MIZO PI PUTE THLARAU KALKAWNG LEILUNGA HMEHBEL A LO NIH ṬAN DÂN.
EPISODE---3.
Pialral panna kalkawnga hmun hming koh, leilunga hmehbel a nih dân tun ṭumah hian kan sawi dâwn a, Duhlian - Lusei lal Zahmuaka ṭobul aṭangin heti ang hian i han sawi teh ang.
Sihsînga chuan Râlnaa a hring a, Râlnaa chuan Chhuahlawma a hringa. Chhuahlawma chu Sêipui khûra Luseihoin salah manin Sêipui Chhakchhuak ho chuan an fapaah an siam ta a, Nupuiah Lawileri a nei a, Fa an hringa...a hmingah chuan Zahmuaka an sa a, tia sawi an awm laiin, "Chhakchhuakho leh Rûn ral Paihte indo ṭuma an sal man Ralnaa a hmingah Zahmuaka sain faah an siam a, nupuiah Lawilerhi an neihsak a, Zadenga, Thangluaha, Paliana, Rivunga, Rokhuma Ṭhangura te an hringa; Seipuia Luseiho hnam leh ṭawng leh sakhua ṭawmin Lusei an lo ni bawk a," tia ziak an awm bawk a.
Engpawh nise, Zahmuaka hi chu Sêipui khûra awm, Lusei sa phun niin Lusei hnam a chhiar a ni tih kan hre thei a. A pa chuan Hualngo ram, Lawitlâng khuaa mi, Lawileri nupuiah a neih sak a, Lawileri hi Duhlian ṭawng hmang, hmar hnahthlâk, Lawitlâng hnam a ni. Lawitlâng khua hi Sêipui aṭanga ni tlâkna lam mêl 8 vêla awm a ni. fapa paruk an neia chungte chu: Zadênga, Paliana, Thangluaha, Rokhûma, Rivunga leh Ṭhangurate an ni.
Khiangrawn khua leh Ngaltui khaw inkâra awm, Hnamte Tlângkhaw lal pa, Sanpiala/Thlânpiala a thih hnu chuan Sêipui khûra awm, Mauva leh a thlahteho chu sa leh râlah an rintlâkin lal ropui takin an awm tawh a, anni chu lalah an sawm a, anni chuan an unau pa Zahmuaka thlahte chu an kal tir ta a, Zadênga chu a lo lal ta a ni. Hei hi kum1660 vêl kha a ni awm e.
Paliana leh Rokhûma chu Tlângkhua aṭang chuan lal turin an indang veleh a, Paliana chu Khuanglungah a lal a, Rokhûma Khawruaah a lal a, an lo lian chho ta hle a. An lo len deuh hnu chuan Ṭiau thlang lam ram ṭha zuan turin kum 1700 bawr vêl khân Ṭiau lui an kan thla ta a ni.
Ṭiau thlang lam ram ṭha zuana thlang tlate chu hmun hran hranah an awm a, hetih hun lai hian Falam pawih râl chuan Ṭiau thlang lal hnênah chhiah an khawn fo a; Silhfen, Ṭingduang, Saingho, Ṭhi leh Dâr, an ranvulh chenin an laksak fo ṭhin a; a châng chuan rawlrâla chein mite thatin, salahte an hawn fo bawk a, chungte avang chuan Ṭiau thlang lalte chuan infinkhawm zai an rêl ta a.
Lianlula thlah pathum, Pu Kawlha, Dârpuiliana leh Dârliankuala te, Chungnunga thlah, Lalhluma, Rohnaa, Lalchera leh Thângphungate chu Zawlsei ramah hian an in finkhawm a, Vêng hrang neiin lalin an awm ṭheuh a, an zînga upa ber Pu Kawlha chu hotu chan changin a awm a. In 7000 lai niin Zawlbûk pawh 20 lai a awm an ti a. Ṭiau thlanga Mizo khawpui ding hmasaber a sawi a ni a.
Awle, heta ṭanga thlang an tlâk zêl thu kan sawi rualin Rohnaa fapa, Lallula leh a thlahte thlangtlâk thu thlur bingin, an chhuhthlâk san khawchhak lam Lalsavunga fapa, Vanhnuailiana'n a luahlêt leh laia thih hnupiah, Pîalral kalkawng rawn lan ṭan thu kan sawi dâwn a ni.
Lallula chuan kum 1747 AD khân Chuauhang hnam chenna hmun, Samthâng ram khawchhak lam chu zuanin a pa Rohnaa hnên Zawlsei aṭang chuan Zopuiah khua a din a, hetih hun lai hian Thlanrawn ho chuan Ṭiau thlang lama awmte lakah rawlrala chein sal an rawn man fo a; tin, an neih ro thilte lâksakin chhiahte pawh an khawn ṭhin a. Chu chu Lallula chuan a ningin a ngai thei lo hle a, bum chhuah a râwt dân tur a ruahman ta a, a ruahman dân chu a upate leh pasalṭhate chu a hrilh a. Heti angin:
"Thanchhûma leh a upa, a Pasalṭhate chu zin tur a sawmin, zu leh saa hrai an nih tur thu leh, ṭhi leh dar, puan, saingho thlenga khawnkhâwm sak a pêk an nih tur thuin bum chhuak ila, an lo kal a nih chuan in tinin zû leh saa lo hraiin an rui muttui lai tak vêl awmah Darkhuang kan rawn vaw ri ang a, chu veleh mahni mikhual ṭheuh chu thah ṭheuh tur a ni ang," a ti a. A upa leh Pasalṭhate chuan an lal rawtna chu an pawmpuiin ṭha an ti hle a.
Tichuan, a khua leh tuite chu eibara intodelh tura fuih phurin an intodelh hnu chuan Falam lal Thanchhûma leh a pasalṭhate chu a khua, Zopuia zin tur leh an sawmna an tihlawhtling a nih chuan zû leh saa an lo hrai tur thu leh, an duh zawng apiang khawnkhâwm saka an lo pêk tur thu chu hrilh turin palai an kal tir ta a, Lallula thu ken tir thute chu Thanchhûma leh a Pasalṭhate'n an hriat chuan an phur zâwng tak mai a lo ni a; tichuan, a ni leh hunte ruahmanna an nei dun ta a, an ni ruat leh huntiam a lo thlen chuan Thanchhûma leh a hote 300 dâwn lai mai chu Zopui khuaah chuan an kal ta a, remruatna fel tak an lo neih sa angin Lallula leh a khuate chuan lo hmuakin an lo dawng sawng a, anmahni mikhual ṭheuh chu zû leh sa chuan an hrai chho ta a; Tichuan, Lallula chuan a ruala an vaia Zû khawn hun a ruatah chuan zû chu khawnin buhchang rûm leh sa nên an eiin an inho ta a, Thanchhûma leh a Pasalṭha, a mite chuan nuam an ti hle mai a, an duhzawng an hawn turte chu an sawi nak nak a, zân a lo nih meuh chuan an rui ta hle mai a, an rui thawkhat ta nia a hriat hnu chuan Lallula chuan a mite chu an mikhualte ṭheuh chu haw tura sawm turin a hrilh ta a.
Mahni mikhualte ṭheuh chu hawng tura sawmin an kuah hawng ta a, an muthilh tui lai tak awm velah chuan Lal in aṭang chuan Darkhuang chu an vaw rita vu vu mai a, chu veleh anmahni mikhual ṭheuh chu an lo ruahman sa ang chuan an that ta chiam mai a ni. Hei hi Lallula'n Thlanrawn a rawt/thah dân chu a ni.
Thlanrawn pawih Zopui khuaa a rawt hnu, kum AD 1760-ah chuan khawthlang lam panin a fate nên chuan an chhuk thla a, AD 1807 khân Hreichukah Lallula chu a thi a, a hriat rengna lung an phunna hmun hming chawiin a khaw hming chu "Lungphunkhua" an ti ta a.
A fapa upa ber, Lalpuiliana Bawktlânga an awmlaia thi ta chuan Lalsavunga leh Vânhnuaithângite a hring a, Lalsavunga leh a farnu Vânhnuaithângi chu Zawngṭahah chuan indangin Lalsavunga chu lalin a ṭhu ṭan ta a; tichuan, hmun dangah insawn zêlin kum 1810-ah Hlimenah a kai a, Hlimen aṭangin 1823-ah Aizawl a kai a, Aizawl aṭang chuan an chhuh thlâk san hnu, khawchhak (Ṭiauthlang) lam luah leh turin Darlawngah a kai chho leh ta a ni.
Darlawngah chuan kum 1828 vêl khân a boral a, a boral hnu chuan a fapa Vânhnuailiana chu a lal leh a, Vânhnuailiana chuan a pa thu zuiin Darlawng aṭang chuan Saitual, Lamzawl a kai leh a, chuta ṭang chuan Keifang, Ruallungah chhak nawr chho zêlin Puiloah, Puilo aṭangin Vânchengtêah, Vânchêngtê aṭangin Awnnuah, Awnnu aṭangin Tualtêah a kai leh a.
Tualtêa an awmlai hi kum 1856-1862 inkâr vêl a ni a, hetih lai hi Vânhnuailiana ropui lai ber, tûn thlenga Tualtê vanglai an tih hi a ni. A pa huna Pasalṭhate chu mi ṭangkai tak an ni zui zêl a, amah hian rôrel a ṭhiamin Tlawmngai leh Huaisente chawimawi a thiam hle a ni, an ti a.
Vânhnuailiana Tualtêa a awm lai hian Tualte ram, Âr tlângah hian Liansailova, Zahau pawih chu lalin a ṭhu ve a, fapa Khawtinnghawra leh Zakhûma a nei a, Âr tlânga an awm lai hian Liansailova chu a thi a. A fapa upa zâwk Khawtinnghawra chu a lal veleh a. Tukkhat chu Khawtinnghawra nau, Zakhûma chuan Vânhnuailiana khua Tualtêah chuan Ṭhi a zuar a, Lalchhûngi sumhmuna zîng puan tah chu a zawrh a. (Lalchhûngi hi Lalsavunga ni, a ni ti an awm a,) Lalchhûngi chuan Zakhûma hmêl a han hmuh chuan hmelṭha a ti hle a, thingpui sente pein a chelh a, a ngai zawng ta hle mai a.
Lalchhûngi hian pawih hi a haw êm êm a, a hmuh chângte chuan, "Pawihtê lû zum e, kel êk e, mum e," a ti e, an ti ṭhin a.
Chuti ang taka a huat leh ngei hnamah chuan thinlung aṭanga lak hran theih loh Zakhûma chu a tawng ta a ni. Zakhûma'n a hawsan hnu chuan a ngai ta hle mai a, a lunglêng chuan zah pawh dâwn zo lovin, "Pawih zun ngaih chuan zîng dai pawh a nei lo ve," a ti e, an ti a.
Vânhnuailiana hoa ropui taka Tualtêa an awm lai, Kum 1861-ah chuan Ṭhingtam a lo tla a, chu ṭam lo tla avang chuan Vânhnuailiana chuan a pasalṭha Vâna pate ramchhuahna Lungdûp hmun chu kâi lehin Tualtê chu kum1862-ah a chhuah san leh ta a. Lungdûpah hian Lalchhûngite pawh chu an kai ve a. (Lalchhungi hi Ngûr (ram) tlanga thlawhbâwka awm anga sawi a awm bawk a).
Hetih lai hian Khawtinnghawrate unau chu Khawtinnghawra hmun, Faibenvawn tia Mualkawi khuate'n an koh zui tak, Mualkawi ramah hian an kai tawh bawk a, he hmuna an awm lai hian Zakhûma chu vân duaithlâk takin tlâng hrilêng vangin a thi a. Lalchhûngi chuan Zakhûma thih thu a hriat veleh a puan Thûl khung chu kengin a zan a zana kal a tum ta a; mahse, a chhûngte chuan an phal lo va; a kal lui ta tho a. Chutia a kal luih tak tho avang chuan a unaute chuan an ngaihtuah hle a, silai kengin an umzui ve ta a, zîng ni chhuahah Zakhûmate khua Faibenvawn chu an thleng a.
(Han sawi peng lawk ila: Zakhûmate unau hi Mualkawi ram Fai benvawn, a hnua Paihte lo awmna a nih avanga paihte hmun hlui tia an koh zui takah hian an awm a, chumi hnuah tun thlenga "Khawtinnghawra hmun" tia koh zui tâkah hian an insawn leh a.
Lalchhûngi chuan Faibenvawn, Zakhûmate khua a thlen chuan Zakhûmate in chu a pan ding nghal a, Zakhûma ruang chungah chuan 'tiang hian a ṭap ta a:
"Hringlang tlângah Zatuaia nau ang ṭap,
Fai tlângpui leh hming ṭha Lalngovi a ngai lo ti u,
Zatuai tho la ṭah lai kan bâng nang e,
I lenrualte'n Rûn tui thleh riatah hnam chem an lên e." tiin, Lalchhûngi ṭah hla chuan Zakhûmate ina lo awm zawng zawng chu velin mittui tla lo rêng rêng tumah an awm lo, an ti a.
Zakhûma ruang chu kuangah an ûr a, (Kuang ur dân chu hmun danga sawiah sah leh phawt ila.) an ûr chhûng zawng Lalchhûngi chu a châm a, Lalchhûngi chu thlathum chhûng a châm leh ta a. Kuang ur hi thlathum chhûng a ni a, Thlathum hnuah chuan Lalchhûngi chu an khaw lamah haw turin a inbuatsaih ta a, Zakhûma nu chuan kawtchhuah thlengin a thlah a, an in ṭhen dâwn chuan Zakhûma nu chuan Lalchhûngi chu heti ang hian a ṭah khum a:
" Chhûngpuii chu Zatuaia thai lâk chang se,
Tun thla chhûng chu Zatuai zun phur dun ila,"
a han ti a, Lalchhûngi pawh chu haw thei lovin thlathum dang a châmleh ta a ni, an ti a. Hetih hun lai hi kum 1868-69 vêl a ni a, Lalchhungi hi ṭah hlaa Hringlang tlâng chhamchhuaktu, Hringlang tlâng mizote chanchina lo lanna hmasa ber a ni awm e.
Awle, hetiang hian hêng hun lai vêl hian thih hnupiah, thlarau khawvêl an ngaihruatna leh suangtuahna, Pîalral kalkawng chuan an nunah hmun a chang hle a ni tih kan hre thei a ni.
Tin, Mitthi khua, thlarau chenna hmun, an ngaihruatna thu pawh chu leilungah an lo hmehbel a ni tih kan hre thei a, heti ang hian han sawi leh ila:
Lungdûpa an awm lai vêl hian Vânhnuailiana unau pa, Thawmvunga fapa, Thanhrânga chu Khuanglêng tlângah hian lalin a awm a, kum 1871 A.D khân Thanghrânga leh Vânhnuailiana fapa, Lalburhate chuan Silchar Thingpui huan vai an rûn a, an kal hlan chuan Sukte ho leh Sihzâng (Thaute) hovin Khuanglêng Thanhrânga khua chu an rûn a.
Pasaṭha leh tlangvâl rualte chu Thanhrângahoa an rammut vek avangin Khuanglêng kulh chu awlsam takin an lût a, khua chu an hal a, mi tam tak an that a, mi 200 lai an man bawk a. (Khuanglêng khua aṭang hian an mi man 200 an hruai Carry & Tuck, Chin 1p-121)
Thanhrângaho rammu lo haw chuan an khua chu a lan theihna aṭang chuan an han thlir a, meivap leh vaivut a alo chang vek mai an han hmuh chuan an thin rim hle a, khua chu an lût a, râlin an beih laia lo bibo, mangang taka lo awmte chuan Thanhrânga chu panin an ṭah khum a, a nupui leh a fanu, Vânchhîngpuii an man thute leh Mualbem lal Zapauvahote an nih thute chu an hrilh sawk sawk a. Thanhrânga chu a thinrim hle mai a.
A nupui leh fanu an awm tak lovah chuan a lunglêng lutuk chuan Kawrnu zaiin hla a phuah a phuah ta mai a, heti angin:
1. "Ding rih rawh khawtlâng i thlir ang aw,
Chhûngkim dâr ang kan lênna ka hawi ngam lo,
Chhawl a zîng zo ve.
2. Val rualin tanchhâwn zawn lai takah,
Kan rûn in romeiah zam zo ve,
Tiam loh râl a lian.
3. Chuti taka anpai râl a len,
Chûn leh zûa kâra tuallêngte zawng,
Rairah chang zo ve.
4. Rihkhaw piallung sâng mah kai lovin,
Thangnunnemin Rûn tui dung a zui,
Samphiar khua chenin". tiin.
He hla chang 4-na hian Rih dil chu mitthi khuaah an lo ngai a ni tih min hrilh rualin a nupui chu Rih dil, mitthi khua Pialrâng, Pialralah chêng lovin, Sam phiar (paihte) khaw thlengin rûn lui dûng a zui, tih khi hla thu khian a sawi a ni.
Rih Dil chhûng, a hnuai chu Pialtlep (Lung) inphah duai niin an ring a, chu hmun chu 'Piallung' an ti a, chu hmunah chuan in leh lote neiin mitthi thlaraute chu chêng vein an lo ring a ni tih “Saikuti zai”ah pawh heti ang hian kan hmu bawk a:
“I chuan ang u, pulzîng rûn remna; zalêng an kalna chu,
Rih khaw piallung dawhsâng chungah i tinkhawsa maw?
Rih khaw piallung dawhsâng chungah i tin khawsa maw?Khuannu lêngin rûnthang an rem, vângkhua ngai lovin ,” tiin.
Sailo lal ropui tak thiha a thlaichhiahna Sechal nên Rih khua an panna thu phuahna hi han thlir leh ila:
“Ai maw! Kungi lal lai Bûng a thliak,
Kan chalngeng thawn Rih khaw sâng kai lai an rêl,
Zua lian tawng che maw!" tiin.
Tin, he ngaih dân tichiang lehtu chu Rih Dil kam chhak lama Rih luah Golden Jubilee lung phun hi a ni:
Tin, kum 1887 khân Chawngtlai lal, Nikuala tupa Vaihleia, Hualngo Cherput chuan Thanhrâng sailo lalin Khuanglêng tlâng a chhuah san ram chu a pu Nikuala hnên aṭangin Sangal khawng hranga belrawh mual a kilin a ṭhut veleh a, hetih hunlai hian Tuibuala an awmlai Pasalṭha ram chhuakte thu hla chu heti ang hian an sawi ṭhin a:
"Hmân laiin Tuibual Pasalṭhaho hi ramchuakin an kal a, an zînga Pasalṭha min ber chuan zanah chuan annu awrawl ngei mai chu heti ang hian a hre ta a:
"Aw! Rappui chung sâng bellâm chhûnga ka Sarep dah leh, Banglai Fairel bêl chhûnga ka artui dah tak kha aw! Ka kal dâwnin ka fate lah ka hrilh ta si lo va, ka pasal lah chu ramchhuakin a kal daih mai sia," tia a sawi leh, thlaraute'n lung an rah rikte chu hriain ngun taka ngaithlain a thlir reng a, chutia an kal liam hnu chuan an lung rah chu han rap vein alo buk thei hi a ni a; tichuan, ngaihṭha lo zetin ngwirengin a mu veleh ta a, an hawna in an thlen chuan a nupui chu nat lâwk êm êm pawh nei lovin a lo thi tak tak a, a aw hriat chu finfiah nân Rappui chungsâng Bellâm chhûng leh Banglai Fairel bêl chhûngte chu a han enleh a, Sarep leh Artui pawh chu an lo awm ve ve a, chuta ṭang chuan he lung hi Mitthi thlarau chuan an zawh ngei ah ngaiin, Lungrahbuk, mitthi thlarau kalkawng," an lo ti ta a ni, tiin.
Hmân lai Pasalṭha ram chhuakte kha ni hnih thum kalah thangchhuah sa zawngin an lo kal fo ṭhin a lo ni. A awmna hmun hi Vaihleia nau, Vânhnuaikhûm lal ram Mualkawi ram chhûng a ni. "He lung hi Zân lama buk thei lova kam tlat pawhin a tuk zîngah chuan han rap ila a buk leh zêl a ni," an ti a.
Kum 1910 Khân Ṭiauchhak Surbung lal, Liansavuta nupui, Khûanglianthangi Hualngo Cherput chuan a pasal leh faten an boral san vek hnu chuan Mangthawnga hmun an tih Tuichhinah a nuṭate remruatnain Sangal khawngin belrawh mual a kil veleh a. Khuanglianthangi a vanduai hle mai a fa sawm leh pathum a hring a; mahse, puitling an nih thlenga dam tumah an awm lo va, an fate an sun vek hnu chuan a pasal Liansavut a ngei pawh chuan a boral san veleh a, chutia khawhar lunglêng taka a awm chu a nuṭate hian khawngaihin an hruai thla a nau Vanhnuaikhûma ramah chuan tlâng an chin tir leh ta a ni. A chanchin kimchang chu hmun dangah kan sawi ang.
Mipate elngam, hmeichhe hmelṭha leh huaisen chu ni mah se, thihnain chutiang taka a tlâkbuak tâkah avang mitthi ngaia lenglêngin a hun chu a hmang ta a ni an ti a. A lalna tlang chu chuanin a lunglêng chuan heti ang hian thu min lo hnutchhiah ta a:
"1.Hrailêng leh zua thlafam ngaih lunglenin,
Ka han chuana hringlang tlânga'n;
An sawi rauthla lêng tawn ka nuam,
Surbung lal lai a chuai.
2. Mahte'n rauthla lamtluang heinglang tlângah,
Mau rua ang vangkhua din thar e,
Chhûngkim dâr ang lenna suamtual,
Ngai e, hringlang tlânga'n" tiin.
Kan sawi tawh angin Lusei lal, Ṭiau chhak thlangtlate'n an chhuhthlâk san Ṭiau thlang ram awp leh tura Aizawl aṭanga Lalsavunga'n chhak a nawr chhoh, a thih hnu, Vânhnuailiana hunah hian an Sakhaw thuah biak tur an zawnna chuan a vawrtawp thleng tawhin, an Sakhaw vawrtawp, Pialral kai thu ngaihruat dân mumal tak an nei tawh a ni. tih kan hre thei a ni. Tin, Mitthi khua awma rinna thu hi chu Ṭiau chhaka an awm lai, Tlingi leh Ngamate thu aṭangin kan hre tawh a a bâk zawng Mizo pi pute Pialral kalkawng thu leh hmunhmate hi Kum 1700 AD hnu lam, Ṭiau lui thlanglama an chen tawh hnua lo piang a ni thu, Ṭiau chhaka Siallam lal Thawnglinga leh Chawnghawih lal Lianhalate (Vulmawi band lead quiterist Buta pa) chuan an sawi a ni.
Awle, "thu hi hla a ni a, hla hi thu a ni bawk" an lo tih angin an sungtuahna leh ngaihruatna, an rilrua awm chu hetiang hian rawn ṭhang zelin leilungah hmehbelna an lo nei ta a ni tih kan hre thei a ni.
@C.Lalthanmawia, Mualkawi@.
Comments
Post a Comment