawh tlanbo an awm pawhin ṭha taka in pekkir zêlte thlêngin an inremnaah hian an sawi tel a. Hetih hun lai kum 1870 vêl hian Zapauva Sukte hi Ṭiau chhak Paite hnam lal 20 vêl zîngah chuan thil tithei ber leh hotu ber a ni, an ti a. Mualbem khaw lal a ni a.

"Tin, hêng hunlai hian Ṭiau leh Tuichang inkâr Ṭiau thlang lam chu Vânhnuailiana lal ram niin a ram chhûngah hian daido turin vêng neiin lal a dah thluah bawk a, chung zîngah chuan a unau pa, Thawmvunga fapa Thanhrânga pawh hi a tel ve a ni.

"Vânhnuailiana leh Zapauvate'n inremna thuthlung an siam hnu a, Mualbem Zapauva ho vin Khuanglêng an rûn hi a chhan sawi dân hrang a awm a.

Pakhatnaah chuan, 'Zapauva chhiahhlawh, sal tlan bo chu Vânhnuailiana khuaah hian a awm a, Zapauva khaw tlangvâlte chu hruai turin Vânhnuailiana khuaah chuan an zuk kal a, Vânhnuailiana chuan an inremna ang chuan ṭha takin a lo pekir leh a; mahse, a hruai lettute chuan Rûn lui kamah an that a, chumi avang chuan Vânhnuailiana chuan Sal tlan bo an awm pawhin a pekir duh tawh lo a ni' tih leh. 

A pahnihnaah chuan, 'Sukteho chuan ṭam an tuar a, Vânhnuailiana khuaah chuan purchawin an kal a; mahse, Vânhnuailiana chuan eng mah hawntir lovin kut bêngin a hawtir leh a. a hnuah purchaw tur bawkin Sukteho chu an kal leh a, chung purchaw tura kalte zînga pakhat chu an lo that a, chuta ṭang chuan Sukteho leh Vânhnuailiana chu an indo ṭan leh ta' niin an sawi bawk a.

"Hun alo inher zêla Thawmvunga fapa, Thanhrânga Khuanglêng lal leh Vânhnuailiana fapa Lalburhate chu kum 1871 A.D khân Silchar Thingpui huan vai rûn turin an kal a, Thanhrânga ho chuan Nudigram Thingpui huan vai an rûn a. Vânhnuailiana fapa Laburhaho pawhin Monierkhal khua an rûn ve bawk a.
Thanhrânga vai rûn tura a kal veleh chuan a bawih, Dimmeni Sukte lam mi chu a chipuite hnênah kal ve nghalin Thanhrânga leh a hote vai rûna an kal thu chu a hrilh a. Chu hun chu Sukte leh Sihzângho  chuan remchângah hmangin Thanhrânga khua hi an lo rûn veta a ni.

"Thahrânga leh a hote chuan Durtlâng, Neibawih tlâng an thlen chuan an khaw chung zawn vêl awma meikhu dum, ding ngun ngun chu an hmu a; mahse, an khua chu niin kir leh pawh ni se a nih tur ang anih dâwn tawh tho avangin an tum ram pan chuan an kal ta tho a. Mei khu dum vân lama chho ngun ngun an hmuhna hmun hi Nisapui tlâng nia sawi an awm bawk. An khua chu rûna a awm ngei ringin an chhûngte tlanna tur chu man ngei tumin Nudigram chu an bei a, Silai pawh fung sawm pali (14) lai manin an hawn a ni.

"Thanhrânga Pasaṭha leh tlangvâl rualte chu an rammut vek avangin Khuanglêng kulh chu awlsam takin Sukteho chuan an lût a, khua chu an hal a, tam tak an that a, mi 200 lai salah an man bawk a.

"Thanhrângaho rammu lo haw chuan an khua chu a lan theihna aṭang chuan an han thlir a, meivap leh vaivut ah alo chang vek mai a. An thin rim hle a, khua chu an lût a, râlin an beih laia lo bibote chuan Thanhrânga chu panin an ṭah khum a, a nupui Dâri leh a fanu, Vânchhîngpuii an man thute chu an hrilh liam liam a. 

"A nupui leh fanu an awm tak lo vah chuan a lunglêng chuan Kawrnu zaiin hla a phuah a phuah ta mai a, heti angin:

1. “Phai zauah hnamchem lên ruai ila,
Lungdi Dâri'n chhakah kawlhren thir a bun;
Hraichawi Chhîngpuii.

2. Ding rih rawh khawtlâng i thlir ang aw,
Chhûngkim dâr ang kan lênna ka hawi ngam lo,
Chhawl a zîng zo ve.

3. Val rualin tanchhâwn zawn lai takah,
Kan rûn in romeiah zam zo ve,
Tiam loh râl a lian.

4. Chuti taka anpai râl a len,
Chûn leh zûa kâra tuallêngte zawng,
Rairah chang zo ve.

5. Rihkhaw piallung sâng mah kai lovin,
Thangnunnemin Rûn tui dung a zui,
Samphiar khua chenin.

6. Chhakah run tui a lian sen vung e,
Ṭhuva leng der a, di ngai angin;
A lal hrai ṭap e. tiin. 

"Thanhrânga hla number 5-na hian Rih dil mitthi khuaa chêng tur ni lovin, a nupui Dâri chu Sam phiar paite khuaa chêng turin rûn lui dûng zawhin a kal a ni tih min hrilh a ni.

"Tin, Kawrnu zai hi C. Chhuanvawra chuan, 'Baichi tlânga Baichi lal Chiliana hova an awm laia lo chhuak a ni a, kum 1807 vela chhuak, Laldênga leh Pakhuangan an khaw nula Dârzalêngi an phuahna hla ang chia Kawrnu chungchâng an lo phuah aṭangin Kawrnu zai an lo tita a ni," tiin Kawrnu zai lo chhuah dan C.Chhuanvawra sawite chu Zualtei chu a hrilh bawk a.

Hêng hunlai hian Rih Dil chhûng, a hnuai chu Pialtlep (Lung) inphah duai niin an ring a, chu hmun chu “Piallung”  an ti a, chu hmunah chuan in leh lote neiin mitthi thlaraute chu chêng vein an lo ring a ni tih Saikuti zaiah pawh heti ang hian kan hmu bawk a:-
“I chuan ang u, pulzîng rûn remna; zalêng an kalna chu,
Rih khaw piallung dawhsâng chungah i tinkhawsa maw?

Rih khaw piallung dawhsâng chungah i tin khawsa maw?
Khuanu lêngin rûnthang an rem, vângkhua ngai lovin ,” tiin. 

Tin, Sa-lu-Lam-zai (Sakhal Zai) ah heti ang hian kan hmu bawk a:-
"Va ko u, va ko u ka pa Hminglian,
Rih chin tlângah va ko u, ka pa Hminglian,
Zîngphulah ngám zo koh theih phung loh,
A hrai lawi ang ka than ni khawian thei maw?" tiin. 

'Sakhâl zai hi Lianchêa leh a nau Chawngtinleri-te chanchin nena inzawmna nei a nih avangin Seipui khua aṭanga chhuak a ni ngei ang, a hun pawh AD1550 vêl lai a nih a rinawm. Lianchêa kah tur Sanghal leh Tumpâng rawn khalh chhuaktu lasiho hla sak aṭanga lak a nih avangin Sakhal zai an lo vuah a ni,' tiin C. Chhuanvawra chuan alo sawi leh bawk a.'

"He hla thuin min hrilh chu: Rih dil chhim leh hmar leh a khawthlang lam phaite hualtu hi tlangzam niin chung tlâng chu Rih tlâng tih an ni a. Fahrahin Sa a kâp a, a sa kah chu a pa thi tawh khân lo hria sela a duh a, chuvangin Rih tlâng aṭanga apa Mitthi khua Rih Dila awm chu va koh a duh a; amaherawhchu, apa kha Mitthi khua (Rih dil) ah a lo ngam tawh si a, koh theih pawh a ni ta lo va, chuvangin ka pa khan ka than hi khawi aṭang takin lo hria ang maw? tiin heti ang hian a lo au chhuak ta a ni.

"Tin, Mitthi Chawngchen Zai aṭangin Rih dil Mitthi khuaa an ngaihna tifiahtu kan hre thei bawk. Heti angin:-
"Lurhpui a sâng khi e,
Vanhnuai miin an hril e,
A chhipah chuang ila,
Fam ka ngaih khua lang maw!" tiin. 
Mitthi chawngchen zai hi chawngchen zai hla zînga pakhat a ni a, Mizo hla chhuak hmasa zîng a mi a ni an ti a.

"Lurh tlâng hi Mizoram khawchhak, Farkawn rama awm a ni a, Mizo pi puten Ṭiau lui an kan thlâk a Tlâng hming thang leh an thu leh hlaa an lo chawi ṭhin pakhat a ni. a tlâng san zia hi an sawi ṭhin avangin he hla hian, 'a tlâng chhip aṭang chuan mitthi khua (Rih dil) pawh a lang thei hial awm mang e!' a tihna a ni." A tia.

Zualtei chuan, "Mawite, Mitthi chawngchen chu eng nge a awmzia?" tiin a zawt a

Mawitea chuan, "Mitthi Chawngchen' chu Mizo sakhaw hluia In lama Thangchhuah theihna tura an tih dan pakhata tel a ni. Hmanlaia thangchhuah tur chuan tih tur chi hrang hrang a awm a, chung zingah chuan, Chawngchen a awm a, he hunah hian Mitthi Chawngchen hi a tel a ni." tiin a hrilh a.

"Awithangpa zai (Lusun zai) hi kum 1910 leh 1920 inkâr vela chhuak niin an sawi a, heti ang hian kan hmu a:
'A khi Lurhpui khanṭhuam hnuaiah,
Dochhûngpa i kal dûn ang,
Awithang thlafam tui Rih liah,
Kan va tawng dah law maw e.' tiin.

"Sailo lal ropui tak thiha a thlaichhiahna Sechal nên Rih khua an panna thu phuahna hi han thlir leh ila:
'Ai maw! Kungi lal lai Bûng a thliak,
Kan chalngeng thawn Rih khaw sâng kai lai an rêl, 
Zua lian tawng che maw!' tiin.

"Tin, Zualte hêng an ngaih dân tichiang êm êmtu chu Rih Dil kam chhak lama Rih luah Golden Jubilee lung phun hi a ni. 
 He lung phun hi Rih dil kam khawchhak lamah a awm a, Rih dil kal tan chuan hmuh mai theih a ni. 

"Pu Lianhala Chawnghawih lal, chuan Mitthi kalkawng thua Pawla chanchin leh a dangte hi Ṭiau thlang tlâkthlâk tawh hnua lo piang niin a sawi bawk a. Tichuan, hêng ka sawi takte hian Hmânlai kan pi leh pute hunah kha chuan Rih dil hi mitthi khuaah an lo ngai a ni tih min hrilh hlawm a ni." A ti a. 

Zualtei chuan, "A lo ni maw.! A ngaihnawmin a bengvar thlâk ṭhin mang e." A tia. 

Mawitea chuan, “Kan pi puten indo an ching leh sal mana bawih an neih Lushai Hill Chief's Right Aguisition Act hmanga tihtawp a nita kha mipui mimir tân chuan a lawmawm ngawt ang," a tia.

Zualtei chuan, Dârite nufa chanchin kha han sawi chhunzawm teh," a tih lai tak chuan anmahni hruaitu Ngûra chu Sesih khua aṭang chuan alo thleng chho leha haw tur chuan a rawn sawm a.

Mawitea chuan, "Zualte hun dang remchângah kan la sawi chhunzawm dâwn a nia, i duh tawk phawt ang," a tia. An pathum chuan Pu Lalsiamate in pan chuan an haw leh ta a.

Pu Lalsiamate In an thlen rei vak lo vah chuan Mawitea nu leh pate pawh chu Mualkawi aṭang chuan an lo thleng veleh a. Ni hnih an cham leh hnu chuan an haw leh ta a.

An haw leh hnu chuan Mawitea pa chuan Zualtei chhûngte hnênah chuan an khawngaihna dilin Pu Muana leh Pu Kâpa chu a palai tirleh a. Zualtei chhûngte pawh chuan remthu sawi mai chu an tih turah ngaiin inremna thu chu an lo sawipui ta a.

Ni 21.3.1981 Inrinniaah man leh mual in hlanin Ni 4.4.1981-ah Pastor Vânngura'n Kristian Dâna inneih/kutsuih tirin Zualtei leh Mawitea chuan Pathian hnenah inneih thutiam an nei ta a, Zualtei chuan Mawitea bulah chuan thlamuang takin riah rûn a rem ve thei ta a ni.

                  BUNG 14
    Hei ngei hi Hringlang tlâng 
                 chu alo ni e:

Zualtei leh Mawitea pawh Pathian malsawmna dawngin fanau nên an awm tawh a, Mawitea chuan a nuna sernung piang chu tihpuitlin tumin a bei zêl bawk a. Nikhat chu Zualtei leh Mawitea chu Fai tlângpui Tuichhin tlâng chuan tur chuan an kal a, Faitlângpui an thlen chuan Lungdup tlânga Lalchhûngi tuallenna Zotui hmun te leh Khuanglêng tlângte chu an thlir dun vâng vâng a, an nunhluite chu an hrechhuak uai uai a, chumi hnuah Mitthi khawthlir tlâng aṭang chuan Rih dil Mitthi khua chu Thingbuk hnuai aṭangin an thlir a.

Zualtei chuan, "Mawite, Khuanglênga kan kal ṭuma Lungdup tlâng, Lalchhûngi tual lenna Zotui hmuna kan chawlh khân 'Hringlang tlângah Zatuaia Nau ang ṭap, Fai tlângpui leh hming ṭha Lalngo a ngai lo ti u,' tih thu Lalchhûngi ṭah hla thuchham kha i sawi a, hei tunah Lalchhûngin Faitlângpui a tih hmunah ngei kan ṭhu dun leh ta a, Hringlang tlâng hi hmehbelna an lo nei em?" tiin a zawt a.

Mawitea chuan, "I mi zawhna hi kei pawh ka zawhna a ni ṭhin a. Lalchhûngin 'Fai tlângpui' a tih hi Tuichhin tlâng tho hi a ni a. Tuichhin tlângah hian Mângthawnga hi kum 1670-1680 vêl khân a awm a, an tui tlan chu lungphera an chhin ṭhin avangin a khua chuan 'Tuichhin' tih hming hi alo put phat ta a ni, an tia. Mângthawngate hian hêng laia Hmâr hnam pêng pakhat, Fai an tihho loawm chu an hnawtchhuak nia sawi a ni bawk a. Chuti a nih chuan he hmun hi Tuichhin tlâng tih a nih hma hian Faitlângpui tih alo ni tihna a ni a. Lalchhûngin Zakhûma thiha he hla thu alo chham hun hi chu kum 1868 bawr vêl kha a ni a, hetih hunlai hian Mualkawi khuain Khawtinnghawra hmun kan tihah hian Zakhûmate unau hi an lo awm reng a, an awmna bul mai paihte hmun hlui hi Fai hnam lo awm tawhna 'Faibenvawn' tiin kan nu leh pate chuan an sawi bawk a. Tichuan, He tlângah tho hian kum 1910 khân Khuanglianthangi a awm veleh a. Khuanglianthangi chanchin aṭangin Fai tlângpui, Tuichhin tlâng an lo tih chu 'Hringlang Tlâng,' tiin kan lo sawi veleh ta a ni." A tia.

Zualtei chuan, "Mawite, Khuanglianthangin Fai tlângpui, Tuichhin tlâng Hringlang tlâng a hmehbel chhan leh a chanchinte chu han sawi leh law law teh," a ti veleh a, Mawitea chuan heti ang hian a sawi ta a.

"Kum 1910 Khân Khûanglianthangi Hualngo Cherput chuan Mângthawnga hmun, 'Fai tlângpui, Tuichhin an lo tih bawkah hian Sangal khawngin belrawh mual a kil veleh a. A nuṭate chu Vâhleia Khuanglêng lal leh Vânhnuaikhûma Mualkawi lalte hi an ni.

"Khuanglianthangi hi Fanau rochanah a vanduai hle a, fa sawm leh pathum (13) a hring a; mahse, puitling an nih thlenga dam tumah an awm lo. A fate a sun vek hnuah a pasal Liansavuta Sûrbung lal (Myanmar) ngei pawh chu boralin a sûn leh a, A pasal a boral hnuah phei chuan a khua a harin a lung hi a lêng êm êm a. Chutia khawhar leh lunglêng taka a awm chu khawngaihin a nuṭate hian Sûrbung tlâng aṭang chuan an hruai thlaa, a nau Vânhnuaikhûma ram Fai tlângpui, Tuichhin tlâng tih bawkah hian kum 1910 khân tlâng an chin tir leh ta a ni. 

"A nulat laia mipate elngam, hmeichhe hmelṭha leh huaisen mipa tam takte tluk loh chu thihnain chuti ang taka a tlâkbuak tâkah chuan Lusûn khawharnain
 a rilru chu thlâk sakin, mitthi ngaih lunglênna chuan a nun chu a hruai ta a, lunglêngin a van ruai ruai ṭhin a. A lunglêng chuan a lalna tlâng chu chuan kualin 'tiang hian hla thu min lo hnutchhiah a:

1.Hrailêng leh zua thlafam ngaih lunglenin,
Ka han chuana hringlangtlânga'n;
An sawi rauthla lêng tawn ka nuam,
Sûrbung lal lai a chuai.

2. Mahte'n rauthla lamtluang hringlangtlângah,
Mau rua ang vangkhua din thar e,
Chhûngkim dâr ang lênna suamtual,
Ngai e, hringlang tlânga'n" tiin. 

Nu nauawma awmte chu, 'Hawh u, Mitthi khua i thlir ang u,' tiin a sawm a. Miithi khua Rih dil chu an thlir ṭhin a. Chumi avang chuan tuna kan awmna tlâng bawktê hi Mitthi khawthlir tlâng an lo tihlen ta a. A lunglêng chuan 'Kei chu ka thih hnuah pawh mitthi khuaah kalin Hringlang tlâng pawh thleng ila, tun ai hian a lunglêng chuang lo vang; chuvangin, hei ngei hi Hringlang Tlâng chu alo nih hi,' tiin a ṭap ṭhin tih thu Pu Thanrawia kum 85 mi, he hmun apiang, kum 12 a nih thlenga he hmuna awm chuan anu sawi a hriat chu kum 2000 khân min hrilh ta a. Chu thu ṭang chuan, 'Fai tlângpui, Tuichhin tlâng' an lo tih bawk chu, Hringlang tlâng tia sawiin Lehkhabuah hial ka ziak ta a ni," tiin Zualtei chu a hrilh a. Chumi hnu chuan Zualtei chu Ṭiau lui luang kawi ngiai chhak lama awm, Lalvunga Farzawl tlâng te, Lentlâng inkham zur mai te,  Buannel awmna te, Inbuk tlâng, Ṭan lasite dotute awmna tlâng te, Bapui khua Ṭiau lui hnar lamte chu kawh hmuhin, Ṭiau thlâng lama awm Mângthawnga fapa Mângkhaia lalna Champhai Zawl te,  Khawpuiṭan tlâng te, Ârtlang te, Biate Ralvawng tlâng te, Lianchhiari Lunglên tlâng te leh Zopui tlângte chu a thlir kualpui zêl a.

Zualtei chuan, "Mizo pipute chanchin hi a upa apiangin an hre turah ka lo ngai a, alo ni ngawt lo, a ngaihventuten an lo hre zâwk zêl a ni tih hi ka hre ta. I bula awm chuan maipawl pu lo pawhin kan beng avar viau zêl a ni hi," tih pahin a nui var var a.

Mawitea chuan, "Khuanglianthangin hetia Fai tlângpui, Tuichhin tlâng an lo tih bawk HRINGLANG TLÂNG tia a koh hun hi Kristiannain mi tam tak rilru a hruai tawh hun anih avangin koh chhun zawmpui a hlawh lo, niin a hriat theih a ni. Tin, Lusei hnahthlâkte mitthi kalkawng hi hêng lai ramah hian mumal takin alo awma, chu chu ziakin heti ang hi alo ni e, tiin kan sawi ta a. Sawi alo hlawh ta hle a nih hi," a tizui a.

Hringlangtlâng hi Mizoram khawchhak tawp, Champhai District, Mualkawi rama awm a ni.
HRINGLANGTLÂNG:
Easting   :  537536.549
Northing :  2586842.402
Elevation :  1485.000
Coordinate :
Easting   :   537741.984
Northing :   2586841.678
Elevation :  1485.000
20°21'32" N-93°22'32" E.


         HRINGLANG TLÂNG.
          by Lallungmuana, IAS Rtd.

1. Hringlang tlâng kan chuan vawiin ni chu,
Ngaih a na e, lei hmun ram nghâk rual duhte; 
Lang lo tlâng rêng rêng a awm si lo.

2. Rauthla lêng zing zinna tlâng liai luai, 
Tahlai bantu Hawilopâr a vul chiai e; 
Laiah Lunglohtui a luang dam diai. 

3. Lunglohtui kei zawng ka dâwn nuam lo,
Lalngo zunzâm ram loh hrui ang min phuartu;
Kian zâi rêl chuang hian ka ring lo ve.

4. Thlir teh, Thiani, Rihdil hmingthang saw, 
Khuatin thangchhuak, Rihlipui, Vanhnuai mi hril; 
Thliah loh chhawlthing ang a hring nghial e. 

5. Lang lo tlâng réng rêng lah awm si lo,
Chhîngmit rauthla a lêng vêl chhak kâwlrâwnah;
An sawi Buannel ram ka han hmu e.

6. Ṭan lasi siam chunglêng leh hnuailêng,
Va tinrêng leh nungcha lêngte zai remna;
Rimawi chi tin kim a chhiar nghian e.

7. Chung tiang Kawlngo leh va rêng kulva,
Hnuaiah Nghovar leh Hreuthangte lai lênna;
Tu ngai lova riah rûn an remna.

8. Chhakah Lêntlâng pui a to lûr e,
A tlâng bawmtu vah loh ngawpui dumdur khi;
Lêntu sakhming chawibul lo ni e.

9. Thlir ve teh, Ṭiau lui thleh riat a lang,
Lêntlangpui dana luang, Rûn tui hmingthang nên;
An sakhming rêng hian suihlung min lên.

10. Hruaikâwn vângkhua, in dam lai ni maw?
Hmânah chuan maw in awmkhaw mual tlâng tluan hi;
Fâm khaw lawi tûr pheilai an khaina.

11. Kal hmasate'n mi thar an lo hmuak,
Hruaikâwn mualah rauthla thleng thar lo lawmin;
An hruai liam ṭhin fam khawpui tualah.

12. Sènlai hrainâwn dairial chang tawh hnu,
Mah riaka famkhaw ṭumkawng a chhui tur chu;
Lungrahbûkah kal lai kham maw e.

13. Lunglên tlâng lo ni che, Hringlangtlâng,
I chuaiin min zèm, zûn hrui ang min phuar vêl;
Hring lam hâwn zai rêng kan rêl thei lo.

14. Heti ruai ruai zawng ka tuar thiam lo,
Zâl dun ila, Pârte, thingtê chhâwl hnuaiah;
Zai nèmin lunglèn i hril dûn ang.

15. Biahzaiin lunglèn a hril thiam lo,
Kan mi ngaihte Rihsâng mual liam ta si e;
Hringmi biahzaiin a thleng zo lo.

16. Fam lovin kan chuan e, Hringlang tlang;
Lo pawm thiam maw, 
Zîngkhaw vangkhua zaléng tên; Zengtin lo ngai ang maw Pialrålah! 

17. Hmânah mi hrâng Pawla ram ṭuanna,
A tlâng khan ṭhuam mawiin lêntupui zîng riai;
Sirah khâm rângin chawi vêl e.

18. Lungdi zawl thiam lo Valduaiate'n,
An pumpelh lo Pawla sairua leh saihlum;
A saina kum thum a ngâwt an ti.

19. Hei ngei hi lo ni e, Hringlangtlâng,
Hmânah Hringmilêng rauthlate mual liamna;
Zîngkhaw zin tur lamtluang an palna!

20. Sakhming a thang chuang tlâng zawng laiah,
Chhak, thlang, chhim, hmar Zofate thinlai luahtu;
Fam leh Dam tlâng chuam a lo ni e.

21. Ka sâwm vêl e, tlâng tina Zofate,
Rawn chuan ve ru, pâr tin chawi vêl Hringlangtlâng;
Hei ang ram dang a awm lo ve.

22  Mualkawi lanu leh sensiar leh valrual,
Fak in phu e, hei ang ram nuam min hlântu;
In sakhming Khuavêl thang chhuak rawh se.

23. Hmânah thlafam lêngte mual liamna, 
Tunah Champhai District Park kan chantir e; 
Ṭha lêng leh naunawn an nui hiau e," Tiin.

                     BUNG 15
             Mizo pi pute mitthi                          sawngbawl dan:
 
Kum 2002, Sepṭember ni 9 khân Mawitea pa Keivawma chu a boral a, Mawitea chu a lung a lêng thei hle mai a, apa thuhrilhte chu a ngaihtuah chhuak uai uai a, thil dang rêng rêng a ngaituah hlei thei lo va.

Zankhat chu Zualtei chuan, Mawite, "Ka pa min boral san i tuar hle hi a awm ka tihpui khawp mai che, kei pawh ka pa hi ka ngaihtuahnaah hian alo lang leh hlawl ṭhin a, ka la hrilh hman lo che a, Nizan khân ka mumangah, 'Mawite Lungngai suh, i lemchan thawnthu ziah kan chan hunah chuan a kal zawng zawngte eiturin kan vawkpa sut nghâk hi ka rawn thawh ang,' a tih lai hmel kha ka hmu a alo hlim êm êm a, ka han harh chuan i lawmzia kha ka ngaihtuah let a, khua alo var ta maia ka thawhsan ta che a ni," tih thu chu a hrilh a. Mawitea chu mut hmunah chuan a khap fak fak mai a, a biangah chuan a miitui alo luang ngiai ngiai a, Zualtei hriat hlau tak chuan a rukin a hru a.

Mawitea chu a inti pachang hram hram a, "Zualte tunlai chu ka pa thihna avang hian hmânlai kan pi puten mitthi an sawngbawl dan te mitthi puala hun an hman dante ka ngaihtuaha, ka pa puala Thiṭin hmana Mîm kût hmante hi ka ngaihtuahnaah a lang rum rum a; mahse, ...miin min dem nasa dâwn si a," a ti a.

Zualtei chuan, "Mawite kei kan pi pute mitthi sawngbawl dan te, Thiṭin an neiha mitthi pual Mîm Kût an hman dante hi ka hre ve lo rêng rêng, min han hrilh teh tak," a tia.

Mawitea chuan, "Chutia sawizawh mai theih a nilo, i ning ang a han tih chuan, Zualtei chuan, "Ning lo ve, mut pawh a chhuak chuang hlei nem, han sawi teh ka lo ngaithla ang e," a tih nawn leh takah chuan Mawitea chuan mite hriat dan leh sawi dan nen a inang lo mai thei a, ka hriat dan kan hrilh ang chia ka sawikim vek thiam lo bawk ang, tiin heti ang hian a han sawi ta a:-
"Mitthi thlaraute chuan kal chhuah dân mumal tak neiin an ring a, mi a thih chuan a thlarau chu a chhip phudip aṭang chuan chhuakin, Tungchawah lawnin (hmanlai chuan khumpui ban lu lamah chuan rawpui pum hi an hmang a, a hna lawr an siam a, chu rawpui a hna lawr lamah chuan mihring kut leng velin an rek a, chu chu pawisa emaw, thil dang emaw dah nân an hmang ṭhin a, chu chu 'Tungchaw' an ti a ni.)
Khanchhuk a zawh a; tichuan, Liang zawh lehin kawmchâr lamah Sutban zawhin, in hnuai aṭangin chhuakin an lo ring a." tih chu a hrilh ta a.
             
Zualtei chuan, "Alo nih tak chu a, Mawite, kan pi pute khan mitthite kha an phum hma khân engtin chiah nge an sawngbawl?" tiin a zawt leh a.

Mawitea chuan, "Ka hre vek lo vang; mahse, ka hriat dan ang angin ka han chhâng ang che:  Kan pi pute kha Thihna la urhsun tak an ni tih mitthi an sawngbawl dân aṭangin kan hre thei. Mitthi chu an bualfai a, a thawmhnaw neih ṭha ṭha belin an chei a, a thil neih dangte pawh a bulah an dah chhuak ṭhin. Chhuatthlangah tap lam hawi in an mut tir a; tin, anih loh leh banglâi nghengin an ṭhut tir ṭhin. 

"Thângchhuah pa chu
Thângchhuah diar an khim tir a, vakûl chang an tawn tir bawk ṭhin. 

Râl that chu chhâwn an tawn tir a.

"Zaudawhpa chu vakûl chang buk tak tawn tirin zawngchal an khim tir bawk thin.

"Unau ngai chu ârchang kû ṭhiang an tawn tir a, lal nula ngai chu Vapual chang an tawn tir a, an khaw lal fanu anih chuan an hlau va an delh tir ṭhin. 

"Nula tleirawl chu vakiria khim tirin puanrin an sintir a, sumhmun thingai hnuaiah an phum ṭhin.

"Raicheh a thi chu hreipui an phumtel ve a, Hreipui hi mitthi kalkawnga hnawk a then fai nân an ti a ni. 

"Tin, Nausen thlathum hnuai lam a thi kha hlamzuih an ti a, hlamzuiha thi chu artui hum tirin lapuaa anu hnute tui sawr an hmuam tir ṭhin. Artui chu mitthi khaw lamah chuan a lum biang biang ang a, nausen chuan a ûm zêl anga mitthi khuaah chutiang chuan an in ûmlût dâwn a ni. Lapuaa a nu hnute tui sawr an hmuam tir na chhan chu a tuihal huna a fawh atân an ti a ni." tiin a chhâng a.

Zualtei chuan, "Mawite, anih leh Mitthi thlai chhiah tih hi eng nge a awmzia? Tu lo chinchhuah nge ni reng reng, min hrilh thei em? A tia.

Mawitea chuan, "Mite hriat dan ni ve maw, ka pa min hrilh dan ka han sawi ang nge.
"Hmân laiin nupa inhmangaih tak mai Tlingi leh Ngama hi Lunglui khuaah an awm a, inthlahlel taka an khawsak dun laiin Tlingi chu a thi a. Ngama lunglêng chu a ṭap a ṭap mai a; nikhat chu Ngama lunglêng ṭap chau chu zel angin alo awm a, mitthi khuaah a zuk kal a, a nupui Tlingi chu cher tak leh dawldang takin a hmu a, Ngama chuan a cher chhan chu a zâwt a, Tlingi chuan mitthi khuah chuan ei tur mumal a awm loh avanga cher anih thu chu a hrilh a, Tlingi chuan Ngama chu in lama haw a Lo va a thlai thar ṭha ṭhate chu a ei ve tura chhiah turin a ti a.

"Ngama chuan a nupui bula awm ve nghal chu châk hle mah se, a thu awih chuan a haw leh ta a. A harh chuan a thil hriat leh tawn chu mak a ti êm êm mai a. A tûkah chuan a thlai thar ṭha ṭha chu phur hawngin Tuium hunna bulah chuan Tlingi ei tur chuan a chhiah ta a.

"A hnuah chuan zêl anga awm lehin Mitthi khuaah chuan a zuk kal leh a, Tlingi chu thau tak leh hmelṭha takin a zuk hmua ta a, a thau chhante chu a zawt leh a, Tlingi chuan a thlai thar chhiah a ei avanga thau a nih thu chu a lo hrilh a, Ngama chu a lawm hle a. Chumi hnu chuan Ngama chu a harh leh a, Tlingi thu sawi chu a hre reng a.
Chuta ṭang chuan kum tinin Ngama chuan a thlai thar ṭha ṭha chu Tlingi ei tur chuan  Tuiûm hunna bulah chuan a chhiah ṭhin a. 

"Ngama'n chutianga a tih chhan chu midangte pawhin an hriat chuan an chhûngte thi tawh pual chuan ei tur chu an chhiah ve ta zêl a, Heta ṭang hian Thlai tar hmanga mitthi thlaichhiah hi alo chhuak ta a ni.

Tichuan, hun alo kal zêl a, an thlai thar ṭha ṭha chhiah an chin hnuah ran hmanga thlaichhiah an lo chîng leh a. Mi a thihin a ruang thlâk tlaiah ran an talh ṭhin a, chu pawh chu Thlaihchhiah tiin an ko bawk a. Nei nung deuh chuan sialte an talh a; mi nawlpui chuan vawk an talh a, vawk talh tur nei lo chuan Âr tal an talh ṭhin. Ran hmanga thlaichhiah an neih chhan chu mihring thlarau amah ngawta khawhar taka mitthi khuaa a kal tûr chu khawngaihin ran an talha, an ran talh thlarau nên chuan khawhar lo vin mitthi khaw lam panin an kal ṭhin turah an ngai. 

"Tin, kan pi pute kha Thihna la urhsun tak mai an ni tih ka hrilh tawh che kha, thihna an tawhin chhûngkhat laina khualkhuaa awmte thlengin an inhrilh a, heti anga khaw danga an chhungte hrilha kal hi "Zualko" an ti a, Zualko a kal hi mipa a tlângpuiin tlangvâl anni a, chung Zualkoa kalte chu an hrilh turte hnên an thlenhma chuan muangchâng lo vin kal pangngai aia chakin an kal ṭhin a; chuvangin, mi chak taka kal chu 'zualko kal' an lo ti ṭhin a ni. 

"Tichuan thlaichhiahna sa chu Khawtual mi, mitthi chhûng, ruang kilpha chinte phei chuan lusun chhungte khawhar hlauin mahni inlamah rawng pawh bawl lovin an eipui nghal ṭhin a. Tin, chhûngkhat laina bâkah ṭhenrual ṭha te, ṭhenawm te leh thlan lai hote pawhin an ei ve bawk ṭhin. Heti ang anih avang hian mi anu emaw, apa emaw, an thiha thlaichhiahna ran talh thei lo phei chu mipuitling lo vah ngaiin an dem hle ṭhin. 

"Hei vang hian hmânlai chuan chhûngkaw tinin Âr te, Vawk te leh Sialte hi vulh an tum hram ṭhin. Tin, Âr te, Vawk leh Sialte hian inthawina thilah leh Sakhaw kawng an zawhnaah pawimawhna an nei thliah hlawm a ni." tiin a chhâng leh a.
                                                 Zualtei chuan, "A nih leh Mawite, Mitthi chawpêk tih hi han sawifiah leh teh a," a tileh a.

Mawitea chuan, "Zualte zawhna i ngah sia engpawh nise, ka hriat dan ang angin kan chhâng leh poh che a niang chu," tiin heti ang hian a chhâng a. "Mitthi thlarau chu mihring taksa aṭanga a chhuah veleh Mitthi khuaah kal nghal mai lovin, In leh dai vêlah te, ramhnuai lui kawr leh tlângah te, pûkah te kalin thlathum chhûng chu damlaite khawvêlah la chêng rihin an ring a, hmu thei lo mah se chaw an ei pawhin an ṭhutna tur an zuahawl ṭhin a.

"Chaw an ei dâwn pawhin Naupang thi an neih leh Taite, Chemte rawn ei ve rawh le, an ti a; nu leh pa an nih chuan ka nu, ka pa rawn ei ve rawh le, tiin an sâwm ṭhin. Dam laite bulah hian Thlathum chhûng chênga an rin avangin thlathum chhûng chu an ei tur atân tiin Pathlang lam tuium hunna bulah emaw, kawmchâr lamah emaw, remchang laiah an ei tur an chhiah ṭhin a, chu chu 'Mitthi chaw pêk' an tih chu a ni," a ti a.

Zualtei chuan, "A nih leh Mitthi chawpêk chuan pi pute nunah khân awmzia a nei em?"tiin a zawt leh a.

Mawitea chuan, " Nei e, mitthite kha thlathum chhûng chaw an pe a, Thlathum chhûng mitthi chaw pêk hian Mizo pi pute nunah khân awmze thûk tak a nei a, hmeichhiain a pasal a sûnin a pasal thlarau chu thlathum chhûng chawpêk a ngai a, a nupui chu chaw petu tûr a ngaih a ni a, hei vang hian pasal dang nei thei tûra inkaihchhuah thian hun pawh thlathum hnuah a ni. Hmeichhia pasal sûn, thlathum a tlin hmaa inkaichhuaka pasal nei chu uire ah an ngai a ni. 

" Tin, hmeichhe uire chuan a pasal hnên aṭangin a haklai bâk engmah a chhuahpui thiang lo va, kawtchhuah thing lerah mitin hmuh turin a thul an khai/tar sak bawk ṭhin. Ram hnuaia an kal pawhin Sapuiin a seh duh an tia; tin, an thlan pawh a hai duh bîk an ti leh zêl a ni." A tia.

Zualtei chuan, "A nih, inthian tih awmzia hi eng nge?" A ti leh a.
Mawitea chuan, "Mitthi thlarau an hnêna a awm hun chhûng, thlathum a lo tlin hnu chuan mitthi khuaa kal tawh turin inthlahna hun, inṭhenna hun an buatsaih a, chu chu “Inthian” tih awmzia chu a nia,  “Thlanpaih” an lo ti bawk ṭhin." A tia.
                        

Zualtei chuan, "Mawite, tunlai kan Calendar-ah hian mi ṭhenkhati Thiṭin leh Mîm kût chu Thla hran hmingah hmangin, "Thiṭin Thla, Mîm kût Thla" an tia hei hi a dik reng em?" tiin a zawt leh a.

Mawitea chuan, A dik, a dik lo han tih tâwng chu keini ang hriatna nei tlem tan chuan a ngamawm loh a; mahse, ka hriat dan kan hrilh ve leh thâwr mai ang che, "Thiṭin leh Mîm kût hi thil inzawm, lakhran theih loh hman chhunzawm ṭhin a ni. Mizo pi pute khân kum khatah kût chi thum: Chapchar kût, Pawl kût leh Mîm Kûtte an nei a. He'ng kût zîngah hian atê ber leh nepber nia an sawi ṭhin chu Mîm kût hi a ni. Mahse, an sakhaw thu Pîalral kai nên inzawmna a neih tlat avangin Sakhaw Kût a ni a, pawimawh ber dân a nei tlat, chu chu Nupa inboral san chungchângah a ni. 

"Kan sawi tawh angin Hmeichhia a pasalin a thih sanin a pasal zahawmna leh hlutna kha kum khat tal a nupui hian a vawn nun a ngai a ni. Mi a thih aṭanga thlathum hnuah emaw, mitthi thlarau an ṭintir thla, Thiṭin thlaah emaw mitthi pual kût an siam a. Mîm pawh alo tawlh tawhin alo thar tawh a, Mîm chu bilhin Mîm Zû an siam a, Vaimim pangngai zû aiin Mîm Zû hi a thlum tui zawk avangin he mitthi pual kûtah hian an in ṭhin a; chuvangin, chu kut hmingah chuan Mîm kût an tita a ni. 

Mîm kutah hian Ârte talhin Mim zûte chu in in an inthian ṭhin a. lnthian aṭanga lo kal Inthen hian pawimawhna an nunah khân a nei bawk a, an inthen loh chuan inthawina lam thil rêng rêng kha an hmang ve thei lo a ni.  Heti ang hi a nih avangin Thiṭin lek Mîm Kût hian an nunah khân awmzia alo neiin alo pawimawh êm êm a ni," tiin a chhâng a.  

Zualtei chuan, "Anih, Thiṭin leh Mîm kût lo hmang hmasatu hi tu nge i hria em?" tiin zawt leh a.

Mawitea chuan, "Hmânlaiin Lal pakhat Savunga hi a awm a, a lusun lunglêng chuan mitthite mitthi khuaa kal tura thlahna neiin an pual kût, Mîm kût a hmang a,  Khaw dangte pawhin an hmang ta zêl a, chuta ṭang chuan Thiṭin hi neiin an pual Mîmkût hi hman a lo ni ta a ni. Chu hun chu Thiṭin thla tiin an lo ko zui ta a, chu chu September thla kan tih hi a ni.  

"Tin, heti anga Savunga'n a hman hnu hian lal pakhat, Rolura nupui sûn lunglêng, nupui neih duh chuan Thiṭin thla (Sepṭember thla) hi nghâk thleng zo lovin Thla zîng thla (August thla)ah Mîm Kût hi a hmang ta mai a, chutia  Rolura'n a hman tâkah chuan khaw dangte pawhin Thla zîng Thlaah hian hmang an lo awm veleh ta a ni, an ti bawk a.

"Hei vang hian Thlazîng thla (August thla) Mîm Kût chu “Rolura Mîm Kût” an ti a.
Thiṭin Thla (September thla) Mîm Kût chu “Savunga Mîm Kût” an lo tih phah ta a ni.
Thiṭin awmzia chu, “Mitthi Thlarau nêna inṭhenna/inthlahna,” tihna a ni a, Mîm Kût chu mitthi puala an kût hman hming a nia, hun bi chhiarna Thla hming a nilo." A tia.

Zualtei chuan, "Mawite, an hman dan min han hrilh law law teh?" A ti leh a.
Mawitea chuan, "An hman dan chu heti ang hi a ni:- 

"Mîm kût lai hian mitthite chuan an chhûngte chu tlawhin ei turte pawh an lam ngei an ring a; chuvangin, Mîm kût hma niah chuan an thlai tharte chu an lo la khawm lâwk a, chu chu “Mitthi chaw zawn ni” an ti a. Tin, chhûngtinin chhang an dêng a, Mitthi tân a kawpkimin fun rukin, te tak tê têin an fun a; damlaite tân a kawpkim lovin an fun bawk ṭhin. Mîm kût an hman nia in tur Mîm Zû an lo buatsaih lawk a. Mîm Zû hi Vaimîm panngai Zû aiin a thlum tui zawk a ni tih ka sawi tawh kha. Tin, Vaimim Zû hi mitam tak chuan an in ve tho bawk a ni tih hre tel ila.

"Mîm Kût hma ni chuan chhângkaw nu berin an chhûngte thi tawh lim a siam a, an siamlai chuan an chhûngte thi tawh ngai chuan an ṭap zawih zawih ṭhin. Heti ang hian tih tur ṭul zawng zawng chu an lo buatsaih sa a.  

"A ni alo thlen chuan an thlai thar ṭha ṭha leh an chhang den mitthi puala an funte chu Pathlang lam, Tuiûm hunna bulah emaw, kawmchâr lamah emaw chuan an chhiah a; tin, an chhûngte thi tawh lim chu Mualzawlah din tirin pakhat chu an zalh a. Chu chu an lam hual a “hler” an ti a.. Mîm Zû an ina  Khuang an bêng a, Seki an khawng a, mitthi ngaih hla sain an lam dual dual ṭhin. A khat tawkin Dârkhuang an tum tuvu vuah vuah a.
“Bungpui a ṭang a bal, a zik thim reng e,
Milai kan ṭang bal e, lâikhum a ṭhing reng e,
Lurhpui a sâng khi e, Vân hnuaiin an hril e,
A chhipah chuang ila, fam ka ngaih khua lang maw?" 

“Che! Rihtlâng liam lo la,
I fenkhi leh tiandâr lo nghâk la,
Rihtlâng liam lo la,” tiin an in awi ṭap zawih zawih ṭhin a ni, an ti.

"An chhûngte ngaia an ṭah an ṭah ṭhin avângin Mîm kût hi “Ṭahna kût” an lo ti bawk ṭhin. Nithum hnuah chuan a duh apiangin an thil chhiah chu an ei a thiang tawh a. An ei bang chu an seng fel leh mai ṭhin a ni." tiin Zualtei chu a hrilh leh ta a.

 Zualtei chuan, " A ngaihnawm hle mai, ka hriat ngai loh ka hriat pah ṭeuh mai," a tia mut hilh zai an rêl ta a.

Mîm kût hi mi ṭhenkhat chuan kum1450 vêl, Sepuikhur aṭanga hmang ṭan ang a sawi an awm. 'Hetih hun lai hian Vaimim hi chaw a an rin pakhat a ni,' tiin.

Heti ang hian kumkhat chhûnga thi thlathum tling tawh zawng zawngte chuan a rualin an hmang tlângpui a; tin, mimal, chhûngkuaa lo hmangte pawh an awm ve tho bawk. Thiṭin thlaah Mîm Kût hi an lo hmang ṭhin a ni.

Thiṭin neia mitthi pual Mîm kût an hman zawh hnu hian Mitthi thlarau chu Mitthi khaw lam panin an kal tawh turah an ngai a.

Awle, Kan pi puten Mîm kût an hman dân kan hre ta a, Kristian Sakhaw zuitu kan nih tawh avangin Mîm kût hi kan pi pute hman dân ang ngau ngau a hman chu a rem tawh awm lo ve; Chutihrualin, min thlahtuten tih dâna an lo neihte vawn leh hriat sak hi kan kova innghat a nih si avangin Pi pute hman dân zulzui ni si, kan Kristianna nêna inmila hman thiam erawh a pawimawh.

Rawtna: Mitthi thlarau tâna chhiah tur Thlai thar lakkhawm a tuium hunna bula an chhiah te, chhûngkaw nu berin an chhûngte thi tawh lim an siam te, Mualzawla an din tlar tir a Mitthi lim leia an zalh lam kuala an hler angte pawh hi lan tir tho siin Mîm Zû aiah thingpui sema, Kristianten tûn laia mitthi kan neiha khawhar hla nên zaia kan thlahliam ṭhin ang hian kalpui ta ila a ṭha mai lawng maw, Eng nge i ngaih dân le?

 
                  BUNG  16
                  Mizo Pi pute                           Thlarau kalkawnga:

Zan khat chu Zualtei chuan, "Mawite Hringlang tlâng lo lan thu te, Rih dil Mitthi khua a nih thu te, Hringlang tlâng leilunga hmehbel a nih thu thlengin min hrilh tawh bawk a, Dama kan khawvar chuan Hringlang tlângah chuan min hruai la, mitthi thlarau kalkawng fan pahin an chanchinte chu min hrilh leh la ka duh hle mai," a tia.

Mawitea chuan, "Teh reng mai Pathian zâra dama kan khawvar phawt chuan kan tum dawn nia, tun tak chu kan awllai tak pawh a nia lawm." A ti ve a, an muhil zui ta a. A tuk khua alo vara Tukṭhuan an eikham chuan Zualtei leh Mawitea chu eitur chi hrâng hrâng kengin Hringlang tlâng pan chuan an kal ta a.

Hringlangtlâng an thlen chuan Mawitea chuan, "Kan pi pute chuan Thiṭin an neih a, Mîm kût an hman zawh hnu chuan Thlaraute chuan an chenna tur Mitthi khua chu an pan tawh turah an ngai a, an kalkawngah chuan,
1. Pîaltlêp
2. Lungleihlawn
3. Lungrahbuk
4. Hruaikawn dil
5. Hruaikawn
6. Luruhkham 
7. Hringlangtlâng
8. Hawilopâr 
9. Lunglohtui leh
10. Pawla kawtchhuahte hi an kaltlang vek a ni an lo tia," tih thu chu a han sawi hmasa a.

 Zualtei chuan, "Mawite, chung chanchinte chu min han hrilh teh vawiin chu chuti ang tura kal kan ni bawk a," a tia.

Mawitea chuan, "A nih leh Chhim lam aṭang hian i han chuan kual hmasa ang hmiang," a tia Hringlang tlâng kawnzawl aṭang chuan chhim lam tlâng pawng larh chu an pan ta a, Chuta ṭang chuan Mawitea chuan Zualtei chu Pialtlep awmna chu kawh hmuhin an thlir vang vang a. Heti ang hian Pialtlep, Lungleihlawn leh Lungrahbuk chanchinte chu a hrilh ta a.

1. Pialtlêp:
"Zualte, Thiṭin an neiha Mîm kût an hman zawh hnu chuan thlaraute chuan mitthi khua an pan tawh tura an ngaih thu kan sawi tawh a. Thlarauten mitthi khua an panna kawngṭum hmasa ber chu Pîaltlêp hi a ni. Pîaltlêpah hian thlarau kal hmasate chuan a kal tharte chu an lo hmuak a; tichuan; pialtlep aṭangin Lungleihlawn awmnaah an kal leh a," tiin.

2. "Lungleihlawn
"Lungleihlawn hi Pialtlêp aṭanga hmar lam, naurual lo fing vêl a hla, Sihpui lui leh Khuai lui infinna bula awm a ni a.

"A awmna kawr zau zâwng hi fit 25 vêl niin, a thuk zâwng hi a lung chung lam aṭangin fit 25 vêl a thûk a ni; amaherawhchu, fur ruahtuiin hnawl a chhek dân a zirin a danglam ṭhin a. Thlarau mitthi khaw lam pana an kal hun, Thiṭin thlaah hi chuan Favang ruahtui a tlâk tawh ṭhin avângin Patêkin a bawh ṭhin a, a nal thei hle. Thlaraute chuan inkai liam liamin an lo zawh kai ṭhin niin an ngai." tih thute chu a han hrilh a, 

Zualtei chuan, "Mawite, anih Thlarau kalkawnga an lo ngaihna chhan chu min han hrilh teh a," a ti a.

Mawite chuan, "A nih lo ngaithla rawh kan sawi ang e, Kum 1953 khân Mualkawi khuate chuan Pialtlêp leh Lungleihlawn awmna bul ram khu thlawhhma atân an ṭheh a, chung hunah chuan Ramngaw an la ni vek a. Fâvangah chuan Pu Rinchungnunga leh a ṭhiante chu Vahsan lain Lungleilawn awmna bulah khuan an riak a, an chung tlângsâng lamah Pu Ngawihthawnga leh a ṭhiante an riak ve bawk a.

"Tahrik ni 7. 10. 1953-a Zanriah an eikham chuan Pu Rinchungnunga leh a ṭhiante chuan Thawm danglam tak mai Pialtlêp aṭanga Lungleihlawna rawn kal thawm chu an hria a. An vai mai chuan beng chhiin an an ngai thla a. Nakinah chuan an lal nu, Pi Thangsavungi aw ngei chuan, “Hei ha, hui ha, ka va han chau teh lul êm!” a tih ri chu an hre ta a, mak an ti hle a. An thawm hriat leh an lalnu awrawl chu lungrahbuk awmna kawrah lûtin tlângsâng hruaikawn lamah chuan an liam ta a.

"A tuk zîngah chuan an lal nu thih thu chu Pu Thanrûma chuan Pu Rinchungnunga te leh Pu Ngawihthawngate chu a rawn hrilh a, nat lâwk êm êm pawh nei lo vin Pi Thângsavungi an lal, Vânhnuaikhûma nupui chu a thi hi a lo ni a. Pu Rinchungnunga te leh Pu Ngawihthawngate chuan an thawm hriat dante chu sawii Pu Thanrûma chu an hrilh ve ve a, mak an titlâng hle a. An haw ta a. Chuta ṭang chuan Pialtlep leh Lungleihlawn hi thlarau kalkawngah an lo ngai a ni." A tia.

Zualtei chuan, "A nih leh Lungrahbuk mitthi kalkawnga ngaih a nihna chhan hi min han hrilh leh teh," A tileh a.


3. Lungrahbuk: 
Mawitea chuan, "Sa lu lam zai, sakhal zai an tihah chuan heti ang hian kan hmu a: A vawr e, a vawr e Lalhmingliana,
Tumpang sialin a vawr e Lalhmingliana;
A khu Ṭiau lui phai kuamah dâr ang an chhai,
Tumpangin a vawr e Lalhmingliana" tiin.
He hla hi nauawih hla tia sawi a ni bawk a, He hla thuin a sawi chu:- Hmânlaiin Ṭiau phaiah Tumpang kawlh tak an bei a, vanduai thlâk takin Sapeltu zinga palkat Lalhmingliana chu Tumpang sialin a vawrh hlauh mai ani," (Dr Lalruanga)

Ṭumkhat chu Pasalṭhaho  ramchuak hi Lungrahbuk awmna bulah hian an riak a, zanah chuan an hotu pa ber chuan an riahna bul lam pana thawm mak tak, mihring thawm ang tak ni bawk si lo kal hi a hria a, a thawm hriat chu an riahna bul maiah chuan lo kal zêlin chu thawm kârah chuan awrâwl hi a hre ta a, nguntakin a han ngaithla a, a nupui awrâwl ngei niin a hria a, heti ang hian:

‘Aw! Rappui chung sâng bellâm chhûnga ka Sarep dah leh, Banglai Fairel bêl chhûnga ka Ârtui dah tak kha aw! Ka kal dâwnin ka fate lah ka hrilh ta si lo va, ka pasal lah chu ramchhuakin a kal daih mai sia,’ tia a sawi chu a hria a. 
“An riahna bul kawrtea lung inkhang an rah ri chu a hre thei a, ngun takin a en a, a hnuah chuan midangte pawh lo kalin an rawn rap ve zêl a. An kal liam hnu chuan an lung rah awmnaah chuan kalin an rap ve a; tichuan, ngaihṭha lo zetin ngawirengin a mu veleh a. 

"A tûkah chuan a nauteho chu a hrilh a, anni chuan an lungrahbuk chu an en hlawm a, an han rap ve a, a lo buk thei ngei chu niin. An hotupa berin chutiang thu a hriat takah chuan haw zai rêlin an haw ta a. 

“In an thlen chuan a nupui chu nat lâwk êm êm pawh nei lovin a lo thi hi a ni a, a aw hriat chu finfiah nân Rappui chungsâng Bellâm chhûng chu a han en a, Sarep chu a lo awm a, Banglai Fairel bêl chhûng chu a han enleh a, chutah pawh chuan Artui pawh chu a lo awm bawk a, chuta ṭang chuan he lung hi Mitthi thlarau chuan an zawh ngei ah ngaiin kum 1887 chhoah khân ‘Lungrahbuk, mitthi thlarau kalkawng,’ an lo ti ṭhin a ni," (Doera Khuangleng Pasalṭha)

"He lung hi Zân lama buk thei lova kam tlat pawhin a tuk zîngah chuan han rap ila a buk leh zêl a ni, an ti a.  Finfiahtute pawh an awm nuala a finfiahtute chuan, 'a dik a ni' an ti ṭhin. He Pasalṭha ram chhuak thil tawn hian sawi zui pawh a hlawh hle nghe nghe a ni" tiin a hrilh a. Lungrahbuk aṭang chuan Hruaikawn dilah, chuta ṭangin Hruaikawnah an kal leh ṭhin a.

4. Hruaikawn dil:
Mawitea chuan, "Hruaikawn dil hi Lungrahbuk awmna chhak lawka awm a ni. He hmun pawh hi an tlawh ngei ngei ṭhin, an lo ti a.

"A tui rawn tlin ṭan dân mita hmutu Pu Zakûnga Ruantlâng khua chuan, 'Kum 1968 Fâvangah a dil khûr khawthlang lam hi a rawn ri burh burh a, thawk lehkhatah malpui tia zet tur hian mihring chen dâwn laiin a rawn irh chhuak vâr bulh bulh a, rei lote chhûngin dil tih tham takin a tling ta mai a. a tlin tam lai ber hian 'fit 18 zet a thuka tling a ni.' A tui rawn irh chhuahna chu fit ruk bial lai hian a dup dul mai a, kan rap a ka ngalrek a pil a,' tiin a sawi. Kum 2000 khân a rawn tling leh a chu chu thlalâka kan hmuh hi a ni. Kum tinin a tling ziah lo va, tûn hnuah phei chuan a tling ngai tawh lo."a tia.

Zualtei chuan, "Mawite Hruaikawn hi Hruaikawn a nih chhan leh mitthi thlarau kalkawng a nih dan hi min hrilh thei em?" tiin a zawt leh a.

Mawitea chuan, "Hrilh thei e, lo ngaithla rawh aw," tiin heti ang hian a sawi ta a.

5. Hruaikawn:
"Hruaikawn hi Hruaikawn dil khawchhak lam, Hruaikawn dil chhak lawka awm a ni a,
Zadêng lalte khân Ṭiau chhaka an awm lai, thlang an tlâk hmain Tuichhina Mângthawnga Râlte lal awm chu rûnin pem hruai takin an hruai a, tûna “Hruaikawn, mitthi thlarau kalkawng’’ an tih zui tâkah hian an hruai a. Mipuiin an lo chang ru a, Sîallam dâr khumtu hmalama kal zawng chu an chhuah vek a. Sîallam dâr khumtu zawngte chu an that vek a.' Hei vang hian he kawn hi Hruaikawn tih a nih phah ta a. 

"Tin, inthahna râpthlâk tak leh thisen tam tak luanna hmun a nih bawk avangin thlarau kal hmasate chuan a kal tharte chu hruaiin an tlawhpui ṭhin a  chuvang chuan, “Hruaikawn Mitthi Thlarau kalkawng,” tih a lo ni zui ta a ni," tiin.

"A awmna hmunah hian New Hruaikawn khua tunah chuan a awm tawh a. He khaw lo pian dân hi  han sawi lawk ila:  
Hringlangtlâng bulṭhut chhim lam, Leisen ramah hian Fai hmun, Fai benvawn an tih chu a awm a, chu Faibenvawnah chuan Leisen khuate chuan kum 1983 khân khua dinin tun thleng hian an awm a, Fai benvawma khaw dintute chuan an khaw hmingah chuan Mualkawi ram chhûnga awm “Hruaikawn,” hming chu Mualkawi khaw tlâng hruaitute hnênah khaw hming atân hman an dil a, Mualkawi khawtlâng hruaitute chuan lo phalsakin an khaw hming atân an pu ta a ni. 

"Hruaikawn khuate chu inṭhen hrang lehin mi ṭhenkhat chu “Hruaikawn, mitthi thlarau kalkawng,” awmna hmun, Mualkawi ramah hian kum 1995 khân Mualkawi khuain an phal lo chungin an awm veleh a, an khaw hmingah “New Hruaikawn” an ti veleh a,  Hruaikawn Mitthi Thlarau kalkawng  awmna hmun hi tunah chuan Field-ah anni hian an lai tawh a ni." a tia.

Zualtei chuan, "A nih leh Luruhkham hming phuah chhan hi eng nge nia, tute nge he khamah hian luruhte chu lo dah?" tiin a zawt leh a.

6. Luruhkham:
Mawitea chuan, "Hruaikawn hmar lam, Kawnkhel bul mai aṭang khuan Khambang sei tak hi, khawthlang hawi zawngin hmâr lamah tuna kan awmna Hringlangtlâng su hian a inthlung chho zuia, he kham hi ‘Luhruhkham’ chu a ni a. 

"Hmânlai chuan Mualkawi ramah te, Leisen ramahte hian Hmar hnam peng pakhat Faiho an awm kan tih tawh kha, chung Faiho chuan hêng Kham kâr pukah hian an chhûngte ruhro an lo dah a; chuvangin, Luruhkham tiin an koh phah ta a ni. Tichuan,  Mitthi thlaraute chuan he kham hi zawhin tuna kan awmna Hringlangtlâng hi an lo lawn ṭhin a ni," an lo ti ṭhin a.

Awle, hêng a chunga kan sawi tak Thlarau kalkawngte hi Hringlangtlâng chhim lama awm an ni a, Hringlangtlâng i kal hunah chuan rilrua pi pute nun leh hun ngaihtuah lêtin i thlir vang vang dâwn nia. Heti ang hian hlain Pu Lalnunzama pawhin alo phuah a:

"1 Fâm rauthlaleng lamtluang han zawh meuh chuan,
Chûn leh zua lenrual unau dairial changhnu,
Min ngaihtir e, thinlaiah, pialtlep lung phei duai zawla
Suangleihlawn zawha nau ang an kaih laite,
Min dawn tir e in rauthla lamtluang sûlhnu fan changin.

2 Chau leh rumin Lungrahbuk an thleng a,
An hrailêng thinlai a châm, ngaihna an nêm,
Chham chhuakin hring chang mêk tân, ṭhang leh tharte hriat reng nân,
Thawm leh sûlhnute min lo hnutchhiah ta a,
Chutin Hruaikawnah liamin Hringlang tlâng sâng an pan ta,

Tuichhin tlâng aw..! Hringlangtlâng,
I mawi hluan e tlâng dang zawng ai paw'n;
Rauthla kaina Rihlipui chiangten a lang e Hringlangtlâng sângan,
A tlâng chhip dila Lengngha lêng dêl dêl han thlir phei chuan,
Suangtuahna mai chuan a mawina leh hlutna rêng a chhui phâk lo.

3.Vangkhaw ngai luaithli nûla an thlirna;
Hringlangtlâng an kan thlir ve in sûlhnute,
Hawilopâr tawna hnutiang in chhawnna vangkhua zawngte,
Zarva lênna ram dai an chang zo ta,
Hawilopâr tawn ve mah ila, thlir zai rêng kan bang lo.

4. Vangkhaw ngai bang lo chûnnu an hruai e,
Rauthlalêng kaina Rihlipui lam panin;
Chûnnu hrailêng ngai lunglêng a bâng thei lo, luaithlinul,
An dâwn tir e, lunglohtui a lung dam nân,
An kaina Rihlipui kan thlir ning lo, Hringlangtlâng an." tiin.

Mawitea chuan, "Zualte, Kan ei tur ken kha ilo ei phawt teh ang, chumi hnuah kan sawi chhunzawm leh dâwn a nia," a tia.

Zualte chuan an thei tui ken chu thliin, chhangte chu a chhawpa, an ei dun ta a. An ei pah chuan, Zualtei chuan, "Mawite, hei mite hriatpuiah pawh kum 32 chhûng zet he thil hi i ṭulpui tawh a, i beisei ang chu ala thleng lo hle a, beidawn chângte hi i nei ṭhin em?" tiin a zawt a.

Mawitea chuan, "Beidawng lo ve; amaherawhchu, YMA-in Deputy Commissioner kuta kan hlan hnua Deputy Commissioner kaihhruai District Park Committee hmalâknaa Ministry-a thlen ani ṭhin chung pawha Ministry lam hnathawk tura kan au eih zo ṭhin lo kha chu mak ka ve ṭhin." A tia.

Zualtei chuan, "Mawite, kan in eipuar tawh bawk a, kan hmabâk lamah kir leh tawh ang, Hringlang tlânga thlarau lunglêng awm dan hi min han hrilh leh phawt mai teh," a tia. 
  
7.     HRINGLANG TLÂNG.

Mawitea chuan, "Mitthi Thlarau, mitthi khaw lam pana kalte chuan Hringlangtlâng hi an thlen chuan hring an chanlai khawvêl lam chu thlirin, an nunhlui leh thiltihte chu ngaiin an lunglêng chu an ṭap zawih zawih a; chuvangin, he hmun hi “Ṭahna tlâng” an lo ti bawk a, mitthite thlarau khawvêlah chuan hmun lunglên thlâk lai ber leh sawi hlawh ber a ni.

Ram lama Thangchhuah leh Pasalṭha nupuite chuan, he hmun aṭang hian khawvêl lam chu thlirin,
'Aw..!! Taitea pa, chhûngkima lam kan thai lai leh, Sahrâng thlunglû kan aih za laite kha, ka va han ngâi teh lul êm..!! I thawm suangtuahna mai maw ka chan tawk. Âw...! Taitea pa, ka va han ngai tehlul che êm..!! ka vai zo ta,' tiin khawvêl lam chu thlirin an ṭap zawih zawih ṭhin a. Kal pawh an kalsawn thei lo va.

"Chumi hnuah anmahni hruaitu chuan, 'Ka hrethiamin ka khawngaih hle che a sin; mahse, Hringlangtlâng aṭang hi chuan hring lam khawvêl i ngaih a bâng dâwn lo, hawh teh, i kal teh ang,' tiin hawilopâr vul chikchekna hmunah chuan an hruai lui a. Chuti chung chuan ṭap zawih zawihin 'Kei zawng ka ngaingam lo, vawikhat tal min thlir tir leh teh,' an ti a; mahse, anmahni hruaitu chuan Hawilopâr mawi taka a vul chikchekna hmun lam chu an panpui tho va." tiin. 

Chuti ang thu a han sawi chuan Zualtei chuan Mawitea thusawi chu a ngaihtuah chhunzawm vang vang a. Chumi hnuah, "Mawite, Hawilopâr vul chikchekna hmuna an hruaina chhan chu eng nge?" tiin a zawt zui nghal a. 

8. Hawilopâr:
Mawitea chuan, "Hawilopâr mawi taka alo pârvul chikchekna hmun an thlen chuan anmahni hruaitu chuan,  'E khai..! heta hi Hawilopâr mawi takin a lo vul chiai a lawm, hring lam khawvêl i ngaih leh thlir i châk thu hlir i sawi reng mai si a, he Hawilopâr hi thliakin ka han tawn tir ang chia; khawvêl lam chu ngaiin thlir leh châk hle mah la, i thlirkir thei tawh dâwn lo a ni,' tiin Hawilopâr lo vul chikchek chu thliakin an tawn tir a. Khawvêl chu an thlir leh a thiang tawh lo va; mahse, Thlir leh an chakin an la ngai êm êm reng tho va. 

"Hawilopâr hi englai pawha a pâr, hmuh tur awm reng a ni lo va; mahse, a pawimawh hun lai tak, thlaraute'n miithi khua an pan lai, Thiṭin thla hi chuan mawi takin an pâr vul chûk ṭhin a ni.

"Tin, Hawilopâr hi Hringlangtlâng Chhim leh Hmâra ṭhen hrangtu Lunglohtui hnâr, tûna dil awmna  kawr ruam raidupah hian an awm ṭhin a; mahse, dil khuah a nih takah hian Dil hian a tihlum zo ta a ni." A tia.

9. Lunglohtui: 
Mawitea chuan, "Hawilopâr chu tawnin beh tawh mah se, hrîng lam khawvêl an ngaih leh thlâkhlelhna chu a la reh chuang lo va, thlir leh an châk thu chu ṭap chungin an la sawi reng a; chuvangin, hrîng lam khawvêl an ngaih leh thlâkhlelhna a reh a, thlirkir an châkna a bona turin Lunglohtui dâwn tir turin Lunglohtui awmnaah chuan an hruai leh a. 
a
"Lunglohtui awmna an thlen chuan anmahni hruaitu chuan, 'E khai, heta hi Lunglohtui alo tlingpiau a lawm, khawvêl i ngaih leh thlir leh i châk thu hlir ila sawi reng a, he Lunglohtui hi ka han dâwn tir ang chia; tichuan, khawvêl i ngaih leh thlâkhlelhna zawng zawng chu a bo tawh anga, Pialral thlen hlan nghâkhlel takin kan kal tawh dâwn a ni,' tiin Lunglohtui chu  an dâwn tir ta a; Lunglohtui an dâwn hnu chuan hrîng lam khawvêl an ngaihna leh thlâkhlelhna te, thlir leh an châkna zawng zawngte chu a bovin alo reh ta a, mitthi khua thlen hlan nghâkhlel takin Pawla kawtchhuah lamah an kal za ta a." tih thute chu a hrilh ta a. 

Kan sawi tawh angin Lunglohtui luanna kawr hi Hringlangtlâng chhim leh hmara ṭhen hrangtu a ni a, Hringlangtlâng khawchhak lamah hian Pîaltlêp lung hi chhimchhak hawi zâwngin a inphah duai mai a, chu pîaltlêpah chuan lungsum a khuar thliah hlawm a, lungsum khuarah chuan zotui thiâng hit raih mai hi a tling piau hlawm a, chung chu Lunglohtui chu a ni. Zualtei leh Mawitea chu Lunglohtui hmunah chuan chawlin a tuite chu dâwnin an hmaite an phih a.

Zualtei chuan, "Mawite, Pawla kawtchhuah hi mitthi khuaa kal tur hian kaltlang ngei ngei a ngai em ni?" tiin a zawt leh a.

10. Pawla kawtchhuah:
Mawitea chuan, "Mitthite chuan mitthi khuaa lut turin Pawla kawtchhuah hi an kaltlang ngei ngei a ngai a,  Pawla chuan mitthi khuaa lut tur a kawtchhuaha lo kal rêng rêng chu hring an chanlaia an nun leh chanchin chu alo zawt zêla, a tehnaa tling zo lote chu a Sairawkherh lianpui chuan alo sai zel ṭhin a. Tin, Pawla kawtchhuahah hian minaran chenna mitthi khaw panna leh Pialral panna chu a inṭhen hrang a ni,' an tia," tiin a sawi a.


Pawla kawtchhuah hi Lunglohtui aṭanga hmâr lam, mitthi khawthlir tlâng hnuaiah hian Tlâng zumrât leh tlâng dung zawl nuam tak inthlunzawm hi a awm a, chu chu Pawla kawtchhuah tih a ni bawk a.  

Zualte engpawh nise, mitthi khaw thlir tlâng lamah i chho phawt ang, Pawla Kawtchhuah an paltlang dan chu kan la sawi chhunzawm leh zâwk dâwn a nia," tiin an chhuak chho ta a.

Mitthi khaw thlir tlâng aṭang chuan an hnuai maia Pawla Kawtchhuah chu Mawitea chuan a kawh hmuh a. Ṭhut hmun an rem hnu chuan Mitthi khua Rih dil thlir pahin Zualtei chuan, "Mawite, heti ang thuzam ropui awmzenei tak kan pi puten min lo hnutchhiah hi ava hlu teh lul êm! Mahse, kan 'Uṭawk tur vawn' rih mai mai tak sia." A ti zui vang vang a. 

Mawitea chuan, "Ni e, hêng hi hluta khawtin hian Hringlang tlângte hi nei awm tak kan nih laiin, hnuchhawn thu tih takak mi tamtak chuan kan la hnuchhawn a, a ṭhen hei chu a dik lo, hei hi a dik zâwk, lo titawk lah bo lo." A tia.

Zualtei chuan, "Mawite, Ṭhangkhat lian teh meuh ilo ṭulpui tawh kan pi pute thuzam leh hmehbelna hmun min fanpui taa a manhla ka tiin a hlawkthlâk ka ti takzet a, ka nun pawh a hausak phah hle mai, mahni thlahtute chanchin hriat mumal neilo khan ka hriatbelh ta ṭeuh a nih hi. Min thlahtute chanchin hriat leh hman ṭangkai kawnga Sawrkhâr leh mipui kan ṭhanharh hunah chuan i beisei hi tihhlawhtlin in ala awm ngei ang chhunzawm zêl rawh, a ti ve charh charh a.

Mawitea chuan, "Ni e, thil reng reng hlutna hi a duhtu rilruah a a awm a; chuvangin, kan duhna leh beiseina miin min hlutpui lo hi dem ngawt thei kan nilo. Thil reng hi bulṭantu awm a ngai ṭhin a, heti anga hêng thil buaipui theia ka awm hi ka lawm hle a ni," a tia. 

Chutia an titi bawrh bawrh lai chuan An chhak lawk Lêntlâng ngawpui chu ni tla tur chuan a rawn chhun tle ta suar suar a, an hnuai maiah Mitthi khua alo dum pawlkûk bawka chung chu thlir pahin Mawitea'n "Hringlangtlânga'n" tih hla a phuah, HC Lalramchhanin thiam taka a sak chu an ngaithla a, a sak tawp chuan Hringlang tlâng chu an ṭinsan ta a.
       HRINGLANG TLÂNGA'N                          -By C.Lalthanmawia.

1.Pîalral thleng tura an sawi chu, 
Thângchhuah, pasalṭha, khûangchawite,
Nun zemawi chawisângin tlawmngaihna nên,
An lênlai nun tham'an ka phal lo.

* Pipu lênlai pîalral tuan thu,
Chawntin thâng aisân chul mah se,
Rangka dârtui Zephyr lunghlu ai paw'n,
Zofa lêng tân a hlu zâwk si a.

Hringlang tlâng'an vangkhua lo chuanin,
Luaithli an nul kal zai rêng rêl lovin,
An tawn tir e hawilopâr mawi,
Hringnun ngaih rêng an bâng si lo,
Lunglohtui dâwnin vangkhua nghilhin,
Lungchim te'n pîalral an lâwi ta e.*

2.Rauthla lamtlûang thinlai luahtu,
Changchi vawrna chhaktiang daiah,
Thingrihnîm hawilopâr an vul chiai e,
Siktui thiang lunglohtui tling piau e.

* Zîngvawnzawlah dernak ûm lo,
Fâm khawpui rûn sîanglawi turte'n,
Pawla sailung tawng maw zîngvawnzawlah,
Thanlâi chhîng thei nau ang nui za e.

3. Thlafam vângkhua rihlipui hi,
Chiangte'n a lang hringlang tlâng'an,
Rualduh sul ang hawiin rawn kai ve ru,
Riah rûn chhunrawl, siktui thiang awm e.
Note :- Thu ṭhenkhat hrilhfiahna
1. An sawi = mite sawi ṭhin.
2. Âisân = duhthusâm.
3. Chawngtin thâng = thâng nasa/a ṭhalam a hmingthang.
4. Changchi vawrna = thlai chi thlâkna/tuhna.
5. Chhaktiang = khawchhak.
7. Chhun rawl = chawchhun/chhunchaw.
8. Chuan = thlir, hawi vel.
9. Dernâk ûm lo. = tihder theih loh.
10. Hringnun = damlai/mihring nun.
11. Lênlai = damlai nun.
12. Lamtluang = kalkawng.
13. Lungchim te'n = Lungawi.
14. Lawi = lût/hawng
15. Luai thli nul = ṭap, mittui tla, hru.
16. Riah rûn = riahna in.
17. Rauthla = thlarau, thla.
18. Rûal duh = ṭhenrual ṭha.
19. Sûl ang hawi = hnu chhui.
20. Sûl  = thil kal tawh, hnu lam.
21. Sîanglawi = chenna tur hmun pan.
22. Sailung = saihlum.
23. Sen nau = naupang.
24. Siktui thiang = tui fim tak, tui thianghlim
25. Thlafam vangkhua = mitthi khua.
26. Thama'n = riral /ral
27. Tuan thu = thawnthu hlui/hmakhawsâng thu.
28. Thingrihnim = thingbuk.
29. Thanlai chhîng =hmingthanna khum.
30. Thamral = zuzi. Engmah lo a chang.
31. Zîngvawn zâwl = mitthi khaw kawt chhuah.


                 BUNG  17
Pawla kawtchhuah thu leh hla                    ṭhenkhatte:

Mawitea'n Mitthi thlarau kalkawng Pialtlep aṭanga Pawla Kawtchhuah thleng an kaltlang dan chanchin a hrilh chu Zualtei chuan a ngaihtuah chhuak leh ṭhin a. Kan pi pute hi thuzam an thiam mang e aw! A tileh vang vang ṭhin a. Nikhat chu Zualtei leh Mawitea chu an pahnihin inah an awm a, Zualtei chuan, "Mawite, Pawla Kawtchhuah an kaltlang dan chu min han hrilh leh teh, hman ni khân min hrilh hman ta si lo va," a tia.

Mawitea chuan, "Pawla kawt chhuah an paltlang dan thu hla hi chu mipat hmeichhiatna rim namte a nia ka sawi châk vak lo a lawm," a han tifiam a. Zualtei chuan chungte chu mipa lawm zâwng tak a ni lawm ni? Sawi mai mai la a nih chu," a ti a.

Mawitea chuan heti ang hian a han sawi a: 

"Pawla chu a kawtchhuahah chuan a Sairawkherh, kaihpen lianpui, Phulraw phel tiat zet leh, a sailung, Artui tia lai mai chu kengin a lo awm a. Thlarau lo kal apîangte chu an damlai chanchin a lo zawt zêl a. An damlai chanchin, a tehnaa tling zo lote chu a Sairawkherh chuan a lo sâi ṭhin a, a sai hi a na êm êm mai a, 'kum thum lai a ngawt ṭhin,' an tia chu chu thil hlauhawm tak a nih avangin chumi pumpelh chu tumin an damlaiin mi tinin nasa takin an bei ṭhin a ni," a ti a. 

Zualtei chuan, "A nih Pawla sai pumpelh theihna chu eng nge ni?" tiin a zawt a.
Mawitea chuan, "Pawla sai an pumpelh theihtute chu: Thangchhuah, Khuangchawi
Tlangval nula ngai leh Naupan laia thihte an ni." a ti a.

Zualtei chuan, "A nih leh chung miten Pawla kawtchhuah an kaltlang dan chu mi han hrilh teh?" A ti a

Mawitea chuan, "A hmasain Thangchhuahtute hi han sawi ila," tiin heti ang hian a sawi ta a:-

"Ram lama Thangchhuahtute chu an thangchhuah sa kah aih nem thlaraute nen mitthi khaw lam pan chuan an kal a, ‘Thang chunga chuang,’ an tih pa phei chu a Tumpâng/Selê kah chungah chuangin, an râl thah thlarau chuan hma an hruaia Vahlukin Ni sa lakah a thlain a zar daihlim a, Muvanlaiin vansâng aṭangin kaw kaw lek lauh lauh pahin a veng a, Sazuk kihreuah Rûlngân a in zam a, ramsa dang thlaraute nen chuan a hnungah an inzui a, an intirak chelchul mai a ni. Chuti ang thawm a hriat chuan Pawla pawhin miropui takin a kawtchhuah alo kal dawn tih alo hrethiam sa vek a, alo zah êm êm zâwk a, Engmah tih lo vin zah takin a kawt chhuah an thlen chuan a kaltlang tir ṭhin a ni,' an ti. 

Tin, Naupang thite thlarau chu sai a lo tuma; mahse, Naupang chuan alo hlau aw zawng lo mai a, thinrim takin 'Eng vangin nge mi sai i tum? Ka pui tlin thlengin dam ni ila, mi that sa kâp, Pasalṭha, Khuangchawi pawh ka ni mai thei a sin,' tiin a ke chu a per tàn tàn a, Pawla pawhin sai loh vin a kal tlang tir ṭhin a ni," a ti a.

Zualtei chuan, "A ngaihnawmin kan pi pute khan an damkhawchhuah theihna tura thih hnu thuzam heti anga ropui an lo nei hi an lo fing hle mai," a ti zui a.

Mawitea chuan, "Mizo pi puten Sakhaw thua hriatna (Religious Philosophy) an lo zawnna aṭanga hetiang ngaihtuahna ropui, Puithuna (Ethics) an lo duang chhuak hi Ṭhang tharte tân a ngaihnawm a ni sa tliah lo va, a hlu êm êm a ni.
                                             
Zualte, Tlangvâlin Pawla sai an pumpelh dan thuah hian kan Pi pute puithuna (Ethics) inkawkalh mak danglam tak a awm a chu chu hei hi a ni.

"Tlangvâl nula ngaih nei lo va thite thlarau chu Pawla chuan alo sai ṭhin an tia. Nula ngaia thite erawh chu a Sai lo an ti thung a. Heti anga Pawla sai pumpelh nâna nula ngaih ngei ngei tlangvâl tân a ngaih lai hian hmeichhe tân pasal neih hmaa mipa ngaih chu hmeichhe lepler, miin an thinhrik nihna a nih bawk si avangin he an Puithuna thu hi a in saikalh êm êm a ni." A tia.

Zualtei chuan, A nih 'ngai' tih chu eng tihna nge?" tiin a zawt leh a.
Mawitea chuan, "Heta 'ngai' tih hi sakhaw ṭawng a nia  a awmzia chu mipat hmeichhiatna hmang (inlu) sawina a ni. "Di" tih nen an sakhaw ṭawngah chuan kawh thu hmun a ni. Tlangvâl nula ngai lo va thi chu Pawla hian alo sai ngei a ni tih chu he hla hian heti angin min hrilh a ni.
“Di neilo Pawla'n a sai an ti,
Fâm mah ila min sai bil tawh hlei lawng nge, 
Ka nemrang puan ṭial ka 'Di' zawnna.” tiin.
 
Mi ṭhenkhat “Sakhaw ṭawnga "Ngai” tih hi Chawngchen zana chawngpa chhuat zawla nula tlangvâl an ṭhutkuala mipa kapkâra hmeihhia an ṭhut laia hla hruaituin "har a so ve, in nula ngaih kha inthlâk rawh u," a han tih veleh a mipa kapkâra hmeichhe ṭhu a tahtawla mipadang kapkâra an in sawn ṭhin kha sawina a ni a, a tak taka nula ngai (lu) sawina a nilo, Hei hian a kawh chu Sechhun Khuangchawi, an Sakhaw kawng zawhna thil ngaipawimawh lo leh ngaihsak lo va tel velo sawina a ni,' ti an awm ve bawk." a tia. 

Zualtei chuan, "Anih nang a eng zâwk chu nge i pawm," tiin Mawitea chu a zawt a. 

Mawitea chuan, "Heti ang hian a chhâng a: Khuangchawi, Châwngchen thingfar zân chuan nulate chu tlangval kapkârah an ṭhu a tlangvâlin an pawma, (chu chu 'Chawi, Ngai' an tia. Hmeichhe tan 'lam' tih a ni a.) Chuti ang chuan Zûte in in an su dual dual a, a khat tawkin chai hla hruaitu chuan 'har a so ve'  a rawn tia, chu veleh nulate kha a tahtawlin mipa kapkârah khân an in sawn kual zêl a, tlangvâlte chuan nula hmelṭha an tih leh a ruka an lo ngaihzawn êm êmte an kapkâra chuti anga an insawna an ṭhut hun kha an nghakhlel êm êm a ni. Chu chu Chawngchen thingfar zan an nghahhlelh leh thlâkhlelhna chhan pakhat a ni a. heti ang a nih laia heng ngaipawimawh lo va, ngaihsak lo, tel ve duh lo anga sawi hi thil ni thei a nilo a ni.

"Tin, Kan pi pute kha heti anga hun hmang ṭhin an nih avang hian  nula tlangvâl kârah inpawhna leh thawh hona, in ngainatna leh in pumkhatna ṭha a siam a. Nula leh tlangvâl karah inngaihzawnna pawh apian phah fo a ni, Chuvangin nulate pawhin an hmangaih leh duh takte chu Pawla sai pumpelh nân mai ni lo, nupuia nei duk tak tak an nih chuan an hnêna an inphalna heti ang hian an lo sawi chhuak hial zâwk a ni. Heti angin:-
“Pawla sairâl dan nân mai mi tih loh chuanin;
I tawnah tlângrel ka dâwn lo ve,
Fâm mah la Vala suihlung phang suh,
Pawla sairâl i hlauh leh zîngvawnzawlah,
I hellai Siali mi chhâl ang che,”  an lo tingat a ni. (Rev ZT Sangkhuma) A taka mipat hmeichhiatna hmang ngei hi a ni pawla sai pumpelhtute chu," tiin a pawm zâwk chu Zualtei chu a hrilh ta a..

Zualtei chuan, "A lawmawm ṭhin hle mai ka hriat ngai reng reng loh kan pi pute thu leh hla nangmah avangin ka hriat phah ve a," ati zui a. 

Mawitea chuan, "Heti ang hi a nih avangin Hmânlai tlangvâlte in elna zinga tel ve reng chu nula ngaih kha a ni." A tia.


                  BUNG 18
         Lentlâng ngawpui kâr               Khuaimual khuah Mawitea                 te pafa an kal:

Thanhrânga khua, Khuanglêng rûn chanchin lo ziak tawh tute hian a nupui Dâri tlanin a fanu Chhîngpuii chu tlan ve lo angin an ziak hlawm a.

“Rûn tui thleh riat ralah va kai ing e,
Ṭhen lai har e, Vânchhîngpuii;
Lung a lêng mang e.” tiin. 
    
Hun alo kal zêla, Mawitea pawhin a hmabâk chu a chhun zawm zêla, Kum 2005 March thla alo her chhuah chuan Pu Kamtuana, Khuaimual khua, (Myanmar) Pi leh pute chanchin, a bikin Paihte chanchin hriaa an sawi chu kawm turin a fapa Dothângpuia apa Keivawma'n Doera hming chawia a phuah (Mapuia) chu hruaiin kal a tum a, Zualtei chuan kawng laka an ei turte chu a siam sak a, "tluang taka hun in hman theih nân ka lo ṭawngṭai ve dâwn a nia," a tia. A siam zawh chuan an pafa chuan an inzui chhuak ta hnak hnak a. 

British hoin min awp laia Mizoram leh Burma ram inkal pawhna kawng Falam road zawhin Ṭiau Vai kai, Zokhawtharah tla thlain, Tiau lui an kan a. Zokhawmawi (Myanmar) an lût a. Zokhawmawi aṭang chuan Falam kawng chu pensanin Lianhna khaw lam panin ke ngatin an kal chho ṭan ta a, Lianhna aṭangin Chawhteah, Chawhte aṭangin Tuichirh kawng lamah kalin Tuichirh khua an thleng a, Tuichirh khuaah chuan chaw an fak a. Tichuan, Tuichirh khua aṭang chuan vân lawn tur ang maiin Khuaimual lam pan chuan Lêntlang chu an lawn chho ta a.

Kawng bumboh leh khawkrawk tak tak chu zawhin an pafa chuan an inzui hnak hnak a, hahthlâk hle mah se, a hahthlâkna lam aiin an kal chhan chuan Mawitea rilru chu a luah zâwk a. 

Tawk fang an chhoh leh hnu chuan Thingpui zawrhna ni awm tak nghâktu awm lo an hmua, a chung chu di niin In chhûng chhuat lai takah kiltawn tur thingphel tawngriat vêla sei fit hnih vela hlai dawh leh, ṭhutna thingphel leh lam leh lama dawh tawn, bang nei lo thaw veng tak chu an hmua, Chutah chuan an chawl a.

Mawitea chuan Mapuia hnenah chuan, "Mama i chau em?" tiin a zawt a, 

Mama chuan, “Chau lo ve; ka pa, Khuaimual chu a la hla em?" tiin a zawt zui nghal a. Mawitea chuan, “ka hre lo le, ka la kal bik si lo, tiin a chhâng a. 

Ni tla tur chuan Lêntlâng chu a rawn chhun êng phut tawh a. Upain 'Zin ngai lohna khuaa zin chuan tlai ni tlâk dâwn hian lung a lêng duh,' an tih ṭhinte chu Mawitea chuan a ngaihtuah chhuak hial a. 

Mawitea chuan hahchawlh pah chuan ni tla tur chu a thlir vang vang a, chutah a zialpai chu phawrhin zuk a han tum a, a zialah chuan samzai hi a lo awm a, hmâna Zualtein a sam zaia ṭawn meizial a pêk kha a hrechhuak uai uai a. Chutih lai tak chuan Mapuia chuan, “ saw, ka pa tlangvâl pakhat alo kal a nia," a tia. 

Mawitea chu a harh zawk a. An bul alo then chuan, "Ka pu khawiah nge in kal dâwn?" tiin a rawn zawt a.
 
Mawitea chuan, “Pu Kamtuana Khuaimual khua kawm kan duh a, Khuaimualah kan kal dâwn, Khuaimual khua hi heta ṭangin a la hla em?” tiin a zawt lêt a. 

A zawttu chu a nui haka, “A ni maw! tûna in awmna hi Khualmual khua a lawm, in kawm duh Pu Kamtuana chu ka pa a nia,” tiin an inah chuan a hruai nghal a. 

A nu hnênah chuan, “ka nu hei kan mi khual turte an nih hi, zanriah i chhum tawh em? chhum kep an ngai a nia, ka pa kawm tur a lo kal an nih hi,” a ti bawrh bawrh a.

Pi Dimi chuan, “Aw! a nih tak chu, Khawi aṭanga lo kal nge in nih le?” tiin a chibai nghal var a. 

Mawite chuan, "Mualkawi aṭanga lo kal kan ni," tiin a chhâng a. 

Pi Dimi chuan, “Khawi nge kan chhum nghal ang e, a harsa hlei nem,” tiin mawng zang takin an eitur chu a chhum ta hlat hlat a. 

Chutih chhûng chuan Mawitea te pafa chu pawnah chhuakin an khua chu an han thlir kual a, in sawm leh pahnih lek an lo ni a. 

Upain, “Arla tui zât lek khua” an lo tih ṭhin ṭawngkamte chu Mawitea chuan a hrechhuak leh a. Amah pawh Ârla tui zât lek khuaa seilian a nih a inhre rêng a, hmusit a deusawh tur a awm lo, amah ang bawkin chu khuaah chuan khawvêl an chên a, lungawi  takin an dam chhûng ni an chhiar a ni si, a ti rilru neuh neuh a. Ani taka thil rêng rêng hi a duhtu thinlungah a hlutna a awm reng a.

Pu Kamtuana ram kal chu a lo haw a, chu veleh a nupui chuan, 'Hei kan pa chu alo haw tawh a nia, lo lut ta che u,' tiin an kawta Mawitea te pafa awm chu a ko a. An pafa chuan an lût ve nghal a. 

Pu Kamtuana chuan hawihhawm takin a chibai a, ṭhut hmun rem pah chuan an tih tur chu a zawt nghal bawrh bawrh a, Mawitea chuan a hrilh ve bawk a. 

Pu Kamtuana chuan a fapa chu ko vin, “Hei khual ṭha kan nei a nih hi. kan Ârtui lai ngei kha man la talh rawh," a tita mai a. 

Mawiteate pafa chu an in en hehaw a, mak an ti hle a. 

A fapa chuan Mapuia chu sawmin an inzui chhuak a, an âr tuilai ngei mai chu manin a rawn pawm lût a. A ke pahnih leh a thla leh lu chu humkawpin Tapchhaka Chhemthei chuan a ngumah chuan a vaw hlum ta a, hei hi hmânlaia âr an talh dân a ni rêng a. Chawhtawlhah chuan dahin Mapuia nên chuan inkawm pahin an puah dun ta a.
                  
                   BUNG 19
    Pu Kamtuana leh Mawitea                chu an inkawm ta a:

Âr an puah zawh chuan Zanriah chu an kilho ta a. Zanriah an eikham chuan Pu Kamtuana chuan, “Pu Mawite, tirawh Thla a êng nuam bawk a pawn sumhmunah i ṭhu chhuak ang,” a ti a. Thla êng chuan Lêntlâng ngawpui chu a ên kulh mai a, 

Pu Kamtuana leh Mawitea chu pawn Sumhmunah chuan ṭhu chhuakin chaw eikham thingpui in phah chuan an inkawm ta a. In chhûng lamah chuan nu ber chuan a tuk zînga an hmeh tur Ârtui lai ngei mai chu khapthum belin a mung hlat hlat bawk a. 

Mawitea chuan, “ka pu, hei nang hi hêng laiah chuan Mizo pi pute chanchin, a bik takin paihte chanchin hria a an sawi i ni a, kawm tur chein kan lo kal a ni," a han ti a.

Pu Kamtuana chuan, A va zahtlâk zâwk ve, inhriat duh chu keia hriat zawng a ni ngut anga maw chu le! tiin a chhâng a. 

Mawitea chuan a rilruin Duhlian ṭawng pai miah lo va a hmang chu mak ati hle a. 

A bulṭan nân, “Ka pu, Mângthawnga Champhai lal, Mângkhâia pa hi hênglai vêlah hian awm tawh angin sawi a awm a, i hriat zâwng a ni em?” a han ti a. 

Pu Kamtuana chuan, “A ni maw.! Ralteho hi Kawtseikawnah te leh Khawzimahte hian an awm tih chu sawi a ni ṭhin a, Mângthawnga hi henglaia a awmna hi ka hre lo, Ṭiau lui thlang lam, Vaikai chung tlâng hlawm lianpui, Fai tlangpui an tih ṭhinah khuan an awm tih chu ka hria," tiin a chhâng a. 

Mawitea chuan, “A bengvar thlâkin a lawmawm hle mai, Mi pakhatin Khualmual khaw bulah hian Mângthawnga hi awm tawhin min hrilh a chu chu  a dik lo em ni? tiin a a zawt nawn leh a.

Pu Kamtuana chuan, "A hriatsual palh a nih chu tiin an khaw piah chhim thlang lama Tlâng toh lurh mai chu a kâwk a, Saw tlângah sawn Mângthawnga hian Sele chal a kâp a, chuvang chuan saw tlâng saw 'Mangthawng tlâng' tiin an lo ko zui a. Saw tlânga Sele chal kaptu hi Fai tlangpuia awm Mangthawnga Ralte hi chu a ni lo," a ti leh a.

Mawitea chuan, "A nih leh ka pu, zawhna dang kan zawt leh teh ang che, Khuanglêng rûntute hi Mualbem lal Zapauva ho, niin sawi a awm a, a dik em, i hriat zâwng a ni em?" tiin a zawtleh a. 

Pu Kamtuan chuan, “Hria e a, engtin nge anih Mizo History ziaktute chuan Khuanglêng rûn chanchin chu an ziah?" tiin a zawtlêt a. 

Mawitea chuan tihian a sawi a, “Thanhrânga hoa Nudigram thingpui huan vai an rûn chhûngin Mualbem Sukte lal, Zapauva hovin Khuanglêng chu an rûn a, an khua chu an hala mi 200 lai salah an hawn niin an sawi hlawm a. Chumi ṭum chuan Thanhrânga nupui Dâri leh a fanu, Chhîngpuii pawh an man ve a, Thanhrânga râl rûn haw chu a nupui leh fanu tlan turin a kal a; mahse, tlanna tur a ken chuan an nufaa tlanna chu a daih tak loh avangin a nupui chauh tlanin, a fanu chu a hran paa tlan turin a hawn san niin an ziak hlawm a," tiin Khuanglêng run chanchin lo ziak tawhtute ziah a hriat dân chu a sawi a. 

Chu thu a han hriat chuan Pu Kamtuana chuan a mawng kan akin; a ṭhut hmun chu a siam rem a, a nupui hnênah chuan, “Thingpui hang kha min rawn chhawp rawh,” a ti hmasa leh tê tê a. 

Pi Dimi pawh chuan i he lovin Thingpuihâng chu Nopuiin a chhawp a, an in tur chu a thlit nghal a. 

Thingpui in phah chuan Pu Kamtuana chuan, “A nih tak chu, History ziaktute hian an thu lâkna a dik loh chuan a dik lo vin an ziak a ni mai a. Khuanglêng rûn thua Dâri leh a fanu Chhîngpuii chungchâng an ziah chu a dik ziktluak lo a ni chu," a tita daih mai le. heti ang hian a sawi chhun zawm nghal a.

“Tiau chhaka awm Sukte lalte leh Ṭiau thlanga awm Lusei lalte chu an in chemhar rêng a, chuti anga inchemharna chuan rah duhawm lo tak a chhuah ṭhin avângin Zapauva Sukte lal Mualbema awm leh Vânhnuailiana Lusei lalte chuan inrem zai an rêl a, ‘Rûn tui a lehluan a, Lungtât a pâr hma loh a, Vahmim meiin bân a chen hma loh chuan,’ indo tawh lo turin thuthlung an siam ta a; 

"Chumi hnu chuan Vânhnuailiana hnêna Zapauva mite awm pawh chu Sukte tlangvâl chuan ùm zuiin hruai kir turin an kal a, Vânhnuailiana chuan an inremna avang chuan ṭha takin a lo pekir a. Mahse, a hruaikirtute chuan Zapauva hnên thlenpui lo vin an that vek a, chu chu Vânhnuailiana chuan a hriatin a thin rim hle a ni awm e; a hnua Zapaua mite a khuaa purchawa kalte chu engmah a lo pe duh lo va, chuta ṭang chuan an inremna pawh chu an palzam chho leh ta niin sawi a ni. 

“Hun alo kal zêl a Thanhrânga hote chu Silchar Nudigram Thingpui huan vai rûn turin an kal a, an kal hlan chuan Sukte mi leh sa Dimmeni, Thanhrânga chhiahhlawh chuan Thanhrânga ho râl rûna an kal thu chu sukteho chu a hrilh a, chu chu Sukte leh Sihzâng ho chuan remchangah hmangin Thanhrânga khua, Khuanglêng chu an rûn ta a ni.” tih thu chu a hrilh ta a.

                                                                          BUNG 20
     Ka pa, vawikhat chauh tal 
        min han chawi leh teh:

Pu Kamtuana chuan sawi chhun zawm zêlin. “Chumi ṭum chuan Thanhrânga nupui Dâri leh a fanu, Chhîngpuii mantu hi inthlah chhawngah kan pu a ni. Darite nufa chu an man ni mah se, Lal Zapauva hungchhûngah an awm a.

"Thanhrângaho râl rûn haw, an nupui fanaute tlan tura lo kal chu Lal Zapauva hote nên chuan tlanna sum pai chungchângah an in dawr a. Lal Zapauvaho chuan, 'Puitling pakhat tlan nân Silai pakhat leh Sial panga, naupang chu Silai pakhat leh sial pathum an tih thu chu an hrilh a.

“Thanhrânga hote chuan tlanna sum chu tam an ti hle a, titlem tur chuan an nawr ve a; mahse, Zapauva leh a hote chuan an duh lo va.

"Thanhrânga chuan a nupui Dâri leh a fanu Chhîngpui tlanna tur chuan  Silai funghnih leh Sial sawm a pek a ngai a. a silai fungkhat chu a Pasalṭha hnênah a nupui tlan nân a lo pek tawh si avângin silai fungkhat chauh a nei tawh a.  

"A silai chu puak rang mu sawm kâpchhuak thei a nih thu hrilhin Silai funghnih anga pawm sak turin kan pute chu a ngen chiam a; mahse, kan pute chuan, ‘i silai chu ṭha viau mah se a mu kha kap zo ila kan tân siam leh a harsa dâwn a, chuvangin silai pangngai, kan silai ho ang hi kan duh zâwk.’ silai pakhatin Puitling pakhat kan tih angin i tlanna neihin a daih tawk i nupui emaw, i fanu emaw i tlan duh zâwk zâwk thlang fel mai rawh,' an ti tlat si a.

"Thanhrânga chuan a nupui leh a fanuah chuan thlan tur zâwk a hre thei lo va, a tawpah a nupui leh a fanu chu an chunga thil thlen dân chu a hrilh ta a, ‘a nupui leh fanute chuan keimah min tlan zâwk rawh, an lo tih ve ve si avângin atu amah tlan lo va hawleh phawt a, a hranpaa kal leh turin thutlûkna a siam ta a ni. 

"A haw dâwn chuan lal Zapauva leh kan pute hnênah chuan a kal leh hma zawng duat taka ei leh in ṭha lo pe tur leh an chunga zah lo ngai turin a chah a, kal leh tur chuan a haw san ta a ni."  a tita daih mai a. Mawitea chuan, "ziaka kan hmuh dan nen a inpersan ta hle mai," a ti a.
                   
Pu Kamtuana chuan a sawi chhunzawm leh a.
"Thanhrânga chu a nupui leh fanu tlan tura alo kal leh hmain a nupui Dâri chu khawsikin a thi a, a lo kal huna a hawn turin kan pute chuan a ruh chu filhin an dah ṭha a. Tûn thlengin Kaptêl khaw mawng luikam pûkah kan la dah ṭha a. Ni kum November thla 2004 pawh khân ka en a, ala awm a ni. In kal hman chuan ka hruai dâwn che u nia," a ti ta zêl a. Anu a thih tâkah chuan a fanu Chhîngpuii pawh Hriangngai khaw lei nân an hralh ta a.” tiin atu mah mah a tlan lo tih thu chu Mawitea chu a hrilh a. 

Mawitea chuan, “i sawi dân leh kan lo hriat dân chu a dang ta daih mai, a nih leh hêng thu hi Mizoramah sawiho ngai ta se ilo kal thei ang em?” tiin a zawt a. 

Pu Kamtuana chuan, “ka taksa a dam a, chhûngkuaah harsatna a awm loh chuan ka lo kal thei ang," tiin a chhâng a. 

Mawtea chuan, "Ka pu, kan lo hriat dan nen a inang lo hle mai, Thanhrânga khân a nupui leh a fanu kha hawsan ta ni se, Ngawi reng chuan an inhawn sanin a rinawm lo va, an inhawn san dawn vêla an ṭawngkam pahnih khat tal min hrilh tur ila hria em?" tiin a zawt leh a.

Pu Kamtuana chuan hria e, "Kan pute sawi dan kan hrilh ang che," a tia, heti ang hian a sawi a.

"An pahniha tlanna a neih daih siloh avangin a tu emaw zâwk zâwk tlan mai tura Lal Zapauva hoin an tih thu chu Darite nufa pawh chuan an hre vek a, a nupui Dari chuan, 'Bawihi pa, keimah min tlan zâwk mai rawh; tichuan, kan haw hnuah ka nuṭate silai fung kengin i kal leh mai dawn a lawm,' a tia, a fanu lahin, ka pa keimah min tlan zâwk rawh, Nulatna hmang chho chauh tur ka ni a, ka hma hun hi a chhe vek dâwn a sin,' a ti ve bawk si,' Thanhrânga hrehawm ti chuan a tu a mah tlan rih lo va hawsana a hnua tlan leh mai turin thu tlukna a siam ta ringawt a ni. 

Chutia thu tlukna a siam takah phei chuan  a nupui Dari thinrim chuan, 'Engvangin nge keini nufa min tlanchhuah hmaa midang laka i silai fungkhat chu i pek ngawt...? kan lo nghahhlelh teh lul che nên, kan lawm lungngaihna a chan phah si. I hawn hnua kan awm dan tur hi kan ngaituah ngam lo, hmeichhe awmnem leh rilru dawih kan ni a kan in humhim reng theih i ring em ni?' A tih khum e, an tia. 

Thanhrânga chuan, 'Ka puak rang rawn hawn hi mu sawm kap chhuak thei a nia; chuvangin, Silai funghnih anga an pawm theih mai ka ringa; mahse, an pawm duh si lo va kan buai ta a nih hi," tiin a chhâng zuai ve raih chu a ni awm e.

"A hawnsan dâwn chuan a fanu Chhîngpuii mangang tih ngaihna hre lo chuan, 'ka pa, vawikhat chauh tal min han chawi leh teh, tiin a malchung chu a chuh a, 'Aw...! ka pa, nulate laka mipate râwpna thleng ṭhinin hmeichhe nun a tihchhiat theih dan hi i hria ang ti raw...! tun ṭumah hian min hruai haw lo a nih si chuan i fanu nunah hian engpawh thleng se nangma cho chhuah a ni tih i hre dâwn nia,' tiin a ṭap zui a.

"Ṭap chungin ka pa min lo ngaithla teh, Nudigram thingpui huan vai run intum khân, 'ka pa, thisen chhuaha mi nunna laka hmangaihtu leh a hmangaihate ṭhenhranga an inkâra khawharna leh lunglênna, manganna leh ṭahna, thawpikna leh beidawnna thlentu nih chu Khuanu ṭha tih zawng a ni thei dâwn em ni..?' tiin kal lo turin ka ngen lawm lawm che a; mahse, in kal lui a, chuti ang zawng zawng chu kan chungah alo thleng ta a nih hi, Aw..! Indona, sual hnathawh hi a nunrawngin ka va haw teh lul em! Sualna nei loten lungngaihna leh beidawnna, manganna leh ṭahna kan tuarin lungngaihna ruam min zawh tira, thihnain min hmuak reng bawk si a nih hi; mahse, ka pa, chung zawng zawng chu inbawhbeh tir reng reng suh ang che aw! mipa i ni a, mipa tih tur i ti a ni mai, ka dem phal lo che, ka nu nên hian min hmangaih tih kan hre reng a sin! ka pa mangṭha le..! ati a. Chutia Chhîngpuiin a tih meuh chuan Thanhrânga pawh a mittui a tla fap fap chu a ni awm e. tiin.' Chhîngpuii beidawngin a pa a thlah dânte pawh an sawi ṭhin a ni." A tita a. Chu thu a hriat chuan Mawitea pawh chu a ngui rawih a

Mawitea chuan, “Ka pu, a bengvar thlâk hle mai inchhûngah i ṭhu lut tawh ang hmiang,” a ti a, in chhûngah chuan an lût  ta a.

Khuaimual khua hi Lêntlâng, Ngawchhah tak kâra awm, zovah mai anih avangin a vawt ruih mai a. Mei lum ai pah chuan a tuk zîng lama Buannel an kal dân turte chu Pu Kamtuana chuan a sawi chhun zawm bawrh bawrh a. Pi Dimi chuan Mawiteate pafa mutna tur chu a siam zo va, An in ai lum hnu chuan Pu Kamtuana chuan, "I mu tawh ang u hmiang," tiin Mawiteate pafa chu mangṭhain mu turin in chung lam a pan a, Mawiteate pafa pawh chu an mu zui ve ta a. 
            
                  BUNG 21
  Pu Kamtuana chhuat daiah                         chuan:

A mut hmunah chuan Mawitea chuan Thanhrânga'n a nupui leh a fanu a hmangaih leh thlâkhlelh ngawih ngawih a hawsan hnua a rilru nat dân tur te, a nupui Dâri leh a fanu Chhîngpuii ngaihtuahna vahvaih dân tur leh hun leh ni rei an tih dân turte chu a ngaihtuah chhunzawm zêl a. 

Mihring hi Duhthusam ûmin kan tlan a, kan duh thusam erawh kan umpha thei si lo, beiseinain hlimna kan hmuak a, hlimna kan hmuahna hmunah ṭahna kan hmuak chhuak fo ṭhin si, tiin Zualtei a chhûngten an pawh kir sak laia a khawhar ziate chu a ngaituah kai hial a. 
 
C. Chhuanvawra'n, 
“Indo hi: A laimu chu huatna leh nunrawnna;
A laichin chu duhâmna leh mahni hmasialna;
A thurualpui chu diriamna leh kutthlâkna;
A hnathawh chu thisen chuahna leh thihna; khaw hâl leh sal tân;
A zuitu chu hurna, îtna leh pawng sual;
A rah chu fahrahna, ṭâmna leh vahvaihna,” alo tih chu hrechhuakin dik a ti hle a.
 
An chunga mu Pu Kamtuana pawh a rawn khuh kharh kharh a. Sangharep an sawi ang maiin muhil thei lovin Mawitea chu a mu meng kâr mai a. A bula mu a fapa Mapuia pawh chu a rawn zi ṭiah ṭiah a; mahse, in siamremin tui takin a muhil chu a thaw leh sak sak a. Mawitea chuan Sana chu an ena  Dâr khat a lo ri tawh a.

Mawitea chuan Zapauva Pasalṭhain an pahniha tlanna a neih daih loh avanga Thanhrânga hnêna a nupui emaw, a fanu emaw a tlan duh zâwk zâwk thlang fel tura an tihte chu ngaihtuah in, Thanhrâng atân thlan zâwk neih a harsat dân tur te, duhthlanna azawnga duhthlan châkawm loh ber a nih turzia te, an dinhmun a nupui Dari leh a fanu Chhîngpuii hnêna a sawi ngei ngei ngai, sawi hrehawm a nih si ziate chu ngaihtuahin a chunga thlengah chanin a khawngaih hle a.  

Chutah Dâri leh Chhîngpui lawmna lungngaihna a chang leh zo tur chu ngaituahin, Thupek chhuah ṭhintu kha Sal chhiahhlawh an ni ta sia, Sal hmeichhiate chunga thil thleng fo, mipat hmeichhiatna, pawngsual hrilh ngai lo vin an hre si, chung zawng zawng ngaihtuah chuan kum upa tawh anupui Dari hriselna leh rilru chuan tuarin a thihpui ta a ni ang,' ti rilru chungin a muhil zui ta a.

An haw hnu chuan Mawitea chu Khuanglêngah kalin Pu Kamtuana thu sawi chu Khuanglêng paho bulah a sawi a, Khuanglêng khawtlângin ngaituah zui a,Thlalâkna nêna han finfiah tur chuan thu a rawn zui a. 

Kum 10 zet hnu, kum 2015, November thla khân Pu C.Thangseia Khuanglêng chu Khuaimual khua Myanmarah chuan han kalin Pu Kamtuanaho chuan Thanhrânga nupui ruhro thlate chu lain Video-in an Covered ta a. 

Hun kal zêlah Sukte thlah kal zêl Laitui khuaa awmte chuan An pute'n kum 1871 January Thla vêla Khuanglêng, Thanhrânga khua an rûn avang chuan Pathian anchhia dawngin an in hria a.

 Heti angin:
"Ṭhalai zîngah tualthi an tam niin an inhria,
Lehkha thiam leh mi hming ṭhate an ziktluak thei lo va, sumdawng hausa tura an ngaihte an zuzi a an hlawhtling thei lo.
Thlawhhma lâk kawngah khawtlângin Pathian malsawm an dawng lo riauin an inhria.

Hêng chhan hrâng hrâng avang hian Ni 31, March 2015 khân Laituiho chuan Khuanglêngah palai tirin inbiak ṭum khatna an nei a, Paukhantuang Fârtlâng Myanmar, Thuamlianpau Hnahlan Mizoram, Damkhanzam Champhai Mizoram te chu an tir a, Khuanglêng VC-hoin an lo dawng sawng a. 

Chumi hnu Ni 26, October.2015-ah Laitui leh Khuanglêng khaw hotute chuan Joint Committee an nei leh a. Hemi ṭum hian Ni 25.Nov 2015 chu Pathian hnêna thupha chawi ṭawngṭai sakna leh ngaihdam dilna neihsak hun atân an ruat tlâng ta a, hemi ni vek hian H.Lalrinthanga fam, Chaiman Khuanglêng hnênah cheng 2,00,000/- Ni 25.Nov.2015 senso atân Laitui khaw mite hian an hlan nghe nghe a ni. 

Tichuan, an ruahman angin Ni 25.Nov.2015 khân Khuanglêng Field-ah urhsun takin hun hman a ni a, Laitui aṭanga kal zawng zawngte chu field lai takah chuan an bawkkhup a, an lu chungah Khuanglêng Kohhran hruaitute leh NGO hruaitute chuan kut nghatin an lo ṭawngṭai sak ta a ni. He an hun hman pual hian Khuanglêng khuaah leh Laitui khuaah lung an phun ve ve. Heti angin:
                                                    "INREMNA LUNG.
KHUANGLÊNG FATE LEH LAITUI FATE, Pi leh pute hun laia sual zawng zawng Lal Isua Krista hmingin kan in ngaidam a, mal kan insawm a ni.
Phuntu:
Khuangleng & Laitui mipui
Mathaia 5 :23-24.

KI LEMNA MUAL SUNG
KHUANGLÊNG FATE LEH LAITUI FATE, Pi sawn pu sawnte hun laia mawhna khelhna khem peuh tuni in hi, Topa Zeisu min tawh mawh ha ki mai sak in thupha ka kipia uh hi.
Phuntu:
Khuangleng & Laitui mipi
Mate 5: 23-24." tiin.

                BUNG  22
      Lusûnte hnemna hla hi                Mittuia bualfai, Thlarau                Thianghlim Puannem 
                 a tum a ni:

Chawl thei lo nun chuan Mawitea chu nawr kal zêlin Sakhaw pahnih, Mizo pi pute Sakhua leh Kristian Sakhaw invuak thuah dan leh indo dante chuan a ngaihtuahna a luah êm êm a.

Nikhat chu Zualtei leh Mawitea chu mitthi inah lengkhawmin an kal a, an haw hnu chuan Zualtei chuan, "Mawite, khawhar Lusûnte hnemna hla lo pianchhuah dan hi i hria em?" a tia.

Mawitea chuan, "Mite ngaih dan leh pawm dan ani em? tih chu ka hre lo va, Ka hriat dan leh pawm dan hi ka han hrilh ang che, a sei deuh dawn a, ngun takin ilo ngaithla dâwn a nia," a tia.

Zualtei chuan, "Mawite a sei leh sei lohah ka buai lo, inthla hrung suh, han sawi teh" a tia.

Mawitea chuan, "Ngun deuhin lo ngai thla rawh aw," a tia heti ang hian a han sawi a:

"Kan pi pute kha zai ngaina, chawngchen, kût ni vang thla leh sakhaw kawng an zawh ni khuatea zu inhoa an rimawi khûang leh sekite nêna nuam ti taka lo inzai lam ṭhin an ni a.

"Heti anga hun an hman lai hian Kum 1891 March Ni 15-ah chanchin ṭha Mizoramah alo thleng ta a, Sâp missionary-te chuan Mizo nunzia an hriat chian hnu chuan Ramhuai chu an hlau vin tih lungawi tumin inthawina an hlan ṭhin tih an han hria a.

'Ramhuai in hlauh êm êm hian Lal Isua Krista hi a ngam lo va, Lal Isua in rin chuan in hlauh êm êm Ramhuai lakah hian a chhan dâwn che u a ni,' an ti a. Chutia an hlauh êm êm laka chhan theitu a awm tih an hriat chuan an ngaihven ta hle a, Kum  13 a vei meuh chuan Isua ringtu, Kristian-ah mi tamtak an inpe ta a.

"Tichuan, Kum1906, April ni 4-ah pi pute hnênah  harhna thlengin a hnuah pawh a thleng zêl a, chu harhna chuan thu ken hrang hrang neiin taksa chetna leh ṭawnghriat loh thlengin ring tharte chuan an chang ta a. 

"Chung harhna changtu inpâwlkhâwmte chuan an inpawlkawmna leh Biak Inah chuan mizo hla thlûk te, an rimawi Khuang leh Sekite chu chhawmluh an han tum a; mahse, Missionary-te chuan an rimawi Khûang leh Seki te, an hla thu leh thlûkte chu 'Zu hmun, sa hmun hlimna hmanrua' tiin an chhawma an lâkluh phal lo vin an hnawl sak a.

"An hriat ngai rêng rêng loh hla thar,  thu pangngai, khawng euhauh leh hla dang dangte chu an zirtîr a, chung chu sain ringtharho chu zan khua khuain an zaiin an lampui ṭhin a. 

"Heti anga ringtharte'n harhna changa hun an hman chhoh lai hian mak tak maiin Zâwngin lal, Lalzika sailo chuan kum 1907--ah Lîangkhaia leh a ṭhian chu leiba ṭhing turin Lalhleia khua, Ratuah a tir a. Lîangkhaia leh a ṭhian chuan kum 1830-chhoa an chin tawh, Zoram dêngchhuak zo lova thi leh ta, 'Puma zai' Biate ṭawnga 'Pathian' tihna chu Ratu khua aṭang chuan chawlûtin Lalzîka chuan Sialin a âi a. Lal leh upa, nu leh pate chuan zû inho paha sain zan khua khuaa zaiin an lâm a, Khaw dang dangah a kangkai zêl a; tin, nula leh tlangvâlte chuan Mualdung/Mualzawlah ruilo hai lovin an lampui ta zêl bawk a, hun reilotê chhûngin Mizoram chu a dêngchhuak ve bawk a. Mualdung/Mualzawla an lampui dual dual tâkah chuan Lîangkhaia chuan 'Tlânglam zai an ti ve bawk a,' tiin a sawi hial a. 

"Kristian Sakhaw vuantu lo pung zêl leh Thlarau Thianghlim harhna thleng kâra Puma zai lo darh ve bawk chuan Kristiana inpe tawhte pawh Mizo sakhaw nun leh ziaah a hruai kir veleh bawk avangin Sâp Missionary-te chuan Puma Zai/Tlânglam zai chu Thlarau Thianghlim harhna thleng dotu, Setana hmanruaah ngaiin an haw êm êm mai a.

"Missionary te'n  Puma zai Setana hmanruaa ngaia an do nasat tâk êm avang chuan lal leh upate pawh chuan ringtharte chu tiduhdahin khua aṭangin an hnawtchhuak ve bawk a. Heti ang hian Mizo pi pute nunzia leh sakhua, Kristian sakhuain a vuakthuah takah khan sakhaw indona chu kan pi pute nunah khân alo chhuak ta a ni.

"Heti ang rêng rênga hun an hman chhohlai hian kum 1919-ah harhna ṭum thumna chu thleng lehin chu harhna chuan Mizo pi pute chu an hnam nunphung leh chin dan (culture and customs)-ah chuan hruai lûtin Nisapui te, Lungrâng leh Thingsaia hlimsângte chuan Missionary-te leh kohhran hruaitute pawh chu pawisa zo lovin Biak Inah chuan Khûang chu an lalût leh ta a.  

"Zephania-in Lalpa rorelna lo thleng tur a sawi, 'Chumi ni chu thinurna ni a ni a, Mangan leh hreawm ni, chhiatna leh ṭiauna ni, Thimna leh khawdur ni, chhum leh thim chhah mup nî a ni a,' (Zep 1:15) alo tih ang maiin kum 1919-ah vek chuan 'Hripui, pulhri' an tih bawk chu Mizoram dung leh vang tuam chhuakin alo lêng ta a, khawṭhen khatah phei chuan inbawihsawm tur pawh awm mang lovin thihna chuan thla a zâr a, an thi nasa hle a, Sakhaw indona kâra thihna hri lo lêng chuan kan pi pute chu mangang leh rum a siamin khawharna leh lunglênna,  ṭahnain a ùmzui ta a ni.

"Chuti anga Sakhaw indona leh thihna avanga mangang leh rum, lunglêng rêng rênga hun an hman chhoh lai, Kum 1920-1930 chhoah chuan an Sakhaw hlui thu leh hla, kal san an hreh ngawih ngawih chu  Pathian chuan hmangin, Thihna avanga mangang leh lunglêng bawk site kaihharhna tur hla thar, Puma zai leh tlânglam zai thlûk ang nilo, Sâp hla lehlin thlûk ang ni bawk silo; an rilrem zâwng tak, Lusûn hnemna leh Vânram ngaih hlate chu a mite hmangin a rawn pe ta a. 

Heti angin:
'Han chuang ila Hringlang tlângah
Lunglohtui siktui thiang an dâwn e,
Hawilopâr vullai an thliak e;
Min ngai lovin mual an liam ta
An hmangaih chhandamtu hnên an thleng ta.' (Râlngama)

'Aw, ka chak êm, Pîalral ram nuam,
Tho leh fate tuallai lênna;
Thihna, lusun, ṭahna a reh ang,
Aw, Pîalral, ka tân lo inhawng la.' (Rev Chhawna)

'Nunna lunglohtui leh hawilopâr chawiin,
Aw nem takin, lokai rawh min ti,'  (Rev Lianruma) tihte leh hla dang dang Mizo mizona hla rua, an rilrem zâwng tak, an Sakhaw vawrtawp Pîalral kai thu leh a kalkawnga thu inphum tlatte chu hmangin hmangaihtu Pathian chuan an ṭahna ruam chu rawn zawhpuiin thihna avanga mangang, lunglêng rêng rênga hun hmang, zai ngaina bawk site chu an vel ṭap tê tê a, chumi hnuah Chhandamtu Isua hmêl thlir tirin a ke bulah hruai thlen in an lo awm ta a. 

"Kal san an hreh ngawih ngawih, an sakhaw vawrtawp thu hla leh a kalkawng, an ngaihtuahna cham reng chu Krista hmel thlir tirna hmanruaa hman sak an lo nih tâkah chuan 
an lo kal san thei ta a, Kum 1950 chhoah meuh chuan Mizoram chu Kristian ram a sawi theih alo ni ta hial a ni.

Missionary hmasate khan Richard Niebuhra'n, "Kristian chuan Lalpa thu awih chungin culture hna a thawk zel tur a ni," a tih ang hian kan hnam nun leh zemil khân a tir aṭangin min lo chhawm ni se, Mizo Kristiante hi tun ai hian kan rinna nunpui thuah hian kan nghet zâwk ang em?

"Heti ang hi Lusûnte hnemna hla lo pian chhuah dân  a nih avangin Lusûnte hnemna hla hi Mittuia bualfai, Thlarau Thianghlim Puan nem a tum, Lal Isua ringtu Kristian-a Mizote min siamtu leh amah leh Vânram min thlîr tira min ngaihtirtu a nih avang hian a hlu hle a, YMA-nula leh tlangval, nu leh pa, Lusûn khawhâr chhûngte thlamuan tura kalte hi chuan sak hram hram kan tum pawh a ṭha hle a ni," a ti zuia.

Zualtei chuan, A ngaihnawmin kei chu i chhut dan hi ka pawm thlap mai," a tia.

Mawitea chuan, "Mit naute thar, thlir tur dik hmuhfiahna leh hriat thiamna Lusunte hnemna hla Pathianin min pek aṭang hian Rih dil mitthi khua ngei mai chu Pi pute thu hrulah Mitthi kalkawngah sawi alo ni ta a ni." tiin, Lusun hnemna hla lo pian chhuah dan leh Rih dil mitthi kalkawng tih alo nih leh dante chu Zualtei chu a hrilh leh a.

                     
                    BUNG 23
            Mawitea hmalâkna                     Fakselna ṭhenkhatte:

Mawitea chuan anu leh pa hming lo pianchhuah chhan, a nuna sernung siamtu Mizo Pi pute nunzemaw humhalh leh an thuzam hman ṭangkai a nih theihna tura a thu lâkhawm ṭhenkhatte chu Mizo chanchin lo ziak tawhtute la ziah loh leh a ṭhen phei chu sawi pawh la hlawh lo tak tak anih avangin, "Inhnialna kan siam dâwn a ni," alo tih lawk ang ngeiin inhnialna leh sawihona chu alo chhuak ta reng a, chung chu tun ṭumah hian kan sawi dâwn a ni. 

Kan sawi tawh angin hemi kawnga hma la tur hian Kum 1992 khân Mualkawi Branch YMA-ah rawtna a thlena, Reservation-Preservation tia thlâk leh tak Sub-Committee chu din a ni ta a, A kaihruainain Hringlang tlâng chu LSC siam tumin hmalâk a ni ta a, kum 1995-ah Forest Department aṭangin NOC Memo No.B.14016/7/95-FDC/289-92 Dated Champhai, the28 Apl/95 chu an sualchhuak a. Chumi hnu kum riat zetan sual leh hnuah Kum 2000 khân "APPENDIX "B"
CERTIFICATE OF LAND LEASE
NO. DPL  36  OF 2000 chu, President, YMA Mualkawi Branch hmingin 107.78 Bighasa zauin Preservation Sub-Committee chuan an sual chhuak ta a ni.

A hmunhmaa kaihhruaina hnuai sualchhuah a nih takah chuan "Thlarau kawng" tih lem chan thu a ziak ta a, chu lemchan thu a ziah chu Mualkawi mipui chuan Ni 18-20, Oct. 2000 khân a hmunah kalin an chang a, chu An Audio visual/Video buatsaih chu LPS Channel kaltlangin Zoram khawvêlah phochhuah a ni ta a. sawi a hlawh nghal hle a.

Kum 2001-2002-ah Art & Culture Department leh Deputy Commissioner Champhai District puihnain Hringlang tlâng panna kawng chu Mawtawr 407 chin kal theihin laih tlang a ni ta a. Chu thu chu Chanchin bu hrang hrang leh AIR-ahte puanchhuah a nia, miten an tlawh ta huai huai a, sawi a hlawh chho ta êm êm a.

Mizo Academy of Letter, Head Quaters Aizawl leh Champhai MAL  ṭangkawpte chuan, “Mizo Pi pute Sakhûa leh an Thlarau Lamtlûang,” C.Lalsiamthanga, Champhai paper buatsaih tirin Champhaiah sawihona neih a ni a. Hemi ṭum hian Mawitea Hringlangtlâng sawi chu a dik leh dik loh an sawiho nasa hle tih he Seminar-a tel ve Pu Ngûrawia Champhai Vênglai chuan a sawi.

Mawitea chuan chung sawiselnate chu amah tichaktuah hmangin “Mizo pi pute thlarau kalkawng” tih lehkhabu a ziah chu chhunzawm zêlin kum 9 zet a ṭulpui hnuah ziak zo vin Ni 26, Feb.2009 khân Aizawl Press Club-ah khatih hunlaia Minister Zoramsângliana fám chuan a tlângzarh ta a ni.
 
Zoramsângliana, Minister, Art & Culture Govt of Mizoram chuan tlângzarhna a kalho hmaah chuan, “Library hrâng hrânga dah turin kan Department-in bu eng emaw zât chu kan lei ve ang," tiin a puang a. Department lam hotute pawh a hrilh a. Mahse, hetih hunlaia Art & Culture Department Director leh Publication Board member-ṭhenkhatte hian lei sak chu ṭul an tita lo va, (hemi thuah hian sawi tur tam tak a awm) Art & Culture Director chuan Mawitea chu a lehkhabu ziah avanga Mizoram pum huap Seminar koh an tum thu a hrilh ta zâwk a; tin, tlanchhe lo va kal ve ngei turin a hrilh bawk. 

Chuti anga mi thiam ṭhenkhat ten sawisêlna an rawn neih tâkah chuan heti lam ngaihventu mithiamte bêng chu a luah ta hle a. Seminar neih ni leh a hmun tur te, Paper buatsaihtu tur thlengin ruahmanna siam a ni ta a. 

Pu Rosiamliana Ralte, Diet Principal, Govt of Mizoram Rtd Aizawl chuan Mawitea Lehkhabu ziah chu a lei a, Paper Buatsaihtu tur Rev Zt Sangkhûma chu a chhiar turin a hawh tir hial a ni.

Ni 23, June 2009 ah Art & Culture Department Govt of Mizoram leh Mizo Cultural Organization ṭangkawp chuan, “Seminar on Mizo Culture” chu Archive Hall, Aizawl Babutlângah chuan a buatsaih ta a. Mawitea chuan Khuanglênga a u fapa, Ngûrthanmawia leh ama fapa Dothângpuia (Mapuia) chu hruaiin an tel ve ta a. 

He mi ni hian thupui pahnih sawiho a ni a. Thupui pakhat chu Lalchhuanawma, MCO President buatsaih, “Mizo pi pute hnam lam leh zai lo ṭhan chhoh zêl dân,” tih niin, Thupui pakhat leh chu Rev, ZT Sangkhûma buatsaih, “Mitthite Thlarau Kalkawng Pi pute ngaih dân," tih ani thung.

Seminar-a tel tur hian  Mizoram District tin aiawh leh Aizawl khawpui chhûnga mithiam tak takte leh heti lam kawnga mithiam leh tui mite sawm khawm an ni a, mi zatel teh meuh an kal a ni.

Seminar Moderator chuan Seminar neih a nih chhan chu sawiin an sawmna ngaipawimawh a kalte hnênah lawmthu a sawi hmasa a, chumi hnuah Mawitea chu dintirin a lehkhabu ziah chu an lekchhuak a. A Lehkhabu ziah avanga Seminar chu buatsaih an nih thu a sawi hnuah Paper buatsaihtuten an thuziah chhiara sawi zauna an neih hnuin chawhma hun chu tih tawp a ni a. Chawhnuah sawiho a ni. 

An sawi dân chu dah ṭha ila. Thilmak deuh mai chu, Mawitea vanga seminar buatsaih a nih laiin Seminar Moderator chuan Mawitea chu thusawina hun ape lo va, Rosiamliana Ralte, Diet Principal chu lo ding chhuakin, "Chawhma lamah khân Mawitea lehkhabu avanga he seminar hi buatsaih in nih thu in sawia, amah in din tir a, a lehkhabu ziah in rawn lekchhuak bawk a; mahse, thusawina hun in pe veleh si lo hi ava mak ve," tiin Moderator hi a khak a.

Chutia Pu Rosiamliana Raltein ding meuha a rawn sawichhuah tâkah chuan Mawitea chu thusawi turin an ko hnuhnawh a minutes 5 hun an pe a; mahse, Mawitea chuan platform chu ata a ni tawh tih hriain minutes 10 chhung hun a hmang ta a ni. Tichuan, Dâr 5:00 PM-ah Seminar on mizo culture,  hun hman chu tihtawp a nita a ni.

Faksêlna thu mite sawi dan tlem han târ lang ila:
                                          
         Sêltute lam ṭawngkam:

1. “Sakhaw hlui rinna chawhnun leh tum a ni a, Pulpit-a thusawi chi pawh a ni tawh dâwn em ni?” Mualkawi mi pakhat.

2. “Hringlang tlâng an rawn tih hi hmakhawsâng ata tawh 'Tuichhin tlâng' tih a ni a, hringlang tlâng an phuah hi mahni khaw hmingthanna duh vanga phuah chawp mai niin a lang. JH Rosanga.

3. Hringlang tlâng hi kan phuahchawp dâwn a nih rau rau chuan Zinghmuh tlâng khi a awm zâwk. C.Lalsiamthanga.

4. “Hringlang tlâng hi Rih dil chhak lama awm niin a lang. Lalthangfala Sailo.

5. “Tuichhin tlâng Hringlang tlâng a phuah hian kan History ati hmelhem a ni. B.Lalthangliana leh Dr RL Thanmawia.

       Faktute lam ṭawngkam:

1. “Pu Mawitean he lehkhabu a ziah hi a tirte aṭanga hriatpuitu ka ni ve a, a hnên aṭanga ka zirchhuah chu, 'Hlawhtlinna hi thli angin mi zawng zawng chungah hian a insem darh ngawt lo va, rim tak leh hah taka thawktuten an nei ṭhin,' tih hi a ni, he lehkhabu hi Sakhawhlui leh Sakhawthar insuihzawmna a nih dawn avangin vawiina he lehkhabu kan tlangzarh ni hi kan hnam tan ni pawimawh a ni lo vang tih hi ka hlau hle a ni,” C.Zoramliana Exe Gen. Secy Central YMA.

2. “Mizo pi pute mitthi thlarau kalkawnga hringlang thute hi Ṭiau thlang lama an chen hnu a lo piang niin a lang, Ṭiau chhak lama an awmlai in an sawi ngai lo, an hla thuah pawh hmuh tur a awm lo niin kan hria.” Lallungmuana IAS Rtd.

3. “Kan hnam thu leh hla hi hman ṭangkai a nih theih nân kan buaipui ve peih lo a nih pawhin sawisel kher lo vang u, a peih leh duhin buaipui se, a peih lo chuan sawisel lo vin ilo thlir mai ang u. Pi pute Pialral kalkawnga hringlang tlâng hi an rilru ngaihtuahnaa awm, leilunga hmehbel Pi pute Ethic a ni a; chuvangin, hei hi chu a dik lo, khi khi a dik zawk , khu khu a dik zawk, saw saw a dik zawk tih theih a ni lo.” Prof, Dr. Laltluangliana Khiangte.

4. “Pi leh pute mitthi kalkawng Development hre lo vin he thil hi an sawisel niin a hriat, Sailo lalten chhak an nawr leh hnua Tualtea Vânhnuailiana a awmlai vel khân hêng hi a rawn in developed niin a lang. C.Chhuanvawra.

5. “He Hringlangtlâng hi kan pi pute chanchin min hriatchhuah thartirtu leh min ngaihtuah thartirtu ni se, Hringlangtlâng Recreation Centre buatsaih hi a ṭul a ni.” H.V Lalringa IAS Rtd.

Heti anga hmalâkna leh sawisêlna kârah hian atu hmasa ber chu Ni 8,June.2005 khân alo piang chu a hmingah, “Hringlangtlâng Hmingthanzuala” tiin Mawitea chuan a phuahphah ta nghe nghe a ni. 

Mawitea chu Chawl thei lo Thlarau chuan hruai zêlin, Mizo pi pute thlarau kalkawng Part 2-na” chu a ziak leh a. Ni 16 Sept 2016 kum khân Champhai District Park Committee-in Published velehin Pu Lalngaihsaka IAS Deputy Commissioner, Champhai District chuan a tlângzarh a ni.
        
                BUNG  24
    Zualtei ṭhian nuin eng thu 
              nge a sawi:

Mawitea leh Zuali chu Aizawl aṭangin an chênna Mualkawiah seminar neih hma chuan an haw a. An haw ni tak, Ni 22, March. 2009-ah chuan Pu Lâichhuma Mualvêng, Hmangaihzuali duat êm êm ṭhintu chu a boral a, Mawitea leh Hmangaihzuali chu Ni 23, March. 2009-ah chuan Pu Lâichhuma thlannghah hun hmang turin Mualvêngah chuan an kal a.

Zualtei ṭhian nu, Hlani chuan Zualtei chu a hmuh veleh, “Engati nge niminah in lo kal veloh,” tiin a zawt a, 
Zualtei chuan, “Kan pa lehkhabu ziah tlangzarhin Aizawlah kan awma, nimin khân kan lo haw chauh a lawm, tiin a chhâng a. 

Hlani chuan, “A nih tak chu, Eng lehkhabu nge a ziah a," tiin a zawt a. 

Zualtei chuan eng lehkhabu nge ni ang? Tuichhin tlâng hi Hringlang tlâng tiin 'Mizo pi pute thlarau kalkawng,' tih Lehkhabu a ziak a, tiin a chhâng a.

Hlani chuan, “E he, ava mak ve! Ka pa (Hrângliankhuma) khân Pathian pawlna a chan lai kum 1968 rambuai sipai curfew-na hnuaiah khân, ‘Tuichhin tlâng hi hmun pawimawh ala niin, Electrict-te pawh a la êng ut anga, inte pawh ala ding dâwn a ni,’ tih kawt lai leh kan inahte a sawi ṭhin a, kha tih lai khan ka pa kha, hlimrui mi â ah ngaiin an nut zat ṭhin a. Pathianin ka pa alo puan tir kha a thlen dik theihna turin inpa hi hnathawktuah Pathianin a hmang a ni chiah mai,” tih thu chu a hrilh ta bawrh bawrh a. Mawitea chu a chibai zui a. Mawitea chuan mak a ti hle a, a ngawi reng a, a chhâng lo.

Hlani chuan sawi chhunzawm lehin, 'Hruaikawn Mitthi thlarau kalkawngah hian Khua ala ding ang' tia a sawi pawh kan khua, Mualkawi chuan an awm phal lo vin ûmchhuah in tum a; mahse hei an awm nghet tawh a, a thleng dik tawh a, chutiang a nih chuan hei pawh hi a thleng dik veleh ngei ngei ang," a ti zui bawrh bawrh bawk a. 

An haw hnu chuan Mawitea chuan Zualtei hnênah chuan, "vawiina i ṭhiannu thusawi kha mak ka tiin ka ngaituahna a kal tir nasa hle mai, "Naupangte kan nih laia hmangaihnaa min phuar hi Pathian hian eng emaw titurin min duh a niang tih ka hrilh che kha ka lo ngaituah chhuak hial a, Kha thu kha ka la hre ngai lo rêng rêng a ni." a ti a.
Hmangaihzuali chuan, “Ni e, amak kei pawh ka ti khawp mai, amah Pu Hrângliankhûma thih khân Upa Lianngailova chuan a sawi chhuak an ti deuhin ka hria," a ti a.

Heti ang hi thilawm dan a ni a, Mawitea beiseina tipuitling tur hian hnathawh tur ala tam hle. Engtin nge ni zêl dawn le, ilo thlir phawt mai teh ang.

                                                                      BUNG  25
    Hringlangtlâng enkawlna kawnga hmalâk tawh dân                           tlângpui:
Pu C.Lalthanmawia Mualkawi khua chuan Pi pute Pîalral kawng thuzam chu chhawr ṭangkai a nih theih nân kum 1986 aṭang khân hma ala ṭan a ni.

 Pi pute Pîalral kawng thuzam chhawr ṭangkai a nih theih nâna hmalatu tur, Reservation-Preservation Sub Committee tia thlâk leh tak chu kum 1992 January ni 11 inrinni zan khân Mualkawi Branch YMA hnuaiah din a ni.

Preservation Sub-Committee Pu C.Lalthanmawia'n kaihruai chuan Hringlang tlâng chu LSC siam tumin hmalâk a ni a, Forest Department aṭangin NOC Memo No.B.14016/7/95-FDC/289-92 Dated Champhai, the28 Apl/95 chu kum 1995 khân sualchhuah a ni. 

Kum riat zet hnuah he Sub-Committee hmalâkna hian "APPENDIX "B"
CERTIFICATE OF LAND LEASE
NO. DPL  36  OF 2000 chu, President, YMA Mualkawi Branch hmingin 107.78 Bighasa zau vin a sualchhuak ta a ni.  

Kum 2000, Oct 18-20 khân  Pu C.Lalthanmawia lemchan thawnthu ziah “Thlarau Kawng” tih chu Mualkawi mipui chuan an chang a, LPS TV Local channel-ah tih chhuah a ni.

Kum 2001-2002 chhûng khân Pu C.Lalthanmawia kaihhruai Mualkawi Branch YMA chuan Art & Culture, Govt of Mizoram leh Deputy Commissioner, Champhai District puihnain kum 2001-2002 khân 407 mawtawr chin hnuailam kal theihin Hringlangtlâng panna kawng chu a laihtlang a ni, Chanchin bu hrang hrangah chhuahba niin AIR-ah puan a ni bawk a, tlawh a hlawh hle a ni.

Kum 2001 khân Pu K.Riachho IAS, Deputy Commissioner kaihhruainain  District Park Committee din a ni a, hei hi Sawrkhâr hmalâknaa Hringlang tlâng chei beiseina vang a ni.

Kum 2005-ah Pu Lallungmuana IAS, Deputy Commissioner Champhai District, District Park Committee Chairman kutah Hringlang tlâng  APPENDIX "B"
CERTIFICATE OF LAND LEASE
NO. DPL  36  OF 2000, 107.78 Bighasa zau chu Pu Lalrodinga President, Mualkawi Branch YMA chuan  a hlan ta a ni. 
Hriatpuitute:
Pu C. Zirliana, VCP Mualkawi leh Pu C.Lalremliana, President, Group 16-na YMA  Champhaite
 an ni.

Pu Lallungmuana IAS Deputy Commissioner, Champhai District leh District Park Commuttee hmalâknain Kum 2005-ah Mawtawr lian zâwk kal theihin a panna kawng laih zauh a ni. Tlawhtu an tam phah hle.

Kum 2009, Febuary ni 26 khân 'Mizo Pi pute Thlarau kalkawng' tih Lehkhabu Pu C. Lalthanmawia ziah, Hringlang tlâng chanchin leh hmalak dan ziahna chu Aizawl Press Club-ah Minister Zoramsânglian Fam chuan a tlângzarh a ni

Kum 2016, Thiṭin thla, ni 16 khân Pu C. Lalthanmawia ziak, "Mizo Pi pute Thlarau Kalkawng Part 11, District Park Published Chu DC Conference Hall Champhaiah Pu Vânlalngaihsaka IAS, Deputy Commissioner Champhai, District Park Committee Chairman ni bawk chuan a tlângzarh a ni.

Kum 17 zet District Park Committee kaihhruaia  enkawl leh cheibawl a nih hnuah Pi Maria CT Zuali IAS, Deputy Commissioner Champhai District, District Park Committee Chairman ni bawk chuan Ni 15.Nov.2021 khân Hringlangtlâng Society dinin District Park Committee chu Hringlangtlâng Society-ah Converted ta a ni. Hringlang tlang Society hruaitu term hi kum thum chhung a ni.

                                  Hringlangtlâng Society din kuma hruaitute :
President : Pu Lalnunmawia.
 Vice President : “ C.Lalthanmawia
Secretary : “ Ramchullova
Asst Secy : “ Lalrintlûang
Treasurer : “ C.Lalhnûnpuia
 Fin Secy :  Hûalchhîngpuia
Advisers : “ C.Lalremliana
                    : “ C. Thangseia
 Patron : Pi Maria CT Zuali.

Luhka vêngtu Pute: 
Pu Pângliankhûma leh 
C. Rosîamliana.

Hringlang tlâng Society kum 2024-2027 chhunga hruaitute: 

President : Pu C. Lalthanmawia
Vice President : Pu Lalnunmawia.
Secretary : Pu Ramchullova Hlwncheu.
Asst Secy : Pu Lalrintluanga
Teasurer    : Pu C. Lalbuatsaiha
Fin Secretary :  Samuel Lalruatsanga 
Advisers : C. Kawllianchhûnga
                : C. Lalremliana. 

       TLÂNG HMINGTHANG.
                 C.Kawllianchhûnga

1 “ Hmâna pi leh pute'n an hril Tuichhin ramah,
Haulai ngûrpui Pu Mangthawnga'n vangkhua a din;
Lunglohtui rauthla dâwn ṭhin, siktui thiang pâr an tlân e,
A sakhming 'Tuichhin' chawiin hrîngzawl rûn an rem e.

I mawi hluan e, tlâng hmingthang Hringlangtlâng thin lai luahtu,
I sak hming thansâr ang zâm rauthla ṭahna;
Tûnah lêntupui changin thing tin pâr an vul chiai e;
Hlunding ram nuam sak hming chul lo Khuanu ruat i ni e.

2. Rauthla lêng zawng zawngten Hawilopâr mawi tawn a,
Kum hlun ram tur chatuan Pîalral tluanglam zawh a;
Lunglohtui an dâwnna hmun rila chhuak siktui luanna,
Hrînglangtlâng sakhming chul lo thanlai siamtu a ni.

3. Hrînglangtlâng hmun mawi nuam, Pi Khuangi hmun thlan hi,
Râldan bang kham râng sen vungin a chawi vêl;
Vângkhawpui zalêng zawngte suihlung mu anga an lên nân,
Tlângrawn mawi, boruak thiang leh duhâisam a lo ni.”.



#######################.



                

Comments

Popular posts from this blog

MIZO PI PUTE THLARAU KALKAWNG.