HRINGLANG TLÂNG HUMHALH A NIH DÂN TLÂNGPUI:
EPISODE--- 6.
Hringlang Tlâng humhalh a nih dân kan sawi hmain a awmna Mualkawi ram Vânhnuaikhûma'n a luah dân leh Lushai Hills District, Superintendent-in a ram awpchin alo pêk dân hi i han sawi hmasa teh ang:
British-hoin mizote min awphma kha chuan Mizote chu mahnia ro inrelin kan awm ṭhin a; British-hoin min awp hnuah a hnuaia kan sawi ang hian Mizo lal eng emaw zât chungah ro an rêlin an lal ramin a huam chin an lo siam fel sak hlawm a.
Kum 1894 khân Vânhnuaikhûma chuan a u Vaihleia Khawrêng lal, (a hnua Khuanglêng lal tih ni zui ta) hnên aṭangin Faibenvawn, Khawtinnghawra hmun, paihte hmunhlui tia koh leh tâkah hian khua a sat a; tichuan, kum 1895 khân sangal khawng hrangin Belrawh mual, Mualkawi ramah hian a lo kil hrang ve ta a ni.
Kum 4 emaw lek a lal hman tihin kum1898-ah Lushai Hills (Tûna Mizoram kan tih tak hi) chu Assam State chhûnga District Council pakhatah dah a ni a, Major J.Shakespear, Mizovin Tarmita tia kan koh chu chutih hun laia Lushai Hills District bialtu Bawrhsâp, an lo tih ṭhin niin, Superinṭendent a ni a. Ani hian Mizo lal tam tak chu Lal,(Chief)-ah pawmin an lal ram chinte rinfel sakin mawphurhnate pawh a rawn siam sak a. Chung zîngah chuan Mualkawi Lal, Vânhnuaikhûma pawh hi a telve a nih tih a hnuaia thu ziak aṭang hian kan hre thei a ni. Hetia ngin:-
“Extract from the Lushai hills 111-Para 23 covered by the Superenṭendent, Lushai hills No 2898- Dt 21.3.1927-ah chuan heti ang hian kan hmu a:
Kum 1901 khân Lushai Hills Superintendent in Lalte kha anmahni bial chhûng/ ramchhûng ṭheuh kha Sawrkâr ram hawhtir angin kalpuiin chutah chuan mawhphurhna a pe a, Sawrkârah chhiahte pein Sawrkâr thupêkte zawm turin a ti a.
Tichuan, District tin chu Circle hrang hrangah a ṭhen sawm a; tichuan, circle tin kha interpreter kan tih khân an awp ve a ni. Interpreter chuan Lalte leh Superintendent inkârah thu hlanchhawn hna an thawk ṭhin a. he an hmalâkna hi Assam Chief Commissioner in kum 1901 khân a pawmpui a ni.
Collection 111 Political file No-8 Paper No 256 G. Dated 7.June 1902.
1. Name of Circle---5.
2. Name of chief and Village--- Vânhnuaikhûma of Fai, tiin.
Major J. Shakespear-a, Superintendent-in Vânhnuaikhûma lal ram chu heti ang hian ramri a siam sak a:
Hmâr lamah : Tlângsam, Thanghlianga sailo nên Fârluiah an inri a.
Chhim lamah : Kelkang nên Mualzên luiah inriin mualzên hnâr tlângah in bang liamin Khelthliah lui a su a. Leisên nên Hruaikawnah inbang liamin Ṭiau lui a su a.
Khawchhak lamah : Ṭiau lui a ni.
Khawthlang lamah : Chhûngte ram a ri a.
Vânhnuaikhûma ram chhûngah hian tûnah chuan Zotlâng, Ruantlâng, Mualvêng, Melbuk, Zokhawthar leh New Hruaikawn khuate a piang tawh a ni.
Hetiang hian Major J. Shakespear-a, Superintendent chuan Vânhnuaikhûma chu a lal ram chin leh nihna siam felin, tih tur a lo tuk ve ta a ni.
Fai hmun aṭang hian Mualkawi Tlâng dung an tih, Mualkawi hnam lo awm tawhna hmunah hian a insawn leh a, heta a awm aṭang hian Vânhnuaikhûma chu Mualkawi lal tih a lo ni zui ta a ni.
Mualkawi ram chhûnga Pi pute thlarau kalkawng an sawi te, Rih dil, mitthi kalkawng a ngaih anih thu te leh mitthi khua a ngaih anih thute chuan Pu C. Lalthanmawia ngaihtuahna chu a luah hle a; tichuan, kum 1986 aṭangin chung thu chu ṭulpuiin
Mizo Pi pute Pialral kalkawng, thu leh hla hi Kristian Culture-ah chen sanin hnuchhawn thu ni tawh mah se, Mizo hnam tân a pawimawh si avangin thu mai a zo lovin, leilunga an lo phuah leh hmehbelna hmunte chu chhenfâkawm zâwka enkawl leh cheibawl anih theih nân hnabul alo ṭan tawh a, Kum 6 zet a ṭulpui hnuin Young Mizo Association (YMA) Mualkawi Branch-ah hmalâk a nih theih nan thu a thlen ta a.
Young Mizo Association (YMA) Mualkawi Branch chuan heti lam kawnga hmala tur bik, Reservation Sub-Committee chu Ni 11 Jan, 1992 Inrinni zân khân Pu C.Thângseia inah a din ta a. He Committee hi Chairman Pu C.Lalthanmawia leh Secretary Pu C.Lalhmingthangate'n kaihruaiin, Branch O.B te, Village Council Mualkawi te leh Mualkawi parawnte chu member an ni a.
Sub-Committee chuan Sawrkarah Permit siam tumin hma a la ta a; Reveneu Department-a Pass siam tur hian Forest & Environment Department, aṭangin NOC neih a ngaih hmasak avângin Forest & Environment Department, Champhaiah NOC dil a ni a; mahse, Tuichhin ram, Hringlangtlâng awmna chu Melbuk VC te'n Tung chin nân an ṭheh avângin harsatna tawh a ni ta nghal a. Engpawh nise, tiin Pu Sangdingliana MCS, Assistant Settlement Officer 11, Land Reveneu Department, Champhai hnênah thil awmzia hrilhin a ho chuan a hmunah enhoin hemi ṭum hian Mualkawi Branch YMA chuan a kalte ei turin Vawk sum nga a talh a, Melbuk khawtlâng hruaitute nên chuan sawiho a ni ta a, ASO 11 chuan, "Melbuk khuate chuan an thlai chin hi an nei ang a, a ram leilung erawh hi chu Mualkawi Branch YMA kutah a awm ang," a ti a; tichuan, harsatna tam tak tâwk leh hmachhawn chungin kum 1995 khân Forest & Environment Department, Champhai Division kal tlangin Bighas 200-a zau NOC, No-B-14016/7/1995-FDC/289-92 dated Champhai, the 28th April, 1995 chu Reservation Com- mittee hmalâknain sualchhuah a ni ta a. Heti anga hlawhtlinna a neih chhoh lai mêk hian Reservation Sub- Committee chu thiah a ni ta a.
Kum 1997-1998-ah Pu C.Zirliana chu Mualkawi Branch YMA President-ah thlan a ni a, Branch YMA hmalâkna chu ngaipawimawhin Revenue Department chuan LSC chu siam tumin a ram chu an teh a, Permit siam mai tawh tura ngaih a nih laiin a ram chhûnga Dil neitu, Pu F.Ramngûra Melbuk khua leh Melbuk VC-te chuan dodalin Ruantlâng leh Zotlâng Join VC-te chu harsatna siampui turin lam ṭangah an sawm ta deuh deuh a, hmalâkna chu a thuanawp leh ta a.
Heti anga hmalâknain awmzia a neih theih loh fo avâng hian kum 2000 a lo her chhuah chuan Mualkawi Branch YMA chuan Reservation Committee chu a din leh ta a. Pu C.Lalthanmawia chu Chairman-ah ruat lehin Pu C.Thangseia chu Secretary-ah ruat a ni bawk a. Member-ah Branch OB te, Village Council Mualkawi leh Mualkawi Parawnte an awm leh a. Reservation Committee chuan hmalain Permit siamna kawnga harsatna siamtu Pu F.Ramngura, dil neitu chu dawr turin Pu C.Lalthankhûma chu a ruat a, Dil chu lei a ni ta a. Tin, Melbuk VC-te, Ruantlâng leh Zotlâng Join VC-te chu dawr an ni zêl a. Tichuan, kum 2000-khân Mualkawi Branch YMA hmingin Certificate of Land Lease No. DPL 36 of 2000, Memo No.R.11040/MLL/MK/00-DTE dated Aizawl, The 22nd September, 2000 chu Bighas 107.78-a zauin Reservation Sub- Committee hmalâknain sualchhuah a ni ta a.
Mizo Pi pute thlarau kalkawng awmna hmun, Mualkawi Branch YMA Picnic Spot cum Park atâna LSC sual chhuah anih tâkah chuan a chhûnga thil hlusa, "Mizo pi pute Thlarau kalkawng," Hringlangtlâng leh hmun dang dangte chu Zoram khawvêla phochhuak turin Pu C.Lalthanmawia thu ziak, "Rauthla lamtlûang" tih chu Branch hruaitute hnênah Documentary Film-a siam turin rawtna thlen a ni a; ṭum hnih lai thlen a nih hnu chuan Sub-Committee hmalâknain buatsaih a ni ta zâwk a.
Mi inphal Pu C. Keivawma (L) chuan Vawk sum nga mipui ei turin a thawh a; Pu Lalnunzama, Veênglai Champhai chu Cameramen ah hmangin Ni,18-22, October, 2000 khân a khawtlangin Documentary film chu chan a ni a , Pu Biakthansânga, LPS Vision-a thawkin chulmamin Pu T. Sangkûnga President, Central YMA te, Pu C.Zoramliana (L), Central YMA Finace Secretary leh Chairman, Culture Sub-Committee ni bawk te, Pu Jo- seph Lalrinawma MCS te, Pu Liankima Lailung IFS te Pu C.Laitanga te, Pu H. Johna te leh Pu C.Lalbiaktluangate puihnain Zoram khawvêlah phochhuah theih alo nita a, Pu C. Lalthanmawia'n "inhnialna kan chawkchhuak dâwn a ni," a lo tih fo angin Mizoram pum huapa sawiho a ni ta ngei bawk a.
Reservation Sub- Committee, tih chu Preservation Sub-Committee, tiin thlâk a ni bawk a. Documentary film hial buatsaih anih tâkah chuan Pu K. Riachho IAS, Deputy Commissioner, Champhai District pahnihna chu Ni 23, October 2000 khân Mizo Pi pute thlarau kalkawng Documentary Film siam chhante chu hrilh a ni leh ta a. Pu K Riachho IAS, Deputy Commissioner, Champhai chuan a ngai pawimawh hle a. A sawina awm leh hmalâk theihna awm apiangah chuan ruahmanna a nei ve zêl a.
Kum 2001 AD-a Mualkawi Branch YMA hruaitu thlan anih meuh chuan Member aia tamin Branch hruaitu hi thlan a ni ta hial a, Pu C. Lalthanmawia leh a thawhpuite chu thlantlin an ni a. Pu K. Riachho Champhai District Bawrhsâp te, Pu Ralkâpa, Additional DC-te leh Pu Hmingthanmawia BDO-te, Pu Chhuanawma LAD te, Liankima Lailung DFO te, C.Zoramliana Fam, Chairman, Culture Sub-Committee, Central YMA-te chu chu Mualkawi Branch YMA hnungah chuan an ding tlat bawk a.
Ni 8, Janaury, 2001 khân Pu Aichhînga Fam Minister, Art and Culture Department, chu hnamin a mamawhna zâwnah titipui a ni veleh a. Hringlangtlâng panna kawng buatsaih a pawimawh thu leh, a hmuna pi pute sûlhnu lungphun hlui awm humhalhna Art and Culture Department-in Grant-in-aid a lo pêk tawhnate chu humhalh zêl a ṭul thute chu sawipui a ni veleh a. Tin, hetihrual hian Pu Aichhînga Minister chu State dangin Ancient monuments and archeo-logical site remains acts an hman, Mizoramin kan hman ve rih lohte chu hman a nih ve theihna turin State Legislative Assembly Session-a pulût turin Mualkawi Branch YMA hruaitute chuan an ngen zêl a, Ngen a nih angin Pu Aichhînga chuan, 'Eight Session of the Fourth Mizoram State Legislative Assembly,' Ni.16-19, January 2001-ah chuan a pulût ta a. Tichuan, "The Mizoram Ancient Monument and Archeo- logical Site and Remains Bill 2001, Act No. and Year 2 of 2001' chu Ni 18, Janaury, 2001 khân Mizorama hman ve theih tûrin Mizoram Assembly Session-ah chuan passed a lo ni ta a, Rules a dah anih hnu Kum 2005 aṭang khân hman alo ni ta a ni.
Mualkawi Branch YMA chuan Tuichhin hmuna Mangthawnga lungphun humhalhna leh Hringlangtlâng panna kawng laihna tur chu Art and Culture Department-ah chuan Project siam turin an ngen veleh a; Art & Culture Department chuan project chu siamin Finance-ah ṭumhnih an thehlût a; mahse, Finance Department- chuan a ṭumhnih chuan an hnawl ve ve a, Art and culture department lam pawh an beidawng der a. Mahse, chawl theilo nun neitu C.Lalthanmawia President, Mualkawi Branch YMA leh Tv. Hualchhingpuia Secretary-te chuan File chu umzui ṭha lehin Pu Sangdingliana IAS, Under Secretary, Finance Department Officer chu hnamin a mamawhna zawnah leh a pawimawhna sawipuiin Art & Culture Department-in ruahmanna an siam leh sûm leh pâite chu pawm a pass turin an ngen a, Finance Department lam pawh chuan a passed veleh ta a; Tichuan, 1,00,000 Sanction vide No G12011/2/01-EAC dated Aizawl, the 3, Dec '01 chu tihchhuah a ni ta a. Ni 5. Dec 2001 khân Treasury Office, Aizawl North hnênah Bill No 322, 1,00,000/- Dt 4. 12. 2001 Token No 373 of 4.12.2001 chu Pu C.Lalthanmawia leh Tv Hualchhîngpuiate chuan an la chhuak ta a ni. He Token hmang hian Cashier, Art and Culture Department chuan Ni,12.Dec. 2001 khân Dawrpui Bank aṭangin sum/pawisa chu a la chhuak ta a. Chumi hnuah a hman dân tur chu Director hovin sawiho a ni a, Hringlangtlang panna kawng laihna atana ruahmanfel a ni ta a. Pi Bawichhîngpuii Director chuan Ni, 13. Dec. 2001 khân A Pu C.Lalthanmawia, President leh Tv Hualchhîngpuia Secretary, Mualkawi Branch YMA kutah a hlan ta a ni.
Hringlangtlâng panna kawng chu laih a ni ta a. Mahse Rs 100,000 hian a tlangchhip a laih thlen phak loh avangin Pu K. Riachho IAS, Champhai District Deputy Commissioner, pahnihna (Ni 1.8.2000-5.6.2003) chu a laih chhun zawmna tur ruahman turin Mualkawi Branch YMA chuan an ngen leh a. Ani chuan ruahmanna siamin ₹ 1,00,000/- sêngin laih belh leh a ni a; tichuan, Hringlangtlâng chu kum 2001-2002 chhûng khân 407 motor kal theihin laih tlang a lo ni ta a ni.
Motor a kal theih a laihtlang a nih takah chuan mi chi hrang hrangin an tlawh thute chu AIR Aizawl Station aṭang leh Champhai nitin chanchin bute chuan an puangin an chhuah ta uai uai a.
Mualkawi Branch YMA-in inlêng an nei:
Kum 2001 March thla bulah Pu Lalnunmawia Lecturer, Gov't Champhai Collage te, Pu Liankima Lailung, IFS te, leh Pu Lalhlupuia Lenrual Editor, Champhai Beutification Committee Member-te chuan Mualkawi Branch OB-te chu Mualkawi YMA Office-ah dawrin Hringlangtlâng Mualkawi Branch YMA Picnic Spot Cum Park chu District Park atâna hlan turin an ngen a, Ni 20, March 2001 khân Pu K.Riachho, Deputy Commissioner, Champhai District kaihhruai, District Park Committee chu din a ni ta zêl bawk a.
Heti angin:
Chairman : K.Riachho IAS, Deputu Commissioner, Champhai.
Secretary : Liankima Lailung, District Forest Officer Champhai.
Member te: Mualkawi atangin Mualkawi Branch YMA President leh Secretary-te leh hemi kawnga mibik (Parawn) te, Champhai aṭangin Head of Department te, NGO hrang hrang Leader te leh Champhai Parawn te an ni.
He Committee hian Mualkawi Branch YMA chu dawr zêlin an ram chu District Park atâna hlan turin a dil zêl a. Heti anga District Bawrhsap kaihruaiin an dil reng tâkah chuan Mualkawi Branch YMA chuan, Mualkawi khaw mamawh, YMA Hall chhawng thuma sak te, Standard Playground siam te, Thlanmual panna kawng Truck Road a laih te, YMA Tuikhur awmsa siam ṭhat te leh Library Hall sak sak turte chuan District Bawrhsap leh a kaihhruai Committee chu a ngen let ve a. District Bawrhsap chuan "ruahmanna kan siam zel ang" a tih avângin Ni 22, Feb 2002 Zirtawp khân Mualkawi Branch YMA chuan Land Lease tel lovin, an ram chu Lunglohtui luanna kawrah ṭhenin a hmar lam chu Champhai District Park atân virbal-in a hlan ta a.
Permit neih fel anih tak leh, a panna kawngte laihtlang a nih tâkah chuan, 'Mizo Pi pute Thlarâu kalkawng' tih Lehkhabu chu buatsaih tûrin Pu C. Lalthanmawia President chuan Literature Sub- Committee chu kum 2002 AD khân a din a. He Committee hi Upa, Châlkhûma (L) Chairman, leh Pu C. Kâwllianchhûnga Secretary te'n an kaihruai a, he'ngte hi committee memberte an ni:
Pu C. Keivawma (L)
Pu C. Hrangzuala (L)
Pu Vawmkâpthanga (L)
Pu C. Râllianvêla
Pu C. Robuaia (L)
Pu C. Lianthianga
Pu C. Lalthanmawia Pre Branch YMA
Pu C.Thângseia Secy Branch YMA
Pu Pângliankhûma Fin Secy Branch YMA
Tv. Hualchhingpuia Vice Pre Branch YMA
Pu Sangthanmawia Asst Secy Branch YMA
Pu JH. Lalropuia Treasurer Branch YMA
Pu Lalthanliana Sailo
Pu C. Lalthankhûma VC secy Mualkawite an ni
He committee hian an din chhan ang takin hma an la a, pawm dân hrang awm kârah a bu meuh buatsaih tur chuan ngaihtuahna, tha leh zung, sum leh pai tam tak sen a ngaih avangin kum 2002 chhûng chuan Lehkhabu chu peih hman a ni ta lo va.
Kum 2003 a lo herchhuah chuan Mualkawi Branch YMA chuan hruaitu thâr, ngaihtuahna hran neitu hruaituah a nei veleh ta a, "Mizo pi pute thlarau kalkawng" tih Lehkhabu ziak tura din Literature Sub-Committee chu din chhun zawm lovin a ṭhiat ta a. Chuti anga Literature Sub-Committe ṭhiah a nih leh tâkah chuan chawlthei lo nun neitu, Pu C.Lalthanmawia chuan 'Mizo Pi pute Thlarau kalkawng tih lehkhabu chu kum 2003 aṭanga khân a lo ziak ṭan ta a, kum 2009 khân ziak zovin Ni 26 Feb, 2009 khân Aizawl Press Club-ah an lo tlângzarh ta a ni.
Kum 2004 a lo her chhuaka, Mualkawi Branch YMA Pu Lalrodinga kaihhruai chuan Hringlangtlâng lam chu rawn hawi velehin Hringlangtlângah chuan Tuichhin rama hmun hmingthang awmte, tih ziakin Lung an rawn phun veleh a. He Lungphun hi Pu C. Zirliana, VCP Mualkawi chuan Ni 15.12.2004 khân a hawng a ni.
Pu Lallungmuana IAS, chu Ni 14.6.2003-16.4.2007 khân Deputy Commissioner, Champhai District Pathumnaah a rawn awm veleh a, Ani hi Pi pute Pialral thu hla hmanga zin mite hipna, Mizo hnam tâna buatsaih duhtu Pu C.Lalthanmawia ang bawka he lam kawnga chawltheilo nun neitu a ni ve bawk a. Ani chuan District Park Committee hma lo lâk tawhnate chu chhunzawmin Pu C. Lalremliana President, Champhai Group YMA nên Mualkawi Branch YMA chu District Park atân an ram chu a vai a District Park Committee kuta hlan turin an ngen veleh a, Chuti anga nasa taka Bawrhsâp kaihhruai committee-in a dil tâkah chuan, Mualkawi Branch YMA chuan Mualkawi khaw mamawh kan sawi takte kha tipuitling tura inremna thuthlung ziah puiin hun rei tak chhûng hah leh rim taka an lo sualchhuah ram chu District Park Committee kutah chuan a hlan ta a ni. Heti angin:-
TUICHHIN TLANG LAND LEASE CHAMPHAI DISTRICT PARK COMMITTEE KUTA HLANNA LEHKHA:
Ni 4.3.2005 (Zirtawp) Dâr 12:00-a Champhai District Park Committee in aiawha a ruatte leh Mualkawi Branch YMA, VC, MUP leh MHIP aiawh ṭhukhâwm duh dân angin, Tuichhin tlâng Land Lease Ni DPL 36 of 2000 chu District Park Committee kutah Land Lease neitu Mualkawi Branch YMA chuan hlan a rem ti a. He inremna hian a hnuaia condition hi a huam ang.
1. Tuichhintlâng Land Lease huam chhunga Hringlangtlâng chu Mualkawi Branch YMA in a hranpaa pass siam chuang lovin a chang ang a, tlangchhipa YMA dil erawh chu District Park Committee in a chang thung ang. Mualkawi Branch YMA chan tur Hringlangtlângin a huam tur chu a hnuaia tarlan ang hi a ni.
Tlak lamah Vaube kawn aṭanga tlângdung kawnghlui zawh chhovin Branch YMA in Motor parking hmun atâna a ruahman a su chho anga, parking aṭanga chhuah lamah chhukthlain dilkawr zawhthla zelin Lunglohtui a pawh thla ang. (Note:- heti ang hi ni mah se, hun lo kal zêlah a kawtchhuah lamah hian a zauzawng hi permit-in a huam ta chiah lo a ni)
2. Tuichhin tlâng hmunhma hming vuah tawh hrang hrangte hi tihdanglam a ni lovang.
3. He inremsiamna ang hian Mualkawi khawtlâng hamṭhatna atân condition hrang hrang District Park Com- mittee hnêna a lo thlen tawh a hnuaia tarlante hi tihlawhtling turin District Park Committee chuan theihtawp a chhuah ang.
4. Tuichhin tlâng Land Lease hi District Park Com- mittee kuta hlan anih rualin a neitu nihna pawh District Park Committee in a nei nghal ang a, a hming thlâk chungchângah pawh thuneihna a nei bawk ang.
a) District Park tihchangtlun chungchângah hmalâkna leh kutthlâkna kawnga hamṭhatna awm reng reng Mualkawi Branch YMA duhsakna pêk an ni ang a, a theih chin chinah kutke atân hman an ni ang.
b) Kum-3 chhûnga YMA Library sak
c) YMA Tuikhur awmsa siam ṭhat leh a kawng laih.
d) Khelmual puitling (Standard playground) kum 5 chhûnga siam.
e) Kum 3 chhûnga YMA Hall/Run sak mek lai (RCC) a chhawnga sak puitlin.
5. District Park a din chhûng chuan Mualkawi Branch YMA President leh Secretary-te chu District Park Com- mittee member an ni ang, tiin.
He inremna thuthlungah hian Pu Lallungmuana IAS, Deputy Commissioner, Champhai District & Chairman, District Park Committee ni bawk leh Pu Lalrodinga President, Mualkawi Branch YMA ten hming ziakin Pu C. Lalremliana President, Champhai Group YMA leh Pu C. Zirliana V.C.P. Mualkawi te'n hriatpuina hming an ziak bawk a ni.
Pu Lallungmuana IAS, Champhai District Bawrhsap pathumna, Chairman, Champhai District Park Committee ni bawk chuan Hringlangtlâng chu chhenfâkawm zâwka chei anih theih nân Mizoram Sawrkâr hotute hnênah thu lût siamin a thlen ve zêl a. A hmalâkna nasa tak avâng te, Pu Aichhinga Minister, Art & Culture Deptt, a hnua Rural Developement Minister ni leh ta hmalákna avang chuan nuam zâwk leh hahdam zâwk a luh leh tlawh theihin a kawng chu kum 2005 khân Double Road in laihtlang a ni leh ta a ni. Kawng zawn a nih hian a bul tumtu te, Branch YMA hruaitu te, Er. Zamingthanga leh JE Zohmingthangate chu an thawkrim hle. Ṭha zâwka a kawngte laih anih tâkah chuan Minister leh Sawrkar Official-te, school naupang leh pawl, ṭhianzaho thlengin an tlawh ta vût vût mai a ni.
Kum 2005 khân Pu H.V.Lalringa Chief Secretary Govt. of Mizoram chuan tlawhin, Pu C.Zoramliana Central YMA General Secretary te, Pu Vabeiha Hlychho, Jt. Director, Tourism Department leh Official dang eng emaw zâtin ṭawiawmin an tlawh a, Pu C. Lalthanmawia Mualkawi khua a bul ṭantu chu Pu C. Zoramliana General Secretary, Central YMA chuan Interview a kalte hmaah chuan neiin zawhna hrang hrang a zawt a, Information Department chuan Video-in an covered a, chuti anga hun an hman zawh hnu chuan ruahmanna siam zui a nih theih nân a ramte chu fan a ni bawk a.
Ni 4, May 2005 (Nilaini) chhun dâr 11:00-ah Chief Secretary Chamber-ah Hringlangtlâng an tlawh ṭuma Pu C. Lalthanmawia Intervew Audio Visual Cassette chu ngaithla sawiho leh hrilhfiahin mi pawimawh sâwmte chuan an thlirho a, chumi hnuah chuan Pu H.V Lalringa IAS, Chief Secretary kaihhruaiin Hringlangtlâng chei dân tür thuah chuan Meeting an nei zui ta a. Sawihonaa telte chu: (Memo No-D.21018/30/2004-TOUR)
1. Pu H.VLalringa, Chief Secretary. (Meeting Chairman)
2. Pu Rochila Saiawi, Finance Commissioner.
3. Pu S.N Kalita, P.C.C.F.
4. Pu C. Hmingthanzuala Secretary Tourism.
5. Pu Yogaraja, Director Industries.
6. Pu B. Sanghluna Director Tourism.
7. Pu T. Sângkunga, Jt. Secretary Tourism (Meeting Secretary)
8. Pu C. Zoramliana General Secretary CYMA.
9. Pu Lalbiakthuama Adviser Planning.
10. Pu Lallungmuana, D.C. Champhai.
11. Pu R. Lalfanliana, S.E., P.H.E.
12. Pi P.B Lianthangpuii I&P.R.O.
13. Pu J. Zothanpuia. S.E., P.W.D.
14. Pu B. Lalhmingthanga, Jt. Director, R.D.
15. Pu Vabeiha Hlychho Jt. Director Tourism.
Kum 2006 khân Pu Zoramthanga Chief Minister, Mizoram chuan tlawhin Pu Haukhûma Hauzel IAS, (Pu H.V Lalringa thlâktu) Chief Secretary, Mizoram leh mi pawimawh Sawrkâr Officer eng emaw zâtin ṭawiawmin an tlawh a, Pu C. Lalthanmawia Mualkawi khua pawh chu Thlarau kalkawng anih dân a kalte hmaah chuan sawi tir a ni leh a, chumi hnuah a hmunhmate thlir kual ho anih hnuin Mitthi khaw thlir tlâng aṭanga Rih dil thlir phahin Pu Zoramthanga Chief Minister, chuan Mizo hnam tâna hmun pawimawh a nih thute sawiin tlânga dil leh hmun dang dangte chu chei anih theih nân ruahmanna siam a ṭul thu a sawi hnuah Rih dil tlawh turin kalho a ni leh ta a.
Kum 2000-a Preservation Sub-Committee, Mualkawi Branch YMA te'n Pu C.Lalthanmawia script ziah, Documentary film an siam ṭuma Pu T.Lalnunzâma, Champhai Venglaiin 'Rauthla lamtluang' tih hla a phuah, neitu nihna Mualkawi Branch YMA a pek te, Pu Lallungmuana IAS, Deputy Commissioner, Champhai District leh C.Kawllianchhûnga Mualkawi te'n 'Hringlang tlâng' tih thupui hmanga hla an phuahte chu han târ lang ila:
HRINGLANG TLÂNG!
By Lalnunzâma
1. Fam rauthla lêng lamtluang han zawh meuh chuan,
Chûn leh zûa lenrual unau dairial changhnu,
Min ngaihtir e, thin laiah, pialtlêp lung phei duai zawla; Suangleihlawn zawha nau ang an kaih laite,
Min dawn tir e in rauthla, Lamtluang sûlhnu fan changin.
Tuichhin tlâng aw...! Hringlang tlâng, I mawi hluan e tlâng dang zawng ai pawn;
Rauthla kaina Rihlipui chiangten a lang e, Hringlang tlâng sâng an,
A tlâng chhip dila lengngha lêng del del han thir phei chuan,
Suangtuahna mai chuan a mawina leh hlutna reng a chhui phâk lo.
2. Chau leh rumin Lungrahbûk an thleng a,
An hrailêng thinlai a cham, ngaihna an nêm,
Chham chhuakin hring chang mêk tân, thang leh tharte hriat reng nân,
Thawm leh Sûlhnute min lo hnutchhiah ta a,
Chutin Hruaikawnah liamin hringlang tlâng sâng an pan ta.
3. Vângkhaw ngai luaithli nûla an thlirna;
Hringlang tlâng an kan thlir ve in sûlhnute,
Hawilopâr tawna hnutiang inchhawnna vangkhua zawngte, Zârva lênna ramdai an chang zo ta,
Hawilopar tawn ve mah ila, thlir zai rêng kan banglo.
4. Vangkhaw ngai banglo chûnnu an hruai e,
Rauthla lêng kâina Rih lipui lam panin,
Chunnu hrailêng ngai lunglêng a bang thei lo, luaithlinul.
An dâwn tir e, Lungloh tui a lung dam nån,
An kaina Rihlipui kan thlir ning lo,
Hringlang tlâng an. (Sang by Lalzetlúanga (J.V.A)
HRINGLANG TLÂNG!
by Lallungmuana Mimii Pa, IAS Rtd.
1. Hringlang tlâng kan chuan vawiin ni chu,
Ngaih a na e, lei hmun ram nghâk rual duhte;
Lang lo tlâng rêng rêng a awm si lo.
2. Rauthla lêng zing zinna tlâng liai luai,
Tahlai bantu Hawilopâr a vul chiai e;
Laiah Lunglohtui a luang dam diai.
3. Lunglohtui kei zawng ka dâwn nuamlo,
Lalngo zunzâm ram loh hrui ang min phuartu;
Kian zâi rêl chuang hian ka ring lo ve.
4. Thlir teh, Thiani, Rihdil hmingthang saw,
Khuatin thangchhuak, Rihlipui, Vanhnuai mi hril;
Thliah loh chhawlthing ang a hring nghial e.
5. Fam lovin kan chuan e, Hringlang tlang;
Lo pawm thiam maw,
Zingkhaw vangkhua zaléng tên; Engtin lo ngai ang maw Pialrålah!
6. Ka sawm vel, tlâng tin a zofate,
Rawn chuan ve ru, pâr tin chawi vel Hringlang tlâng:
Hêi ang ram nuam dang a awm love.
7. Hei hi mihrâng Pawla ram tuanna,
A tlang khanthuam mawiin lêntupui zîng riai;
Sirah khâmrangin a chawi vêl e.
8. Lungdi zawl thiam lo valduaite'n,
An pumpelh lo Pawla sairua leh saihlum;
A saina kum thum a ngawt an ti.
9. Mualkawi lanu sensiar leh vâl rual,
Fak in phu e hêi ang ram nuam min hlan tu;
In sakhming khuavel thâng chhuak rawh se.
10. Hmânah thlafam lengte mual liamna,
Tunah Champhai District Park kan chantir e;
Tha lêng leh naunawn an nui hiau e.
HRINGTLANG TLÂNG!
By C.Kawllianchhûnga
1. Hmâna pi leh puten an hril Tuichhin ramah,
Haulai ngûrpui Pu Mângthawnga'n vângkhua a din; Lunglohtui rauthla dâwn thin, siktui thiang pâr an tlân e,
A sakhming Tuichhin chawiin hringzâwl rûn an rem e.
I mawi hluan e, tlâng hmingthang Hringlang tlâng thinlai luahtu,
I sakhming thansar ang zâm rauthla ṭahna;
Tünah lêntupui changin thing tin pâr an vul chiai e,
Hlünding ram nuam sakhming chul lo khuanu ruat i ni e.
2. Rauthla lêng zawng zawngten Hawilopâr mawi tawna, Kumhlun ram tûr Chatuan Pialrål tluanglam zawha;
Lunglohtui an dâwnna hmun rila chhuak siktui luanna,
Hringlang tlâng sakhming chul lo thanlai siamtu a ni.
3. Hringlang tlâng hmun mawi nuam Pi Khuangi hmun thlan hi,
Râldan bang khâm râng sen vungin a chawi vêl;
Vângkhawpui zalêng zawngte suihlung mu anga an lên nân, Tlângrawn mawi, borûak thiang leh duhaisam a lo ni. tiin.
Kum 2007 a lo her chhuak a, Pu TV Fâmbawl M.C.S chu Deputy Commissioner, Champhai District palinaah Ni 16.4.2007-18.11.2009 khân a thu veleh ta a, ani ho hian District Park Committee chu an ṭhukhâwm veleh a. 'Hringlangtlâng Champhai District Park' tia a hming lo phuah tawh chu Mizoa inchhal zawng zawngte huap vêk tûrin 'Hringlang tlâng Park' tiin an thlâk a; tin, Nodal Department atân Local Administration Department (L.A.D) chu an ruat a, Land Lease pawh LAD kutah chuan an lo hlan ta a.
Pu K. Thanhlira Jt. Director, LAD De-partment-kaihhruaiin Muster Plan siam a ni a; mahse, muster plan a peihfel hmain K. Thanhlira Jt. Director, chu pension-a chhuah tak avangin LAD lam chuan engmah ruahmanna an nei thei ta lo a ni. Heti ang hi a nih tak avângin Land Lease an kawl pawh chu Mualkawi Branch YMA chuan an kut aṭang chuan an la chhuak leh ta a ni.
Pu Vijay Kumar Bidhuri IAS, chu Deputy Commissioner, Champhai District pangana niin 18.11. 2009-19.10. 2012 khân a rawn ṭhu veleh a. Ani chuan a bawhzuiin Pu C.Lalthanmawia Mualkawi khua chu Hringlangtlâng chanchin tawi leh pawimawhna ziah tirin, Pu Vânlalhuma Superintendent, DC Office chu Sapṭawngin lehlin tir a ni a, Chumi hnuah Pu Vijay Kumar Bidhuri IAS, Deputy Com- missioner, Champhai District chuan District Park Committee chu Ni 10.5.2010 khân DC's Conference Hall-ah koin an meeting a, BADP hnuaiah Hringlangtlâng park tih hmasawnna turin sum eng emawzat ruahman tum anih thu leh DPR siam phawt nise, chumi tipuitling tur chuan Doner Ministry-ah emaw, hmun dang dangah emaw sum hmuhna tur kawng dap nise tih rel a ni leh a.
Tin, hma la tur bik Sub-Committee, Pu R. Zârzosânga Addl. DC kaihhruai chu din a ni leh a, DLAO chu Member Secretary a ni a, Official pawimawhte leh tlawmngai pawl hrang hrang bâkah, MJA aiawhte member turin ruahman a ni a, R.Zârzosânga, Addl. DC Committee kaihhruai ṭhukhâwm chuan ruahmanna ṭhahnem tak siam nghalin Park chhûng kawngpui siam ṭhat, Watch tower dah, Swiming pool siam, Cottage eng emawzat siam, Kitchen leh Guest house siam, Thing tam tâwk phun belh, phul hmun siam Watchman leh Chawkider chenna, Leikapui (Railling awm) Naupang intihhlimna chi hrang hrang siam leh thil dang pawimawh tak tak siam țul an tih thute an sawiho nghal a, he'ng thil pawimawh tak tak hi dah anih theih nan DPR a rang thei anga siam turin Architech leh Engineer thiam bikte biakrawn a, a țul anga hma lak nghal nise tiin an lo rel leh a.
Tin, Hruaikawn kawng, a penna aṭangin lung (Boulder) phah chhuah a ni ta a. Khawthlirna in pakhat RCC te, Choka pakhat RCC te, Chawlhbuk pakhat RCC te leh Tanky RCC a sakte leh Toilet-te chu sak an ni a, hêngte hi he hmuna kalte hian an hmang ṭang kai thei êm êm a ni.
Pu Vanlalngaihsaka IAS, chu Deputy Commissioner, Champhai District pariatnaah Ni 5.11.2015--4.7.2018 khân a rawn awm veleh a, Ni 29.1.2016 (Thursday) khan Mualkawi Branch YMA te chuan kawmin Hringlangtlâng chei anih tawh dân tlângpui ziakin a hnênah an pe veleh a. Pu Lalnunmawia Principal, Gov't. College, Champhai pawhin hun hmasa lama Sapṭawnga buatsaih a copy a la kawl chu a pe bawka.
Ni 7.2.2016 (Saturday) khân Mualkawi Branch YMA-te sawmna leh ngenna tihlawhtlingin Pu Vânlalngaihsaka IAS, Deputy Commissioner, Champhai District chuan Hringlangtlâng hi a tlawh a, Pu Hrângkapṭhianga Vice President, Village Council Mualkawi kaihhruaiin Hringlangtlângah hian Gate siamin VC, MUP, YMA, MHIP leh GSA te chuan lo hmuakin Parthi awrh tir a ni. Pu Lalnunmawia Principal, Gov't College Champhai te, Pu R.Lalnunmawia Associate Professor Gov't College Champhai leh C.Lalhnunpuia DDK Correspondent, President MJA Champhai District ni bawkte chuan tawiawmin titihona hlimawm tak an nei a ni a.
Hmun pawimawh hrang hrangte fan an niin, Pu C.Lalthanmawia chuan an chanchin tawi a sawi zêl a, chutianga hun hman anih hnu chuan Mitthi khawthlir tlâng Chawlhbûkah Function tawi hmang lehin, function zawhah Vawk sumnga sa chu Changel hnah chungah ngei ṭhet khu vang vangin a kal zawng zawngte chuan puar leh tlai takin an kilho a ni a.
Pu Vânlalngaihsaka IAS, Deputy Commissioner, chuan District Park Committee thi tawh tak chu rawn tinung thar lehin Memo No F-16016/2/2009-DLAO (C) Dated Champhai, the 17 Feb, 2016 ah hetiang hian member-te pawh ruat thar an ni leh a.
1) The Deputy Commissioner Champhai District, Chirman Hringlangtlang Committee.
2) The DLAO, Champhai. Secretary Hringlangtlang
Committee.
3) The Divisional Forest Officer, Champhai
4) The S.E. PHE Champhai
5) The S.E P&E, Champhai
6) The E.E. PED, Champhai.
7) The SDHO, Champhai.
8) The Project Director, DRDA, Champhai.
9) The DUDO, Champhai.
10) The B.D.O. Champhai.
11) The D.I.P.R.O, Champhai.
12) Pu Vanlalhuma, Superintendent, DC, Office.
13) The President, MJA Champhai District. 12)
14) Chairman, Chanphai District NGO co-ordination committee. 15) President & Secretary, Mualkawi Branch YMA
16) Chairman & Secretary, Hringlangtlang Committee Mualkawi Branch YMA.
17) President, Village Council Mualkawi.
18) President, MHIP Mualkawi. 19) President, MUP Mualkawi.
Prominent Citizen memberte:
i) Pu Lalnunmawia, Principal Gov't. Champhai College.
2) Pu C.Lalthanmawia, Mualkawi.
3) Pu C.Lalhnunpuia Vengthlang. Champhai.
4) Pu C.Vânlalhmuaka, LCN.
5) Pu Lalhmingmawia Pachuau, CNN.
6) Pu C.Lalremliana, Vengthlang North. Champhai.
Tin, District Park Committee chu No F-16016/2/ 2009-DLAO (C) Dated Champhai, the 17 Feb, 2016 ang hian koh zui a ni nghal a, District Park Committee Meet- ing thu relte chu memo No. F.16016/2/2009-DLAO (C)- ah Hetiang hian kan hmu bawk a ni.
Meeting : Champhai District Park Committee.
A hun : 19 Feb,2016 (Friday)
A hmun : DC's Conference Hall
Chairman : Pu Vânlalngaihsaka,
Deputy Commissioner.
Member present: annexure.
Chairman chuan Meeting-a kalte chu chibai bukin chumi hnuah meeting neih chhan sawiin, Champhai District Park cheibawlna tur concept paper ziah a ni a, chu concept paper en ho a, siamṭhat ngai laite a awm chuan sawiho ni se, tin, committee member ruat belh meeting- in a ṭul a tih chuan sawiho nghal ni se, chutiang tura meeting koh anih thu a sawi zawh hnuah Pu C.Lalthanmawia chu hun kal tawha hmalâk tawh dânte sawi tura a sawm angin Pu C.Lalthanmawia chuan Champhai District Park atân hian sawrkarin sum tam tak a lo sen tawh thu te, tun dinhmunah RCC Building pakhat, Tower ft. 24 vêl a sâng, Tuizem leh Chawlhbûkte a awm thute a sawi a.
Chairman chuan member tinte mahni theihna zawn ṭheuhah he project hi a hlawhtlin theih nân theihtawp chhuah theuh turin a sawm a.
He Meeting hian Champhai District Park Committee member ruatbelh ni se tiin a rel a, a hnuai ami te hi ruatbelh nghal an ni.
1) Divisional Fisheries Developement Officer.
2) District Agriculture Officer.
3) Assistant Settlement Officer.
4) Pu R. Lalchhuanawma, Associate Proffessor, GCC- Prominent Citizen.
5) Pu Zirsangliana, Associate Proffessor GCC- Prominent Citizen.
6) Pu Lalhlupuia, Lenrual News Editor-Prominent Citizen.
He meeting-ah hian 'Concept Paper for Development of Hringlang tlâng as Tourist Spot lo ziah tawh chu thlirho a ni a, member te'n a ṭha thawkhatin an hria a; amaherawhchu, point siam belh ni se tiin rêl a ni. Park leh Recreation Centre, Champhai District in a neihloh thu uar taka ziah lan tel ni se tiin a rêl a. Hemi concept paper a belh ngaite lo belh a, a țul anga siam tha turin committee chuan Pu Zirsângliana, Associate Proffessor Gov't. Champhai College chu ngen ni se, Pu Lalnunmawia, Principal Gov't Champhai College in a ṭul angin lo bawhzui se tiin rêl a ni bawk a. Concept paper-a ziahlan belh tur thawh tur nei chuan Ni 24.02.2016 (Wednesday) hmain Deputy Com- missioner hnênah thehluh ni se tiin meeting hian a rêl a ni.
Pu Zirsângliana Fam, Associate Proffessor Gov't. Champhai College chuan a hnuai a mi ang hian ruahmanna a siam a.
Tin, he Champhai District Park bawr velah hian tracking route siam ni se, tiin rawtna thlen a ni a, YHAI hruaitute DSYO in lo bia a, ruahmanna lo siampui tura ngen nghal bawk a ni. Eng hmalâkna pawh kalpui anih dâwn chuan 'Eco-friendly ang thei bera kalpui ni se,' tia rawtna chu meeting chuan tha a ti hle a, a pawm a ni.
Hringlangtlâng chanchin chuanna Pu Lalthanmawia, Mualkawi in "Mizo pi pute thlarau kalkawng," tih a ziah chu District Park Committee-in Publish se, copy right (neitu nihna) chu a ziaktu Pu C. Lalthanmawia'n nei thung se tiin rel a ni bawk a.
Chumi hnuah Mualkawi aiawha kalte chuan District Park chungchâng ngaihtuah thar anih leh avangin lawmawm an tih thu an sawi a, NGO Co-Ordination Committee hruaitute pawhin theihtawp an lo chhuah ve thin thu leh ngaihtuahna thar District puipa te'n an siam leh avangin lawmawm an tih thu an sawi ve bawk a.
Meeting ngaipawimawha member-te'n an hun hlu tak senga an lo kal avangin Chairman-in lawmthu a sawi a, meeting a ti tawp ta a ni. Pu Vânlalngaihsaka IAS, Deputy Commissioner & Chairman, Champhai District Park Committee leh V. Lalmuanpuii District Lacal Administration Officer & Mem-Secy, Champhai District Park Committee, chuan a tawpah hming an ziak a ni.
Park Committee-in a rel angin Pu C. Lalthanmawia Lehkhabu ziah, "Mizo Pi Pute Thlarau Kalkawng, Part - 2." chu Ni 21 Sept, 2016. Dâr 10 : 30 AM-ah DC's Conference Hall, Champhaiah Tlangzarh a ni leh ta a.
Kum 2016 khân TT Zothansânga, Congress Ministry-a Parliamentary Secretary Govt of Mizoram hmalâknain Mizoram Technacrat Company leh Park Committee chuan tih changtlun dân tur chu sawiho a ni leh a, chumi hnua Consultant lam chuan DPR ₹ 8 Crore-a siamin State Sawkhar kaltlangin NEC-ah theh luh a ni ta a. Kum 2018 kum bulah chuan NEC chuan 3 Crore-a Retained a nih thu chu Vânlalngaihsaka DC, Chairman Park Committee chu an hrilh a; Mahse, kum 2018-ah MNF Ministry alo piang veleh a, District Park Committee beisei 3 Crores pawh chu a hlamzuih leh ta a ni.
Pi Maria CT. Zuali MCS, chu Ni 8.6.2020 khân Champhai District Bawrhsâp sawm leh pathumnaah a rawn ṭhu leh a. Ani chu Kum 16 zet Hringlangtlâng, Champhai District Park Committee kuta cheibawl leh enkawl a nih tawh thu leh hringlang tlâng dinhmunte chu hrilh a ni a. Hma la turin Park Committee leh Mualkawi Branch YMA hming chuan ngen a ni veleh a.
Ani chu kan pi pute thu leh hla hman ṭangkai leh zin mite hruailuhna kawnga tui mi tak a ni a. Ngaih dân hran a ni chuan a rawn nei a, Heng thil hi tihpuitlin a nih theihna tur chuan a tui mi tak takin a humhal leh enkawl hna hi kut se, tiin Society dina kalpui leh hmalâk ṭha bera a hriat avangin Ni 15.11.2021 Thawhṭan Dar 10:30 AM khân DC's Conference Hall-ah District Park Committee Converted-in Society a din a, Society kutah chuan a neitu nihna leh enkawltu nihna, thuneihna zawng zawng chu a hlan ta a. Tin, Society hi kum thum danah hruaitu in thlan thar zel nise tiin ruahman a ni bawk a. Tichuan, hringlang tlâng cheibawlna tur cheng nuai 105 zet concept buatsaihin NEC-ah a message a; NEC lam pawhin an bengvar viau laiin Champhai DC a nihna aṭang chuan sawn chhuah a ni leh a, a ruahmanna chu beiseina beidawng a chang leh zota a ni.
Hringlangtlâng Society kum 3 chhûng 2022-2024 atâna hruaitute chu:
President : Lalnunmawia.
9856289247.
Vice President: C.Lalthanmawia
8014224797.
Secretary : Ramchullova
8414049006.
Asst Secy : Lalrintlûang
7628014645.
Treasurer: C.Lalhnûnpuia
7085363175
Fin Secy : Hûalchhîngpuia
7627908350
Advisers : C.Lalremliana
9436145109 leh
C. Thangseia
8014225041
Patron : Maria CT Zuali.
8974056971. te an ni.
Chawkider : Pu Pangliankhuma leh Pu C. Rosiamliana
Tunah hian Hringlangtlâng Society chuan hringlantlâng chu hman ṭangkai a nih theih nan ruahmanna siamin a cheibawl mêk a, Gate luhman siamin chawkidar nghâktu dah an ni a, Tin, tuihal tan in tur leh, rilram tan eitur chhawp a ni a, riak duh tan mutbu intumin riahna tun dinhmunah hian a awm bawk e.
Ṭhianzaho leh pawlho, school naupang, a duh a piang tan luah leh luhman pein picnic nan a hman theih a, Camping nan pawh a hman theih bawk e.
Pu C. Lalthanmawia chuan heti ang hian hla lo phuah velehin Nl H.C Lalramchhani'n a sa a.
RAUTHLA LAMTLUANG!!
By C.Lalthanmawia, Mualkawi.
Sang by HC Lalramchhani.
1. Pialral thleng tura an sawi chu,
Thangchhuah Pasalṭha Khuangchawi te,
Nun zemawi chawi sangin Tlawmngaihna nên
An lênlai nun thama'n ka phal lo.
Pi pu lênlai Pialral tuan thu,
Chawntin thang ai san chul mah se,
Rangka dâr tui zephyr lunghlu ai pawn,
Zofa lêng tân a hlu zâwk si a.
Hringlang tlânga'n vangkhua lo chuanin,
Luaithli an nul kal zai reng rel lo vin,
An tawn tir e Hawilopâr mawi,
Hringnun ngaih reng an bang silo,
Lungloh tui dawnin vangkhua nghilhin,
Lungchimte'n Pialral an lawi ta e.
2. Rauthla lamtluang thinlai luahtu,
Changchi vawrna chhaktiang daiah,
Thingrihnim hawilopâr an vul chiai e,
Siktuithing lunglohtui tling piau ve,
Zîngvawn zawlah dernak ûm lo,
Fâm khawpui rûn siang lawi tur te'n,
Pawla sailung tawng maw? zîngvawn zawlah,
Thanlai chhîng thei nau ang nui za e.
3. Thlafâm vângkhua Rih lipui hi,
Chiangte'n alang hringlang tlânga'n,
Rual duh sul ang hawiin rawn kâi ve ru,
Riah rûn chhunrâwl siktui thiang awm e.
Notes:- Thu ṭhenkhat hrilhfiahna:
1. An sawi = mite sawi ṭhin.
2. Ai sân = duhthusâm.
3. Chawngtin thâng = thâng nasa/a ṭhalam a hmingthang.
4. Changchi vawrna = thlai chi thlâkna/tuhna.
5. Chhîng = hlen/pel/khûm
6. Chhun râwl = chawchhun.
7. Dârtui = dârthir rawh tui.
8. Dernâk ûm lo = tihder theih loh.
9. Fâm khawpui = Mitthi khua
10. Hringlangtlâng = Thlarauin khawvêl an thlirna leh ṭahna tlâng.
11. Hawilopâr = Thlarauten khawvêl an thlir kir thei tawh lohna tura an pangpâr tawn.
12. Lên lai = damlai
13. Lamtluang = kalkawng.
14. Lawi = lût/hawng
15. Lunglohtui = Tharauin khawvêl an ngaih a rehna tura an tui in.
16. Luaithli nul = mittui.
17. Nul = hru.
18.Pialral = Thangchhuahte thlarau chenna mitthi khua.8
19. Riah rûn = riahna in.
20. Rauthla = thlarau.
21. Rual duh = ṭhenrual ṭha.
22. Sul = kalna hnu
23. Sianglawi = chenna tur hmun pan.
24. Sailung = saihlum.
25. Tuan thu = thawnthu hlui/hmakhawsâng thu.
26. Thingrihnim =thing.
27. Thanlai =hmingthan lai
28. Zîngvawn zâwl = mitthi khaw kawt chhuah.
Hringlang tlâng Society Maria CT Zuali, Deputy Commissioner, Champhai District-in Dt 15. 11. 2021a din tak chuan Motor dahna tur hmunte lai zawlin Ven In leh ṭul dang dangte thawkin a enkawl zel a, Chumi hnu Dt .... March 2024 khân Hringlang tlâng Society hruaitu chu thlan an nileh a, Heng mite hi hruaitute chu an ni.
President : Pu C. Lalthanmawia
Vice President " Lalnunmawia.
G. Secretary : " Ramchullova
Asst Secy : " Lalrintluanga
Teasurer : " C. Zaliansanga
Fin Secretary : C. Thangseia te an ni.
BUNG 23
Mawitea hmalâkna Fakselna ṭhenkhatte:
Mawitea chuan anu leh pa hming phuahchhan leh apa fuihna a hriatthiam tâkah chuan chungte chuan a nunah zenkang ang maiin sernung a siam ta a. Mizo Pi pute nunzemawi humhalh leh an thuzam hman ṭangkai a nih theihna turin Kum 1992 khân Mualkawi Branch YMA-ah heti lama hmalatu tur din turin rawtna a thlen a.
Mualkawi Branch YMA chuan Ni 11 January, 1992 Inrinni zanah chuan Reservation Sub-Committee chu a din ta a. A hnuah Preservation Sub-Committee tia thlâk leh a ni a. Hetianga hmalatu tur din a nih tâkah chuan, "Inhnialna kan siam dâwn a ni," tih chu an sawi lawk fo va.
A kaihruainain Hringlang tlâng ram chu LSC-a siam tumin hmalâk a ni ta a, kum 1995-ah Forest Department aṭangin NOC Memo No.B.14016/7/95-FDC/289-92 Dated Champhai, the28 Apl/95 chu an sualchhuak a.
Kum riat zetan sual leh hnuah Kum 2000 khân "APPENDIX "B"
CERTIFICATE OF LAND LEASE
NO. DPL 36 OF 2000 chu, President, YMA Mualkawi Branch hmingin 107.78 Bighasa zauin Preservation Sub-Committee chuan an sual chhuak ta a ni.
Hetianga a hmun leh ram humhalh tura LSC an sualchhuah takah chuan "Thlarau kawng" tih lem chan thu a ziak ta a, chu lemchan thu a ziah chu Ni 18-20 Oct, 2000 khân a hmunah kalin Mualkawi mipuiin an chang a, an Audio visual/Video buatsaih chu LPS Channel kaltlangin tihchhuah a ni a, heti lam ngaihventute en leh sawi a hlawh ta hle a.
Chumi hnuah Hringlang tlâng panna kawng chu Mawtawr 407 chin kal theihin laih tlang a ni leh a. Chu thu chu Chanchin bu hrang hrang leh AIR-ahte puanchhuah a ni a, mi tamtakin an tlawh ta a, sawi a hlawh zual zêl a
Mawitea chuan a thu a khawnkhawm chu, "Mizo pi pute thlarau kalkawng," tih Lehkhabuah chuan a ziak a.
Mizo chanchin lo ziak tawhtute la ziah loh leh, a ṭhen phei chu sawi pawh la hlawh lo tak tak anih avangin, a lo sawi lawk ang ngeiin inhnialna leh sawihona chu alo chhuak ta reng a, chung chu tun ṭumah hian kan sawi dâwn a ni.
Mizo Academy of Letter, Head Quaters Aizawl leh Champhai MAL ṭangkawpte chuan, “Mizo Pi pute Sakhûa leh an Thlarau Lamtlûang,” C.Lalsiamthanga, Champhai paper buatsaih tirin Champhaiah sawihona Ni...khân neih a ni ta a. Hemi ṭum hian Hringlang tlâng a dik leh dik loh an sawiho nasa hle tih he Seminar-a tel ve Pu Ngûrawia Champhai Vênglai chuan a sawi a ni.
Mawitea chuan “Mizo pi pute thlarau kalkawng” tih lehkhabu a ziah chu chhunzawm zêlin kum 9 zet a ṭulpui hnuah ziak zo vin Ni 26 Feb, 2009 khân Aizawl Press Club-ah khatih hunlaia Minister Zoramsângliana fám chuan a tlângzarh ta a ni.
Zoramsângliana, Minister, Art & Culture Govt of Mizoram chuan tlângzarhna a kalho hmaah chuan, “Library hrâng hrânga dah turin kan Department-in bu eng emaw zât chu kan lei ve ang," tiin a puang a. Department lam hotute pawh a hrilh a. Mahse, hetih hunlaia Art & Culture Department Director leh Publication Board member-ṭhenkhatte hian lei sak chu rem an tita mai lo va. (hemi thuah hian sawi tur tam tak a awm)
Boihchhîngpuii (amahin a ziah dan) Art & Culture Director chuan Mawitea chu a lehkhabu avanga Mizoram pum huap Seminar buatsaih an tum thu chu hrilhin kal ve ngei turin a ti a.
Tichuan, Seminar neih ni leh a hmun tur te, Paper buatsaihtu tur thlengin ruahmanna siam a ni ta a. Hemi ni hian thupui pahnih sawiho tura ruahman a ni a. Thupui pakhat chu Lalchhuanawma, MCO President buatsaih, “Mizo pi pute hnam lam leh zai lo ṭhan chhoh zêl dân,” tih niin, Thupui pakhat leh chu Rev, ZT Sangkhûma buatsaih, “Mitthite Thlarau Kalkawng Pi pute ngaih dân," tih ani thung.
Ngaih dân hrang a awm tak avangin Pu Rosiamliana Ralte, Diet Lectural, Govt of Mizoram Aizawl, a hnua Principal a kaisâng ta chuan Mawitea Lehkhabu ziah chu a lei a, Paper Buatsaihtu tur Rev Zt Sangkhûma chu chhiar turin a hawh tir ta hial a.
Seminar-a tel tur hian Mizoram District tin aiawh leh Aizawl khawpui chhûnga mithiam tak takte leh heti lam kawnga mithiam leh tui mite sawm khawm an ni a, TA leh DA pêk an ni a.
Ni 23 June, 2009-ah Art & Culture Department Govt of Mizoram leh Mizo Cultural Organization ṭangkawp chuan, “Seminar on Mizo Culture” chu Archive Hall, Aizawl Babutlângah chuan a buatsaih ta a. Mawitea chuan Khuanglênga a u fapa, Ngûrthanmawia leh ama fapa Dothângpuia (Mapuia) chu hruaiin an tel ve ta a.
Moderator chuan Seminar neih a nih chhan chu pungkhawm hmaah chuan sawiin an sawmna ngaipawimawh a kalte hnênah lawmthu a sawi hmasa a, chumi hnuah Mawitea chu dintirin a lehkhabu ziah chu an lekchhuak a. A Lehkhabu ziah avanga Seminar chu buatsaih an nih thu a sawi hnuah Paper buatsaihtuten an thuziak chhiarin sawi zauna an neizui nghal a, chawhma hun chu tih tawp a ni a.
Chawhnuah Paper buatsaihte chu sawiho a ni a. mithiam rual leh heti lama tui mi sawmkhawm an ni bawk a, an thusawi ngaihthlâk pawh a man hla hle a ni.
Thilmak deuh mai chu,midang zawng TA leh DA an pêk laiin, Mawitea leh a mi hruaite hi TA leh DA pek an ni ve lo va, Hei mai hi ni lovin, Mawitea vanga seminar buatsaih a nih laiin Seminar Moderator chuan Mawitea chu thusawina hun ape lo va, Rosiamliana Ralte, Diet Lectural chu lo ding chhuakin, "Chawhma lamah khân Mawitea lehkhabu avanga he seminar hi buatsaih in nih thu in sawia, amah in din tir a, a lehkhabu ziah in rawn lekchhuak bawk a; mahse, thusawina hun in pe veleh si lo hi ava mak ve," tiin Moderator hi a chachhuah ta a.
Chutia Pu Rosiamliana Raltein ding meuha a rawn chachhuah tâkah chuan Mawitea chu thusawi turin Moderator chuan a ko hnuhnawh a minutes 5 hun a pe a; mahse, Mawitea chuan platform chu ata a ni tawh tih hriain minutes 10 chhûng hun a hmang ta a ni. Moderator chuan a sawi zawh chuan, "A naupang na vang vangin a sawifiah fai hle mai," a ti a. A hnuhnung berah Dr Laltluangliana khiangte chu Moderator chuan a sawm leh a, aniin a sawi zawh hnu Dâr 5:00 PM-ah Seminar on mizo culture, hun hman chu tihtawp a nita a ni.
Mawitean a lo sawilawk ang ngeiin Zoram khawvelah Mizoram pumhuapin sawi a lo nita a ni.
Faksêlna ṭawngkam tlem han târ lang ila:
Sêltute ṭawngkam:
1. “Hringlang tlâng an rawn tih hi hmakhawsâng ata tawh 'Tuichhin tlâng' tih a ni a, hringlang tlâng an phuah hi mahni khaw hmingthanna duh vanga phuah chawp mai niin a lang. JH Rosanga.
2. Hringlang tlâng hi kan phuahchawp dâwn a nih rau rau chuan Zinghmuh tlâng khi a awm zâwk. C.Lalsiamthanga.
3. “Hringlang tlâng hi Rih dil chhak lama awm niin a lang. Lalthangfala Sailo.
4. “Tuichhin tlâng Hringlang tlâng a phuah a ni hian kan History ati hmelhem a ni. B.Lalthangliana leh Dr RL Thanmawia.
Faktute ṭawngkam:
1. “Pu Mawitean he lehkhabu a ziah hi a tirte aṭanga hriatpuitu ka ni ve a, a hnên aṭanga ka zirchhuah chu, 'Hlawhtlinna hi thli angin mi zawng zawng chungah hian a insem darh ngawt lo va, rim tak leh hah taka thawktuten an nei ṭhin,' tih hi a ni, he lehkhabu hi Sakhawhlui leh Sakhawthar insuihzawmna a nih dâwn avangin vawiina he lehkhabu kan tlângzarh ni hi kan hnam tan ni pawimawh a ni lo vang tih hi ka hlau hle a ni,” C.Zoramliana Exe Gen. Secy Central YMA.
2. “Mizo pi pute mitthi thlarau kalkawnga hringlang thute hi Ṭiau thlang lama an chen hnu a lo piang niin a lang, Ṭiau chhak lama an awmlai in an sawi ngai lo, an hla thuah pawh hmuh tur a awm lo niin kan hria.” Lallungmuana IAS Rtd.
3. “Kan hnam thu leh hla hi hman ṭangkai a nih theih nân kan buaipui ve peih lo a nih pawhin sawisel kher lo vang u, a peih leh duhin buaipui se, a peih lo chuan sawisel lo vin ilo thlir mai ang u. Pi pute Pialral kalkawnga hringlang tlâng hi an rilru ngaihtuahnaa awm, leilunga hmehbel Pi pute Ethic a ni a; chuvangin, hei hi chu a dik lo, khi khi a dik zawk , khu khu a dik zawk, saw saw a dik zawk tih theih a ni lo.” Prof, Dr. Laltluangliana Khiangte.
4. “Pi leh pute mitthi kalkawng Development hre lo vin he thil hi an sawisel niin a hriat, Sailo lalten chhak an nawr leh hnua Tualtea Vânhnuailiana a awmlai vel khân hêng hi a rawn in developed niin a lang. C.Chhuanvawra.
5. “He Hringlangtlâng hi kan pi pute chanchin min hriatchhuah thar tirtu leh min ngaihtuah thar tirtu ni se, Hringlangtlâng Recreation Centre buatsaih hi a ṭul a ni.” H.V Lalringa IAS Rtd.
Hetianga hmalâkna leh sawisêlna kârah hian atu hmasa ber chu Ni 8 June, 2005 khân alo piang a, a hmingah, “Hringlangtlâng Hmingthanzuala” tiin Mawitea chuan a phuahphah ta nghe nghe a ni.
Mawitea chu Chawl thei lo Thlarau chuan hruai zêlin, Mizo pi pute thlarau kalkawng Part 2-na” chu a ziak leh a. Ni 16 Sept, 2016 kum khân Champhai District Park Committee-in Published velehin Pu Lalngaihsaka IAS Deputy Commissioner, Champhai District chuan a tlângzarh a ni.
BUNG 24
Zâmbawihii ṭhian nuin eng thu
nge a sawi:
Mawitea leh Zâmbawihi chu Aizawl aṭangin an chênna Mualkawiah seminar neih hma chuan an haw a. An haw ni tak, Ni 22 March, 2009-ah chuan Pu Lâichhuma Mualvêng, Zâmbawihi duat êm êm ṭhintu chu a boral a, Mawitea leh Zâmbawihii chu Ni 23 March, 2009-ah chuan Pu Lâichhuma thlannghah hun hmang turin Mualvêngah chuan an kal a.
Zâmvawihi ṭhian nu, Hlani chuan Zâmbawihi chu a hmuh veleh, “Engati nge niminah in lo kal veloh,” tiin a zawt a,
Zâmbawihi chuan, “Kan pa lehkhabu ziah tlangzarhin Aizawlah kan awma, nimin khân kan lo haw chauh a lawm, tiin a chhâng a.
Hlani chuan, “A nih tak chu, Eng lehkhabu nge a ziah a," tiin a zawt a.
Zâmbawihi chuan eng lehkhabu nge ni ang? 'Mizo pi pute thlarau kalkawng,' tih Lehkhabu, tiin a chhâng a.
Hlani chuan, “E he, ava mak ve! Ka pa (Hrângliankhuma) khân Pathian pawlna a chan lai, kum 1968 rambuai sipai curfew-na hnuaiah khân, ‘Tuichhin tlâng hi hmun pawimawh ala niin, Electrict-te pawh a la êng ut anga, inte pawh ala ding dâwn a ni,’ tih kawt lai leh kan inahte a sawi ṭhin a, kha tih lai khan ka pa kha, hlimrui mi â ah ngaiin an nut zat ṭhin a. Pathianin ka pa alo puan tir kha a thlen dik theihna turin inpa hi hnathawktuah Pathianin a hmang a ni chiah mai,” tih thu chu a hrilh ta bawrh bawrh a. Mawitea chu a chibai zui a.
Hlani chuan sawi chhunzawm lehin, 'Hruaikawn Mitthi thlarau kalkawngah hian Khua ala ding ang' tiin a sawi bawk a, chu phei chu Mualkawi khuate chuan phal lo vin ûmchhuah in tum a; mahse hei an awm nghet tawh a, a thleng dik tawh a ni. chutiang a nih chuan hei pawh hi a thleng dik veleh ngei ngei ang," a ti zui bawrh bawrh a.
An haw hnu chuan Mawitea chuan Zâmbawihi hnênah chuan, "vawiina i ṭhiannu thusawi kha mak ka tiin ka ngaituahna a kal tir nasa hle mai, "Naupangte kan nih laia hmangaihnaa min phuar hi Pathian hian eng emaw titurin min duh a niang tih ka hrilh che kha ka lo ngaituah chhuak hial a, Kha thu kha ka la hre ngai lo rêng rêng a ni." a ti a.
Zâmbawihi chuan, “Ni e, amak kei pawh ka ti khawp mai, amah Pu Hrângliankhûma thih khân Upa Lianngailova chuan a sawi chhuak an ti deuhin ka hria," a ti a.
Engtin nge ni zêl dâwn leṭ? ilo thlir phawt mai teh ang.
Comments
Post a Comment