RIH DIL PI PUTE "MITTHI KHUA" MITTHI KALKAWNG TIH A LO NIH LEH DAN LEH LUSUNTE HNEMNA HLA LO PIANCHHUAH DAN:

                 EPISODE--- 5.
1. "Ding rih rawh khawtlâng i thlir ang aw,
Chhûngkim dâr ang kan lênna ka hawi ngam lo,
Chhawl a zîng zo ve.

2. Val rualin tanchhâwn zawn lai takah,
Kan rûn in romeiah zam zo ve,
Tiam loh râl a lian.

3. Chuti taka anpai râl a len,
Chûn leh zûa kâra tuallêngte zawng,
Rairah chang zo ve.

4.Rih khaw Pîallung sâng mah kai lovin;

Thangnunnemin Rûn tui dung a zui, 
Sam phiar khua chenin" 
By Thanhrânga Sailo. Khûanglêng lal.

Kan pi puten Rih dil "mitthi khua" an lo tih, "mitthi kalkawng"-a  sawi a nih leh tak dân hi i han sawi teh ang.

Kan pi pute kha zai ngaina, chawngchen, kût ni vang thla leh sakhaw kawng an zawh ni khuatea zu inhoa an rimawi khuang leh sekite nêna nuam ti taka lo inzai lam ṭhin an ni a.

Heti anga hun an hman lai hian Kum 1891 March Ni 15-ah Krista chanchin ṭha Mizoramah alo thleng a, Sap missionary-te chuan Mizo nunzia an hriat chian hnu chuan Mizote chuan Ramhuai chu an hlauin tih lungawi tumin inthawina an hlan ṭhin tih an han hria a, "Ramhuai in hlauh êm êm hian Lal Isua Krista hi a ngam lo va, Lal Isua in rin chuan in hlauh êm êm Ramhuai lakah hian a chhan dawn che u a ni," tiin an zirtir ta a, an hlauh êm êm laka chhan theitu a awm tih an hriat chuan an ngaihven ta hle a, kum reiloteah Krista ringtu, Kristianah mi tam tak an inpe a. Kum 13 a vei meuh chuan Isua Krista ringtu mi tamtak an awm  ta a. 

Kum1906, April ni 4-ah  harhna thlengin a hnuah pawh a thleng zel a, chu harhna chuan thu ken hrang hrang neiin taksa chetna leh ṭawnghriat loh thlengin ring tharte chuan an chang ta a. Chung harhna changtu inpawlkhawmte chuan Pathian an biakhona hmunah mizo hla thlûk te, an rimawi Khuang leh Sekite chu chhawmluh an han tum a; mahse, Missionary-te chuan an mizo rimawi Khuang leh Seki te, an hla thlûkte chu "Zu hmun, sa hmun hlimna hmanrua" tiin an chhawma an lâkluh phal lo vin an hnawl sak a, 

An hriat ngai reng reng loh hla thar leh thluk, "Isu vânah a awm a, khawvêlah zuk lo kal a," tih thu pangngai, thluk khawng euhauh leh hla dang dangte chu an zirtir a, chung missionary te zirtir hlate chu sain ringtharho chu zan khua khuain an zaiin an lam ṭhin a. 

Hetianga ringtharte'n harhna changa hun an hman chhoh lai hian mak tak maiin Zâwngin lal, Lalzika sailo chuan kum 1907--ah Lîangkhaia leh a ṭhian chu leiba ṭhing turin Lalhleia khua, Ratuah a tir a. Lîangkhaia leh a ṭhian chuan kum 1830-chhoa an chin tawh, Zoram dêngchhuak zo lova thi leh ta, "Puma zai" Biate ṭawnga "Pathian" tihna chu Ratu khua aṭang chuan chawlûtin Lalzîka chuan Sialin a âi a. Lal leh upa, nu leh pate chuan zû inho phaha sain zan khua khuaa zaiin an lâm a, Khaw dang dangah a kangkai zêl a; tin, nula leh tlangvâlte chuan Mualdung/Mualzawlah ruilo hai lovin an lampui ta zêl bawk a, hun reilotê chhûngin Mizoram chu a dêngchhuak ve bawk a. Mualdung/Mualzawla an lampui dual dual tâkah chuan Lîangkhaia chuan "Tlânglam zai" an ti ve bawk a, tiin a sawi hial a. 

Puma zai lo darh veta chuan Kristiana inpe tawh mi tamtak chu Mizo sakhaw hlui nunziaah chuan a hruai kir veleh bawk a. Sâp Missionary-te chuan Puma Zai/Tlânglam zai chu Thlarau Thianghlim harhna thleng dotu, Setana hmanruaah ngaiin an haw ta êm êm mai a; nasa takin an dota a. Chuti taka
Missionary te'n  Puma zai Setana hmanruaa ngaia an do takah chuan Lal leh upate pawh chuan ringtharte chu tiduhdahin khua aṭangin an hnawtchhuak a. Chutiang chuan Mizo pi pute nunzia, an sakhua leh Kristian Sakhaw indona a chhuak ta a ni.

Hetianga sakhaw indona kârah hian harhna ṭum thumna chu kum 1919-ah thleng lehin chu harhna changtu Nisapui, Lungrâng leh Thingsaia hlimsângte chuan Missionary-te leh kohhran hruaitute pawh pawisa zo lovin Biak Inah chuan Khuang chu an lalût leh ta a. Tin,  "Hripui, pulhri" an tih bawk chu Mizoram dung leh vang tuam chhuakin alo lêng bawk a, khawṭhen khatah phei chuan inbawisawm tur pawh awm mang lovin thihna chuan thla a zâr a, an thi nasa hle mai a, Sakhaw indona kâra thihna rawn inrawlh chuan Mizoram dung leh vang chu mangang leh rum a siamin khawharna leh lunglennain ùmzuiin ṭahnain ro a rel ta a. Zephania-in Lalpa rorelna lo thleng tur a sawi, "Chumi ni chu thinurna ni a ni a, Mangan leh hreawm ni, chhiatna leh ṭiauna ni, Thimna leh khawdur ni, chhum leh thim chhah mup nî a ni a," (Zep 1:15) alo tih ang mai a ni zo ta.

Chutianga Sakhaw indo leh thihna avanga mangang leh rum, lunglêng rêng rênga hun an hman chhoh lai chuan Pathian chuan amite hmangin thihna avanga mangang leh lunglêng bawk site kaihharhna tur Hla thar, Puma zai leh tlânglam zai thluk ang nilo, Sap hla lehlin thluk ang ni bawk silo, an rilrem zawng tak Lusun hnemna leh Vânram ngaih hlate chu kum 1920 chho aṭang chuan a rawn peta a, hetiangin: 
"Han chuang ila Hringlang tlângah
Lunglohtui siktui thiang an dâwn e,
Hawilopâr vullai an thliak e;
Min ngai lovin mual an liam ta
An hmangaih chhandamtu hnên an thleng ta." (Râlngama)

" Aw, ka chak êm, Pialral ram nuam,
Tho leh fate tuallai lênna;
Thihna, lusun, ṭahna a reh ang,
Aw, Pialral, ka tan lo inhawng la." (Rev Chhawna)

" Nunna lunglohtui leh hawilopâr chawiin,
Aw nem takin, lokai rawh min ti," (Rev Lianruma) tihte leh hla dang dang, Mizo mizona hla rua, an rilrem zâwng tak, an Sakhaw vawrtawp Pîalral kai thua inphum tlatte chu hmangin an ṭahna ruam chu rawn zawhpuiin thihna avanga mangang leh rum, lunglêng rêng rênga hun hmang, zai ngaina bawk site chu an vel ṭap tê tê a, chumi hnuah Chhandamtu Isua hmêl thlir tirin a ke bula hruai thleng thei hla a lo piang ta a. Kalsan an hreh ngawih ngawih Pîalral leh a panna kalkawng thu leh hla ngei mai hmanga koh an nih takah chuan 
an Sakhaw hlui rinna chu an lo kalsan thei ta a, Kum 1950 chhoah meuh chuan Mizoram chu Kristian ram a sawi theih alo ni ta hial a ni. 

Hei vang hian, Lusûnte hnemna hla, Khawhar hla, hi Pathianin  Mittuia a bualfai, Thlarau Thianghlim Puan nema a tum, a ni tih loh theih a ni lo.
Mizo Pi pute Sakhua titlawmtu, Lal Isua ringtu leh Kristian-a min siamtu, Vânram min thlirtira, min ngaihtirtu a nih avang hian YMA nula leh tlangval, nu leh pa, Lusun khawhar chhûngte thlamuan tura kalte hi chuan i sa hram hram ang u.

Hetianga Pathianin thih hnupiah thlarau chenna tur hmun dik tak amite hmanga a hriatfiah tir takah chuan Mitthi khuaa an lo ngaih 'Rih dil' chu Pîalral Vanram panna kalkawngah chantirin Mitthi kalkawnga kohna hla a lo piang veleh ta a ni.





Comments

Popular posts from this blog

KA HMANGAIH CHE A SIN..!

MIZO PI PUTE THLARAU KALKAWNG.