KHÛANGLIANTHANGI LEH HRINGLANG TLÂNG.
Tun ṭum chu Hringlang tlâng leilunga hmehbel a nih thu kan sawi dâwn a, kan sawi tum tifiah turin Pi Khuanglianthangi (Pi Khuangi) chanchin hi a bul deuh hlek aṭangin i han sawi teh ang.
Seipui lal, Chêngtawnga fapa, Rodênga Hualngo Cherpût chuan Nikuala farnu Duhkaii chu nupuiah a nei a, Vaihleia leh Khuanglianthangi an hrin hnuin an inṭhen leh a. Vânhnuailiana unau pa, Thawmvunga fapa Thanhrânga'n Khuanglêng tlâng a kai dâwn hian inhruai lehin Rodênga chuan Thanhrânga chu a zui ve a, Thanhranga khua Khuanglêngah chuan veng neiin Thanhrânga chuan Rodênga chu a lal tir ve a,
Mualbem lal, Zapauva hoin Khuanglêng an rûn takah khân Duhkaiite nufa pawh hi salah manin an hawn ve a; mahse, Rodenga u Zahuata leh Zahau lal, Nikuala unau Ṭiau chhaka awmte'n an lo hriatin Leido nilo, raldo nilo Duhkaiite nufa an man tih an hriat chuan Fangra rah sen pathum leh ngen mu pathum ken tirin Zapauva hnênah chuan palai an tir a, Mualbem lalin Hualngo lal leh Zahau lal thu an han hriat chuan Duhkaiite nufa chu Ṭiau lui thlengin an thlahthla leh ta a ni.
Chumi hnu chuan Vânhnuaikhûma hi an hring leh a; mahse, an inṭhen leh ta tho va Duhkaii chuan a nuṭapa, Nikuala chu a fate hruaiin a bel ta a ni. Rodenga pawh chu Ṭiau chhakah a chho leh a.
Sailo lalten an chhuhthlâk san khawchhak lam luahleh tura Aizawl aṭanga chhak an nawrleh ṭum khân Vânhnuailiana chu Tualteah lal ropui takin kum 1856-1862 inkâr khân a awm thu kan sawi tawh a.
Hetih hunlai hian Ṭiau chhak lam Falam lal hnênah Ṭiau thlang lam lalte chuan kumtin chhiah an chawi ṭhin a, chu mai chu ni lovin pawih ral chuan Ṭiau thlang lal hnênah Silhfen, Ṭingduang, Saingho, Ṭhi leh Dâr, Âr leh an ranvulh chenin an laksak fo ṭhin a; tin, rawlrâla chein an thatin salah an hawn fo bawk a,
Vânhnuailiana hian a ning êm êm mai a, hei vang hian Falam ṭawng thiam Falam lal dawrtu tur a mamawh êm êm a, chutih lai chuan Nikuala chu Vânhnuailiana khuaah chuan a zin fo ṭhin a, Vânhnuailiana chuan Nikuala chanchinte a han hriat chuan Nikuala chu kawmin Falam, Sukte leh Halkha pawihho nêna an inkâr thu chu Falam ṭawng thiam a nih avangin ṭha taka a sawifel theih a rin thute chu sawipuiin, a hnêna pêm turin a sawm a. A pêm theih phawt chuan a farnu Lalchawngpuii (Laltheri) nên inneih pawh a remchan theih tur thute chuan a thlem ta a; tin, "Belrawhmual kilah ka siam ang che," tiin a tiam bawk a.
Nikuala chuan an hnam dânah fatlumin lalna tlâng an chan ve theih loh avangin Vânhnuailiana sawmna chu a pawm zâwng tak a lo ni a, a pate leh a unaute hnêna sawi tur chuan thu a rawn lêt a, Vânhnuailiana chuan Nikuala thurawn ang chuan a upa pangate chu Ṭiau chhaka awm, Nikuala pa, Khawzaliana Zahau Pawih, Rallang khaw lal be tur chuan a tir ta a, a hnên an thlen chuan Vânhnuailiana thu ken tirte chu palai chuan Nikuala pa, Khawzaliana chu an hrilh ta a, Khawzaliana chuan, " Chuti ang thute chu keini hnial phal rual em ni ang? kan lo hriat dânin Vânhnuailiana chu Sailo lal zîngah pawh a ropui berte zînga mi a ni a," tiin lawm takin an thu thlen chu a fate nên chuan an lo pawmpui a, Vawkte talhin chawhluite an kilho hnuah Nikuala chu Vânhnuailiana khuaah chuan a pem ta a. Nikuala chuan Falam lalte chu dawr nghalin Vânhnuailiana hnêna a awm aṭanga hun rei loteah chuan Falam lalte pawh vhuan Ṭiau thlang lama lal an hrawt leh chhiah an khawn ṭhin pawh chu an lo bansan ve ta a ni.
Vânhnuailiana thih hnu, kum 1871 vêl khân Nikuala chuan Leisenah chuan Belrawhmual kilin tlâng a chang ve ta a. Leisen aṭangin Leithumah, Vânzauah, Phuihnam Tlaikuangah, Bungzungah, Buangah, Buang aṭangin Ṭiauchhak pawihral dolâkna atâna ṭha ber tura a ngaih hmun, Chawngtlaiah kum 1887 AD vêl khân a lo lût ta a ni.
Chawngtlaia a luh kum, kum 1887 kum vek hian amah bela a hnêna awm, a farnu Duhkaii fapa, Vaihleia chu Khuanglêng ram, Khawrêngah ral daido turin tlâng a chantir a, a nu leh a naute pahnih Khuanglianthangi leh Vânhnuaikhûmate chuan an zui a. tichuan, Khawrêng tlâng aṭangin Vaihleia chuan Mualbem hoin an manna Khuanglêng tlâng ngei mai chu Lal niin a ṭhut veleh ta a ni.
Hetia a u Vaihleia'n tlâng a han chan hnu hian Khuanglianthangi chuan a u hnên aṭang chuan Ṭiauchhaka awm, Sûrbung lal, Liansavûta chu pasalah a nei a, Tin, Vaihleia chuan a nau, Vânhnuaikhûma pawh chu a pu Nikuala rem tihnain kum 1894 khân Fai hmunah Paihte hmun hlui an tih tâkah hian tlâng chantirin Kum1895-ah Mualkawi hmunah a kai leh a, heta ṭang hian Vânhnuaikhûma Hualngo Cherpût chu Mualkawi lal tih alo ni ta a ni.
Khuanglianthângi hi hmeichhe pumraw ṭha leh hmelṭha tak, mi fing leh thu leh hla thiam, hmeichhe huaisen leh rilru ruh tak mai, mipa tih theih ang chu tih theih ve zêl tum mi a ni. Heti ang mi hi a nih avangin mite chuan pasal pawh nei lo hial turin an ngai ṭhîn a ni awm e.
Chuti ang mi chu ni mah se, Sûrbung lal Liansavûta chu Pasalah a nei a, Sûrbung tlângah (Myanmar chin hills-ah) lal-in an ṭhu a, lal rorelthiam tak an niin Liansavûta nên chuẩn an inhmangaihin an inkawprem hle a; amaherawhchu, fanauah an vanduai êm êm mai a. Fa sawm leh pathum an hringa; nupui pasal neih thlenga dam awm lovin naupang tê tê an nih laiin an boral leh vek a ni.
Hei vang hian Pi Khuanglianthangite nupa chu an lung a lêng thei êm êm mai a, chutianga mitthi ngaia lunglêng taka hun an hman dunlai chuan a pasal Liansavûta ngei pawh chu a sûn veleh ta mai a. Hmeichhe huaisen leh rilru ruh, mipa tam takte tluk loh chu thihnain chutiang taka a tlâkbuak tâkah chuan a nun chu thihna chuan a lo ei tuiral zo ta a, lungléng rêng rêngin a hun chu a lo hmang ta a ni.
“A pasal leh a fate'n an boral san hnuah chuan a lung hi a lệng thei êm êm mai a, a hun pum mai chu mitthi ngai leh lunglêngin a hmang a ni," an ti hial ṭhîn. Chuti anga lunglêng rêng rêng leh khawhâr rêng rênga a awm chu a nuṭate chuan khawngaihin Sûrbung tlâng aṭang chuan hruai thlain kum 1910 khân Vânhnuaikhûma ram chhûng Tuichhin hmun, Mângthawnga hmun hluiah chuan Sangal khawng hrangin, belrawhmual an kil tir veleh ta a ni.
A unaute'n an hruaithlâk dâwn hian Thansânga tello chuan a duh lo va, Thansânga hi a pasal dam laia an khawnbawl upa a ni a, amah hi Pasalṭha niin, Puanphah phula an inkah ṭum pawhin a tlanchhe duh miah lo va, Paihte ho pawhin "Thansânga thi thei lo” an tia an tlanchhiat san ringawt mai a ni, an ti. Heti ang mi hi a nih avangin Pi Khuangi chuan sachhiah, sa zâng ei ve turin a hruai thla ve ta a ni.
A khaw sahpuite:-
1.Thansânga
2.Thankhûma
3.Hlawnṭhiauva
4.Hrângaia
5.Chawnhmunga
6.Vânrûma
7.Hrângchungnunga
8.Zobiaka
9.Ngunthanga leh
10.Suaksailovate an ni a.
A tlângchhuak upate:-
1.Thansânga
2.Ngûnthanga
3.Zobiaka
4.Thankhûma
5.Hrângaia leh
6.Hrângchungnungate an ni.
Khuanglianthangi hi hmân laia an inelna berah pawh a thleng sâng ve hle a, Khuang vawi 2 a chawi a, Sakei mei vawikhat a ai a ni. Hringlang tlâng hmâr lam, a tlâng zawl aṭanga hla vak lovah hian a in hmun hlui a awm a ni.
Amah hi mi fing, thu leh hlathiam, khua leh tuite tilawm thiam mi a nihna chu Pu Sumkunga chuan heti ang hian a sawi a,
“ A khuate hnênah Vaubekawnah hian chhum i dang ang u pawh ti se la, a khua hian an thawk chhuak mai awm e,” tiin.
Pi Khuangi hian Thlangdâr hi a duh êm êm mai a, naupangho Thlangdâr a veh tir ṭhin a, Thlangdâr veikhat chu sahrang khatin a thleng sak ṭhin an ti a; tin, amah pawhin a lalna tlâng chu chuan kualin Thlangdârte a veh ṭhin a.
Chutia Tuichhin hmuna khua a han din ṭhatleh tâkah chuan a lalna tlangtluan chu chuan kualin A nau Vânhnuaikhûma tlang ṭhut, Mualkawi tlang dung te, a pu Liannawla lalna tlâng Kelkang te, Sailo lal ropui tak Vanhnuailiana Lungdup tlâng te, a u Vaihleia lalna tlâng, a nu hova an lo khawsakna ṭhin Khuanglêng tlâng te Ṭiau chhaka a pasal Liansavûta nên an lalna tLâng te, Hualngo lal hming thang tak, Lalvunga Farzawl khaw hmun hluite leh Rih dil mitthi khuate chu a thlir kual fo ṭhin a, a lung hi a leng thei em em mai a, abṭap fap fap ṭhin a, a lunglêng lutuk chuan hnung zuitute hnênah chuan,
"Ka thih hnuah pawh ka thlarau hian mitthi khua hi kalin, Hringlang tlâng hi thleng teh rêng pawh ni se, hei bâk hian khawvêl leh chhûngte ngaia lunglêng hian a awm chuang lo vang, hei ngei hi 'Hringlangtlâng' chu anih hi," tiin a lo sawi fo ṭhin a ni.
Heti ang hian hla alo phuah bawk a:
1. "Hrailêng leh Zua thlafam ngaih lunglenin,
Ka han chuana Hringlang tlânga'n;
An sawi Rauthla lêng tawn ka nuam,
Sûrbung lal lai a chuai.
2. Chutin rauthla lamtluang hringlang tlângah,
Mau rua ang vangkhua din thar e,
Chhûngkim dâr ang lênna sumtual
Ngai e hringlang tlânga'n.” tiin.
Khuanglianthangi'n kan pi leh pute Pialral panna kalkawng, an ngaihruatna, hmuhtheih khawvêla a hmehbel thu hi Tuichhina lala a ṭhut laia piang leh kum 12 mi a nih thlenga Pi Khuangi khua Tuichhina awm ve, Pu C. Thanrawia Fâm, kum 94 (Fâm) mi, Champhai Vengthlang Dawr vênga chêng chuan boral a nuin hrilh chu a sawi a ni.
Heti anga thu mumal tak Pu C.Lalthanmawia Mualkawi khuain a hriat takah chuan chhawrnaawm leh chhenfakawm zâwka kan pi pute thu leh hla, a hmun leh hmate chu siambawl a nih theih nân kum 1992 aṭang khân hma alo la ṭan tawh a, tun dinhmun hi kan lo thlen phah ta a ni.
Ṭumkhat pawh a u, Vaihleia lalna leh a nuhoa an lo chênna Khuanglêng tlâng chu thlir vang vang a 'Tiang hian hla thu a chham chhuak a:
1.“Awm har tinkim dâwna tlângtin chuanin
Chhûngkim rualduh lenlai tlâng Khuang khawpui,
Ka thlir romei zîngriai kârah;
Puan ang chul, zô lêntu ngirtling,
Zai vawrna chang zo ve.
2. Chung tur ni ṭhal favang lenkâwl êng ruai,
Min bân e fâm zûn leh khawtlâng lunglên;
Mimsiri kut lelthang zarawi,
Huiva hram thiam thlangkawrnu nen,
Chûn nau ang kan ṭap e
3. Ka hawi vêla thingtin pâr khuanu ruat,
Hun bi chhiar ṭhal romei leh ṭuahvau pâr,
Khim pâr leh Sentil pâr chenin,
Min dawn tir dâr ang lênlai ni
Kût pui awihlai te kha.
4. Zîngṭian bawâr zaisa fâm ngaih na e,
Ka dâwn changin riak maw hukpui iangin,
Hnemtu tawnglo thinlai zîng riai,
Khuanu ruat hringnun rilfim vai,
Ṭah lai bang rawh ti u.” tiin.
Zânah ni se vanboruaka arsi paw chiai maite chu thlirin Mizovin arsi hming koh kan neihte chu a chhiar kual dan dan ṭhîn a. Heti ang hian hlate pawh a lo phuah a:
1.“Tur ni thlang tiangah her liam e,
Zantiang khawthiang kârah,
Siar mah lungrualten,
An leng e thâng vânah, Lunglênin chhiar thin i,
Tlâng sawi phur zêl nang e khua vêlah.
2. Siar Chawngmawii leh Hrângchhuan
An in “D” an ti e,
Kei ka lung “D” vala,
Fam dairil chang thinlai ngui ririai.
3. Zan thiang chung vânzawl ka han thlir a,
Pawla saingul kul e,
D neilo sai an ti,
Zua leh hrai tluanglam zawh sai lo ve,” tiin.
Arsi thlira a chhiarna hmun chu tûn thlengin 'Pi Khuangi arsi chhiar tlâng’ tih a ni a. Hringlangtlângah hian i kal a nih chuan Tlâng lawn chhuah, motor parking zawl chhimchhak lam Hringlang tlâng kal pelin Mangthawnga in hmunhlui i thleng ang a, Mângthawnga lamtual khawchhak lama Tlâng zum larh hi a ni.
Mângthawnga lala a lo ṭhut tawhna, Tuichhin phula khua a din tharleh tâkah chuan Mangthawnga tuikhur, a khuain Tuichhin hming a put phahna hmuna tui chu Pi Khuangite pawh chuan tuitlanah an nei veleh a. He an tui tlan khur hnâr hi tlângkâr kawrtê dam tak mai a ni a.
Heti lai hmuna pangpâr awm chu Mizo pi pute'n mitthi thlaraute mitthi khuaa kal tawh tura an thlah, “Thiṭin” an hman hun August thla leh Sepṭember thlaahte chuan an pâr vul hle tawh a, a lunglên avanga a khaw dinlehna hmun ngei pawh “Hringlangtlâng" a chhâl leh ko fotu chuan chu Pangpâr chu “Hawilopâr” an nih hi tiin a lo sawi fo ṭhin a. Thlalâka kan hmuh hi Hawilopâra chu a ni a.
Heng pangpâr hmunahte hian kalin a parte chu thliaka tawnin 'tiang hian hla thu min lo hnutchhiah bawk a:
1.“Fam lovin fâm rauthla lamtluang dung kan chhui e,
Zobawm thingtin kâra pârmawi thang vul chiai ,
Sak hming Hawilopâr rauthla lamtluang mawitu,
Chunnu lunglêngin tawn ṭhin e.
2. Turni nemduai ṭhal favang lenkawl êng riai,
Awmhar tinkim dâwnin vangkhawpuiah,
Chûnnu riangin ṭahzai sain luaithli a nûl,
Hnemthiam awm lo ṭah khuasei hluan.
3. Chung muvanlai lungdi au thang vân sânga,
Her luai luai thlir chang ni hian dâwn a sei;
Hmâna kan nun puan ang chul hnu ngaih a zual ṭhin,
Ṭah lai ka bâng thei lo chûn nu.
4. Lo tho leh la zua pa kan hraichawi nau nen,
Tuk loh ramdai chul hnu tlângtin chuanin,
Zai i vawr dun ang hlimte'n a riang rûn chhûngah,
A mi ngûr nun ngai lo têin,” tiin.
A vêla thilawm leh a mithmuh engkim maite chuan a suangtuahna chu luhchilhin chungte chu tuahremin heti ang hian thu leh hla ṭhang tharte mi a lo hnut chhiah zêl a.
Tin, an tui tlan Tuikhur kawr mawng khawchhak lam Pialtlêpa lungsum khuara zotui thiang tak mai tlingpiaute pawh chu “Lunglohtui” tih a ni a.
Heti ang hian hla thuin min lo hnutchhiah bawk a:
1.“Zuapa hmânah khawnṭhiang nîng zû kan khâwn ṭhin,
Tunah suangsum siktui thiang lunglohtui,
Lawt va chînrang, fenthang sirva nen dâwn za e,
Dâr ang lenlâi ngaihni zual e.
2.Dâwntuai Pâr ang lawmlâi ngaihni zual leh ṭhin,
Rûn dawhtling laikhum zâl bawhâr lo pau,
Huiva ko thiam tir nang e fâmkhawpui rûnah,
Zuapa engtin lo chhâng che maw?
3. Suangsum siktui thiang lunglohtui dâwn mah i,
Ban zairêl lo fâm zunlêng ngaih a na,
Lênna tlâng hringzawl ṭahna vangkhua pherpui hi,
Dâwn ve che maw rauthla rûna'n.
4. Fâm mai ka nuam e i thai riang lungmawl hian,
Thlafâm ṭumkawng suanglung pheiduai zawlah,
Ṭhuva lamtlungmawi iangin pheilai khai dun ang,
Pial rûnah nau ang nui zain,” tiin.
Rih dil hi Sailo lal ropui tak takte leh Hualngo lal Ṭiau chhak leh Ṭiau thlanga awmte khân Mitthi khuaah an lo ngai a ni tih kan hria a. Khuanglianthangi pawhin a lo ngai a ni tih a hlaphuah aṭangin kan hre thei a ni, hetiangin:
1.“In vangkhua hringlangtlânga'n thlîr ṭhin i,
Zua leh hrai fâm rauthla rêng tawn ni awm lo;
Chûn nu thinlai rial ang tuiral zo e hringlangtlânga'n!
2. Min hruai ve la zua pa chûn nu riang tê,
Thinlai hnem zo an awm lo ṭah khua sei e,
Âr ang vai hringlangtlâng an min bân ve la hawilopâr,
3. Ṭuan zai rel rawh zua pa chûnnu au e,
Siktui thiang Lunglohtui tluanglam vai e,
Min dâwn tir la zua pa Lunglohtui nghilh zai rêl nang e.” tiin.
Heti ang hian a rilrua thuawmte chhamchhuakin Rih dil, mitthi khua hi a lo thlir fo ṭhin a, Rih dil a thlirna hmun chu “Mitthi khaw thlir tlâng” tiin an lo ko ṭhin a. Tunah chuan thlalâka kan hmuh ang hian mitthi khaw thlir tlângah hian mitthi kawthlirna in siam a ni tawh a.
Thlalâk kan hmuh hi Hringlangtlânga mitthi khua Rih dil thlirna chu a ni a, heta ṭang hian Rih dil chu a hnuaia
thlalâka kan hmuh ang hian a lang a ni.
1.“Lal Vânhnuaikhûm chung khuanu'n a rel sual em ni?
Zua leh hrai lenlai pâr ang chuai,
2.Thlangkawrnu iang Fâm zun ngaiin Khuanglianthangi,
Mahriak rûn chhûng ṭahkhua sei hluan,
3. Mahriakte'n chûn riang rûn chhûng ṭahkhua sei hluan e,
Tlângtin chuan chungkhua ngui ruai e.
4. Fâm zunlêng ngaiin ṭahlai ka bang thei lo ve,
Thinlai rial ang tuiral zo e.
5. Hringlangtlânga'n ka han chuanga hringnun ngaiin thinlai zîng riai e,
Thinlai zîng riai sul lam thlir e.” tiin.
A nau Vânhnuaikhûma chuan Mitthi ngai lunglêng rêng rênga hun a hman zui tâk zêlah chuan khawngaihin, infin leh mai turin a sawm ṭhin a, a tawpah chuan a nau sawmna chu tihlawhtlingin kum 16 zet lala a ṭhutna Tuichhin hmun hringlang tlâng chu chhuahsanin Mualkawi Tlângdungah hian Vânhnuaikhûma nên chuan kum1927 khân infinin an khawsa dun leh ta a ni.
Tichuan, Mualkawi tlângdungah hian damlai lungte phunin, a thih hnu chuan a thlan lung pawh a damlai lungdawh hmaah hian an phun a; mahse, a thlan lung erawh tûnah chuan hmuh tur a awm tawh lo. A damlai lungdawh hi Hringlangtlâng panna kawng sir mai a awm a ni a, Hringlangtlâng i kal hunah chuan i hmu thei ang.
Awle, Khuanglianthangi hian chanchin thui tak sawi tur nei lo mah se, a lalna tlâng leh a thu leh hla mi hnutchhiahte erawh hi chu Mizote thinlungah a dai tawh kher awm lo ve.
Pi pute'n sakhaw thua hriatna an lo zawnna thuzam, an sakhaw kawngkal vawrtawp, Pialral kai leh a kalkawng thute hian an khawsak leh nun phung te, an insak dante leh an incheina thlengin a thlunzawm vek avangin he thua cheng ngaihtuahna chu a lo hruai hle a ni tih kan hre thei awm e,
Khuanglianthangi'n Hringlang tlâng hmuhtheih khawvêla a hmehbel hun hi Kristian Sakhuain mizote a luhchilh tawh hnu a nih a vang hian mite sawizuipui leh hriat a hlawh sak lo niin a hriat theih a ni
@@@@@@@@@@@@@@@@
Comments
Post a Comment