Lalvunga chanchin

BUNG 24
                                           Lalvunga Farzawl hmun hlui thlir chungin.

                         

             Tu leh fate nên Pathian malsawmna dawngin Thantei leh Mawitea pawh an awm tawh a, ni khat chu chhungkua intihlimin Hringlang tlangah an kal a, chhim leh hmar chhak leh thlangte chu an thlir kual a, an hlim tlang hlawm hle a, chumi hnua mahni duh tinreng tia hlim taka midang an awmlai chuan Thantei leh Mawitea chu Hringlang tlang chhim lamah kalin Lungdup tlang leh Thanhranga hmun hluite chu an thlir duna an nun hluiate chu an sawi dun a. Tiau lui luangkawi nghiai maite chu an thlir dun zel bawk a.

Thantei chuan, “Mawite khawiah nge Lalvunga Farzawl hmun hlui hi a awm?” a ti a. Mawitea chuan Tiau ral khawchhak lam chu kawkin Lalvunga Farzawl ram chu Thantei chu a kawhhmuh a, an thlir dun a. Thantei chuan, “Mawite Lalvunga chanchin hi i hriat zawng a ni em? i hriat chuan min han hrilh leh teh a,” Mawitea chuan Lalvunga chanchin chu a sawi ta a.

                            FAR KHUA LEH LALVUNGA

               AD.1650 vel khan, Phaiphum zawlah Hualngo-ho an lo awm a; an lal chu Lalvunga (Bochung) a ni a, pafing leh huaisen. ralhmaah pawh zam ngai lo, hmeltha bawk si a ni a, chu khua chu Chawngthu hovin an lo pana, in tam tham tak an ni. A hmun hi zawlnuam tak a ni a, Phaiphuk hmun a nih avangin 'Phaiphuk zawl' tih a ni. Tunah chuan Phaiphum zawl ti a koh a ni; tunhma chuan Phunte ram a ni a, Khawthlir indan chinah chuan Khawthlir ramah a awm leh ta a ni. Phunte rama 'Far hmun zaupui leh Khawthlir rama far zawng zawng thlengin, a lalna ram chhunga awm a nih avangin, tunhma chuan Lalvunga far an ti a, Phunte ramah lo pilthum, Farhnai pil, Fartlang pil, Fardam pil heng hi far ram vek an ni a, Khawthlir ramah tlem a awm bawk. Chuti khawpa far hmun nei zau a nih avangin, a khawhmingah pawh 'Far khua' (Farzawl) an ti a ni.

Chutih lai chuan Phunte khawlu, sabual tlangah, In tam tak Ralte hnam an lo awm a, thenkhat chuan in sangkhat (1000) an ti a, thenkhat leh chuan in sangthum (3000) ti an awm bawk a, a phul chin pawh a zau hle reng a ni. Japan ralah pawh saphovin Supply-thlak nan an hman thin a ni. Tiau thlanglam unau then khat chuan Vuite (Chhangte) ti an awm bawk. Mangkhaia lutarna Bualte hmun phulpui pawh khi Ralte hmun tih a ni a, Tuichirh khawlu hmun hlui pawh khi Ralte hmun tih a ni bawk,

Chawhte phul pawh khi Ralte khawhlui tih a ni a, Khawzim tlang phul zawng zawng pawh khi Ralte hmun tih a ni vek a, Phunte khawlu phulpui sabual tlang pawh pi leh pute atangin Ralte khawhmun tih a ni a, Phunte rama kawng hlui awmho pawh Ralte hun laia an kawng tih a ni fo bawk.

Chuvangin, Sap hun lai a Hualngo ram an tih, Lentlang leh Tiau inkar chhungah hian Vuite an awm thu, pipute atangin sawi a awm ngai lo, Ralteho lo luah ram vek a ni zawk. Vuite (Chhangte) chu Lairal lama awm an ni zawk.

Chuvangin Sabual tlanga lo awm te hi Ralte hnam an ni a, an zingah tlangval hmeltha leh hmingthang an hun laia mi zawng zawngin hre lo awm lo khawpa hmingthang a lo awm a. Nulaho chauh ni lovin, nu pawmlai nei zawng zawng pawhin, an ngaizawng vek niawma sawi a ni thin.

           a) Tum khat chu Lianchi an vaihlo zuk tur a nei lo va, vaihlo lo turin a nu chu dawrawn phurin a fehchhuak a, kawtchhuahah Kapi engnge i tih dawn an ti a, Anu chuan, Liana'n vai-a ti hman chuah va, a sawi zawh hmain an vaihlo (hlawm) chu a dawrawn khatin an vawm lut a, lo thleng hman lovin a phur hawng tih a ni.

b) Lianchia hi nula te chungah, a tlangtlain mitin hi a zunah an uai zova anmahni inhmu si lovin, Lianchia hmuh chakin zanah, an in anpan ru hlawm thin a, kawl a rawn phet changte hian anpal vuanin an lo ding thup thin tih a ni.

c) Tin, Lianchia a hi kawngka hawnsa lovah chuan a leng (lut) duh lova, chuvangin, Lianchia len chak (beisei) in thim rual atangin, kawngka an lo hawng sa vek thin tih a ni.

d) Tum khat chu rawpui chang anthel mam a, sahriak an hnawih mawm a, an phun a, alawn chhuak thei chu Lianchia nei turin, nula leh nuthlawi, nu pawm lai nei zawng zawng thlengin, theih tawpin an lawna, an bei a, tumah lawnchhuak thei an awm lo; an lawnna rua chu thovin nisarih chhung an bawm tih a ni.

       e) Sawi dan pakhatah chuan, Lianchia hi nupui neia sawi a ni a, an nu nen an inthen chu ṭhenawmte khan an lo hria a,  Lianchiate nupa an inṭhen an ti a, an kawmthlang ten Liana te nupa an inthen maw! an lo ti a, an kawmchhak ten an inthen a an lo ti a. Tichuan, kawmchhak kawmthlang in zawt zelin, a khawpumin, then maw? then a? tiin an in zawtchhuak tih a ni bawk.

Lianchia hian an khua ati nuamin an khua pawhin a hming than phah hle a, khua zawng zawngin Lianchia hre lo an lo awm lo, chutikhawpin anthangin, an nuam na a, sabual tlanga awm Ralte ho hian khawhming hran an nei lova Farkhua (Farzawl) phaiphum atangin, Lalvungan a lo awp vek a, an khaw hnih hian Farzawl an ni ve ve a, khaw khat an ni a, hmun hnihah an awm a ni, alo awm hmasa a nih avang leh ram neitu a lo nih avangin a khawperah a lo dah nge? a nih lo leh pafing huaisen rorum bawk si anih avangin an ngam lova, a thu hnuaiah a lo dah a ni thei e: Farzawl, Phaiphum zawl a awm leh Sabual tlanga awmte hian khawtkhat hming puin, Far khua (Farzawl) tih an ni.

Chuvangin Farkhua (Farzawl) sawi chuan, Sabual tlanga awmte sawi tel a ngai a; Sabual tlanga awmte kan sawi chuan Farkhua sawi tel a ngai bawk. A chhan chu a chunga kan sawi angin, Khaw khat annih vang a ni.

1) An hlaah pawh:

"Liana fam niin kan khaw farzawlah, Kan bawar hman tual anleng lo ve," an ti a,

Sabual tlanga awm an ni a, kan khaw Far zawlah an ti a, Farzawl khua annih thu hi an hla pawh hian ati fiah hle a ni.

2) Khawtlang hawih, Liana fam ni chuan Farzawl leh thangvan a ngui zove.

Farzawl lal Lalvunga sawi chuan, a khawtlangval hmeltha Lianchia tih hi sawi tel zel a ni reng a ni. Hei hian khawkhat anih a tichiang hle bawk. A han thi chu sabual tlanga awm leh Phaiphuk zawla awm, Farzawl hmun hniha awmte hian an sunzia chu an hla hian ati chiang hle a ni.

 Far khuaah Lelte a kiu ve, Khaw tlangah Lianchi lo au ve; tih a ni bawk. 

3. Lalvunga khua Farkhua hian vanneihna tam tak a dawng a, buh huaisen a ni a, khua zawng zawng a tlangval hmeltha Lianchia, a leh bal ei leh in in apanin apan a, an lallah chu Lal hmeltha leh nupui a awm bawk a, nuam an ti tak meuh va; nuam singkhaw an awm bawk si, nulat laia tanga hla phuah thiam Darthiangi, Chertuala ti a ni ber mai. Lalvunga leh a upa-ho huan zana kulh-dai ven that chu an tlangvalte pawh Inlawmtawn vekin an awm.Chhuna lo feh nula ngawrh hle a, ramkhat ei, khawkhat an nih angin, anlo feh Nula tlangval ho chu rallak a hmeichhia venghim thei tur tawkin, tlangval (Mipa) ho chu an sem rual a, chutiangin lawm rual chu rual takin an rem a, Lianchia awmna lawm (rual) a tello nulate chuan vanduai an inti em em a, chawlh laiah te hian hla anphuah a, nilenga Lianchia an hmu lo hreawm an tih thu leh a zun a an uai zawh hreawm an tihzia chu hlain an au chhuahpui thin a:

An hla:
" Far khuaa Lelte a kiu ve, 
Khaw tlangah Lianchi lo au ve;

Khawtlângah Lianchi lo au ve;
Phu loh ngaih sul ang ka lo tum e;" 
tiin chhungrila an ngaihna chu ngawihpui thei lovin, an insum zolo hi an au chhuahpui leh phut thin a.

Chawngchen hi atam a, a awm awl lova, an chen reng mai a, Darthiangi khan hla tha tha leh Lalvunga Fakna a phuah reng bawk nen, khawilai mah hi an ngai lo va, nuam zawng zawng neitu leh chentuah an in ngai:

Nula ho hla:
1 Thuva nghawngtialte leh, 
Dawh chin a chawi chungah;
Lalngovin zai vawr e,
Thi leh tian dar karah an ti.

2 Chuaimawh tang Lalvunga, Chuaimawh tang Lalvunga; Lentlangah bingbi leh, Chuaimawh tang Lalvung an ti.

A hun laia an ngaih ropui em em, thi leh dar leh Bingbipar tehkhinin, A hmel thatzia chu! Chuaini nei lo an ti a ni.

Khawkhat an nih angin, in thliarna awm lovin chawng hi an chenho tak meuh va, Lalvunga hova an lenkhawm chuan alamah an hawi thup mai a; Lianchia a zu thlen chuan alamah an hawi leh thup thin tih a ni. Lianchia te awmna hmuna Chawng an chena Lianchia hova an lenkhawm chuan alamah an hawi thup mai a, Lalvunga ho an han thlen chuan, Lalvunga lamah an hawi leh dual thin tih a ni. Lianchia sawi chuan an lal chu Lalvunga tih hian a zuio ngei ngei a, Lalvunga sawi leh a khawtlangval hmeltha Lianchia tih hian a zui ngei ngei bawk. Chuvangin Sabual tlanga awmte leham Phaiphuk zawla awmte hi khawkhat an nih a chiang hle a ni A hnuhnung apiang an lo ngai hman tak meuh thin a, anni pahnih hian Farkhua hi anti nuamin, anti hlu tak meuh a ni.

Lalvunga chu kulhdai ven that hi a hna berah a hmang a, aral ven lai chuan, Lianchia hovin, chawng an chena, anthawm ana hle a niang, An zai nghawrah di nawi a tla chum chum thei tih a ni.

Nula hmeltha leh fel pathum anthlang a, an ni pathum chuan alaiah an thutpuia an in chawi chhawk a, nuam an tiin, hlimna zawng zawng an chen in an hui zova, nula dang zawng zawng khan an sirah an kil hual vek a, an ke chu ankhang kawkalh rum mai a, chawi ve pha loho chuan, chawi ve chakin Lianchia lamah an tawlh hrut hrut hlawm a, chawive dan tur ngawt chu an ngaihtuah ber a ni hlawm bawk si a. Chawive pha lote chuan, ngaih leh duh ber chan loh hreawm an tuar a, an titau phal bawk si lo, an chawngchen chu nuam an ti bawk si, nuam karah ngaih leh duhber chan loh hreawm an tuar a ni.

Nula pathum an thlan, Lianchia in chawichhawkte erawhchuan, nuam zawng zawng leh van neihna zawng chentuleh neituah an in ngai a; Lawmna leh hlimna vawrtawp thlengin an in hria a ni. An hlaah pawh:

'Liana sakhmel zarva ing kan hlimna,

Ding reng rawh khawtlang hawihin' an lo ti ve bawk. Thlanglam ni tlakna lamah Mualkhang lui a awm a, ni chhuahna lamah Tuingha lui a awm bawk a; Farzawl ralah Farhnai tlang sang tak a awm bawk a. An zaithawm chuan lei hi a nghawr dut dut mai a, chunglamah a thli beng (nam) na lam lamah Mualkhang (lui) chung zawnah te, a chang chuan Tuingha (lui) chung lamah te, a chang chuan Far hnai tlang chungah te, boruakah a fawnin a fawn dulh dulh mai a, nuam an ti lutuk hi a then chu muthlu chung leh muhil chung pawhin an tawp thei lova, an zai chuah chuah mai a, a then chu zai chhuak hlei thei lovin, vok laita ang maiin an lo chik nuah nuah vetho mai a, an chawngchen thawn chu a ropui tak zet a ni.

Chutih laia Lalvunga ralveng lo haw chuan, tual atanga hla rawn chham chungin a lo lut a, hla a han thlang a, thu lawk lovina han lam ta thin a, Nula holah chuan an kianga thu turin hla (thuin anlo ko huai huai mai bawk a:

Nula ho hla:

1.Dar ton hruk hringte leh,
Cumbung ka hmel a hawih;
Tleidang zun ngai lovin; 
Kiangah ṭhu Lalvung" tiin an kianga ṭhu turin an sawm a, an hun laia mawi bera an ngaih chu dar a ni a, dawhkilhahte an chher a, chumi an tawnte kha an chhuang êm êm a, an hmel pawh a chhiat bik lohzia leh tuzunah mah uailova an thianghlim thu chu hlain an hrilh huai huai mai a, Lalvunga chu ṭhu lawk lovin a'n lama hla bawkin a han chhawn a:

Lalvunga hla:

2. Ngaihin min au ve, a thang vial e; Thinlai nghawr dim e,
Ngaihin min au ve; a ti a, a ngaih takte awrawl chuan a lunglai an khawihzia sawiin hla a thlang a, Nula kam thiamho chuan hla bawkin:

3. Ngaih lovi au chu a thangthiam lo, Mualpui a khum ta;
Ngaih lovi au chu:" tiin, an chhang a, chawng an chen nasa thin a, Lungngaih mangannain thla zar phak lovin, hlimna zawng zawng hi an chen tak meuh a ni. Lalvunga khua Farkhua hian van neihna tam tak an dawng a, kawng chi hrang hrangah buh leh balah malsawm andawng hle bawk a, Khuangchawi tawk hi an awm reng mai a, ramsate a tam a, pasalthate lah chu sahrang lu nen an lo haw reng bawk nen, zu leh sa hi a tam a an tlaiin an chen tak meuh va, eng dang mah hi an ngai lo va, an nuamin an hlim tak zet a ni.

Heng hunlai hian an chawngchennaah, Khuangchawi pa chuan khuangchawi zu an dawng a, sakap pate pawhin sakah zu an dawng bawk a; chuvangin, Khuangchawi pa leh sakap pate chuan an zu thlum dawnte chu an duhsakate (ngaihzawng) chu Seki-in an sem a, an leh zung zung bawk a, chu aia hlu zawk chu zu inthawn hi a ni a, Zu thawn chu duhsakna sangber hlan a ni: a thawntuin a bula mi kha a fah a, anin a dawta mi kha a fah chhawng leh a, tikhan an infah chhawng zel a, a tawpah a thawna kha ava thlen chuan a ni khan a lo lem a, chu chu zu-thawn chu a ni a; a hun lai chuan hei aia hlu zawk a awm tawh chuang lo. Chutianga zu thawn leh zu inleh hi an uar tak meuhva. Hei hi an nawmchenna leh an hlimna ber chu a ni. Zu lehtu neihloh te, zu thawntu neihlohte hi hlauvin hreawm an hle a ni.



Bung 2-na.

LIANCHIA THIH THU

(Sawi dan chi hnih a awm)

1) Sawi dan chi khatna:

Lianchia hi kawngka hawnsa lovah chuan alut duh lo tiha ni. Tlai khat chu hmeithei nuin, keia in ah engtikah mah va leng duh suh a ti a, a beidawng chuan kawng a khar a,a kawng khar thawmah, thenawm ten hmeithei inah a lut a kawng an khar emaw an ti a, an kawngka chu ankhar ve a, thenawm kharthawm hre zelin a khawpumin an kawngka chu an lo khar ta vek a, chu mi hnuah Lianchia chu a rawn leng chhuak a, kawngka hawnsa a lo awth tawh lova, chuvangin ral venbuk (Zawlbuk) ah a riak a, ralin da that tih a ni. L.

2) Sawi dan chi hnihna:

An Chawngchen kha Chawndangin a zawm zel a, chu ma mengkham chuan ral a venga, a muhil a, engral tih hriatloh ralrukin an that tih a ni. an thahna hmun pawh Sabual tlang thingchang lata kawtchhuahah Ralvenbuk (Zawlbuk) a awm a, chuta a muhil lai chu ralin an hmu a, amah lah a hmelthat zia chu a eng thei anti ṭhin a. 

tum a, an ngaihtuah tha leh a, thawm kan nei anga, a hminga lam Ral ho pawh chuan ram huai emaw an ti a, tlan chhiar al chuan mihring a ni ang a, a hming alam loh chuan ramhuai a ni an an ti a, thawm an han neiha keimah Lianchia a ti a, a hming a 
lam nghal takah chuan mihring tih an hriaa an mana an that ta a ni tih a ni

Thenkhat chuan Zawlbuk hi Tiau chhakah awm lo angin an sawi a, a awmzia chu he thawnthuah pawh hian a chiang viau a . Tiau chhaka an neih kha Tiau thlangah pawh an lo chhawm thla zel a ni zawk.

Lianchia an sunna hla:

Khawtlang hawih Lianchi a fam an ti, Suilung chhawlang a dam thiam lo ve; 1.

Liana fam niin kan khaw far zawlah, Kan Bawar hman tual anleng lo ve; 2.

3. Kan Bawar hman tual anleng lo ve, Kan kipten lungdi han ngai ing e;

4. Kan kipten lungdi han ngai ing e, Zaleng rual leh Bawar an dai e;

5. Khawtlang hawih Liana fam ni chuan, Farzawl leh Thangvan a ngui zove. an ti a.

nui hmel leh hlim hmel hmuh tur a awm lo an ti. An thinlung chu tuarna leh lungngaihnain a khat zova, an arte pawh pakhat mah chhuak peih an awm lova, Zaleng zawngte nen rialang andai zo a. In tam tak awm mahse, annun chu a zunin a luah zova, Lawmna ch hlimnaa khat thin kha khawharin an khat zota a ni. An feh awngtinrengte pawh a chul zovin an hria a, tlang te, romei chenin en hawina lama piangte chu sunpuitu leh tuarpuituin an hmu zo a, an khaw hmuh dan thlengin a danglam zo ta a ni.




Bung 3-na

PUNTE HMUNA AWM

1. AD 1650 vel khan Thangur leh Thangluah thlah hoter Chawnghawih an beih avangin, Lalvunga leh a hoten an dova, att bei chiam a, zawngte tlang leh Selawn tlang atangin, Tiau thlangal an um thla a, chungho chu Farkawn leh Vaphai, Chawngtui-aht an zuk awm a, chungho zinga tel ve lo, an unaute, Hualngo de velo, ankianga awm ve zel Lalvunga te pawhin an ngaihpawimaw loh, Thangur leh Thangluah thlah Punte hmun (Tuikhur) ah an awna a, hei hi tuna Phunte khawhmun nilovin, hmun hran, khawhmur t hlui tunah pawh hmuhtheiin ala awm reng a, an lal chu Lianpuiaa ni a, hengho hi Lalvunga te Sabual tlanga awm, Lianchia te ner Farzawl khaw hnihte nen hian anin zawm lo a ni.

Khaw hming hran leh Lal hran neiin an awm a, heng ho hi Phunte tlang luah hmasa bertute an ni a, chung hun lai chuat 'Phunte' ni lovin 'Punte' an ni a: He Punte hmuna lo awm ho hi then chu rei tak an awm tih an chanchinah a hriattheih a. 1830 tuna Phunte awm hnu thlengin an la awm tih an thawnthu atangin hriat a ni. Phunte hi hmun hnihah an awm a, Lalhran nei lovin, Chuailova pute ho hi a hrangin engnge maw tizat an awm a; Ralin runtumiin Sabual tlang Lianchia thihna Zawlbuk tlang atangin zanah an thlira a, an hnuai 'Punte' hmunah mei a eng si, Chuailova pute hmunah mei a eng bawk si: Tuna 'Phunte' awmna hmunah mei eng bawl si, a inkar zawng zawng ina khat vek turah an ngai a, kan hneh chi an ni lo an ti a, run tumtute pawhin anngam lova an letleh thu pawh sawi a ni thin. 

Hetih hun lai hi chuan, lo feh hawng hi an tlaithei hle a n lai bangawng atangin ral hovin an kap a, a kutzung ankah bunsak a, an tlanchhia a, an um dawn emaw an ti a, Far hmun zawl laiah tan an lo khawh a, Far luanga an silai chhuanna reh tlar thluah a lo awm thute an sawi bawk thin. Heta run tumtute hi Hmar ho annih an ring.

Hetih laia Punte a lo awm ho chuan ran rual nen changtlung takin an awm a ni awm e, he hmuna an awm laia hmeithai chawn a, puithiam thu chhamah, Punte ka ni e, punna ka hawn e, a tih thiam hlate pawh hriat a ni. Hengho hi eng hun lai khan nge anlo pem zawh hriat a ni lova, Tun hma chuan Phunte khua hian ran vulh an uar bawk a, 1950 hnu lamah pawh ankhaw hmun hi thing awm lovin ala phulna hle a, tunah chuan ran vulh an uar ta lova, thingin a khat vek tawh a ni.

Bung 4-na

Punte hmun atang Lianpuia hnawhchhuah thu:
Zawla 1711)

Lalvunga leh Lianpuia hi Khaw khat Far zawla awm dun, Lal inkhing anga sawi a ni thin hi a dik lo; Lianpuia awmna khaw hmun hlui pawh Farzawl atanga Mel 1 leh a chanve dawn velah a awm a, a zawna kawng awm ni se Mel 1-lek a ni. Tin, Lalvunga'n ra hnawhchhuah hi Lianpuia ni lovin, Lianbula a ni a, Lalvunga hthattu pawh Zadeng ho an nih a pawmawm ber thu C.Chhuanvawra -k Chhakchhuak History phek 36, No.8; ah kan hmu a, A tlang lo luah rengtu Phunte pipute chuan, Lianbula hi an hre ngai lo. Lalvunga Uhnawchhuah chu Lianpuia a ni a, Lalvunga rawn runtu pawh Lianpuia bawk a ni tih hi sawi dan kum khua a ni.

A chunga mi ang hian, Lalvunga te tuleh fa (thlah) tuna Sanmyo-a awmte pawhin, Lalvunga pianpui an pute lo hrilh danah pawh Lalvunga hnawchhuah chu Lianpuia a nih thu leh a rawn run leh tu pawh Lianpuia bawk a ni thu an sawi ve bawk. Lianbula'n Phunte tlangah khua leh tlang leh sulhnu a neih khawiah mah hmuh tunah pawh hmuh tur ala awm reng a, 'Punte' hming lo putute an tur a awm lo. Bung 3-a kan sawi angin, Lianpuia hmunhlui chu ni.

(Sawi dan chihnih a awm)

1. Sawi dan pakhatna:

Lalvunga leh a upa-ho chuan Lianchia thih thuah, Zadeng leh Thangluah leh Thangur ho, Lalvunga ten Tiau thlanga an umthlak, Farkawn leh Vaphaia awmho kha an ringhlel a, an hotute chu, Darzatuala leh Lianpuihluta an ni a, an unaupa Punte khuaa awm Lianpuian remruatpuiah an ngai a, chuvangiin, Lalvunga leh a upte chuan anih nih ni mai tehse an ti a, Farkhua (Farzawl) atangin, Punte hmun (Khua) a awm Lianpuia chu an um chhuak (Hnawtchhuak) ta a ni tih a ni.

2. Sawi dan pahnihna:

Sawi dan pahnihna chu Farkhua leh Punte khua chu nitin an bawng leh, an sial, lawiho chu anin tlatfin thin a, hei hi azawna kawng awm nise mel khat tha lek hi a ni reng a ni. Nikhat chu Lalvunga chhiahhlawh pa in, Punte hmuna awm Lianpuia khawsial chu a khawhhlum a, Lianpuia thin rim chuan Lalvunga khaw sial chu a khawm (hawn) sak a, chuvangin Lalvunga thinrim chuan Farkhua atangin Punte khua a awm Lianpuia chu a um chhuak tih a ni.

zui ta a, Tiau ral tun hnua Mualbawk ramah khaw thar dinin an A unau te leh khuaa mipui tam takin an thinrim pui a, an awm a; a khaw hming pawh hi, ama hming chawia phuah a nia Lianpuia khua, Lianpui hmun tih a ni. a khawmawngah khan khamphei sei tak Lianpuia hmun hualtu pawh a awm a, he kham pawh hi ama hming chawia phuah bawk a ni a, a hmingah, 'Lianpul kham' tih a ni bawk. A chung zawl anva awmna chu tlang ramah chuan khaw hmun rem tak a ni a, an lungdawhte pawh entham, ropui tak a ni. Lungphun tam tak a tlarbung mai a, ran vulh chi hrang hrang lem leh ram sa chi hrang hrang lem an ziak (chuang) tel a, chumi hmun hmingah chuan 'Lungphun ropui' an ti a, tunah chuan YMA in an humhalh a, he hmunah hian tun hmaa Mualbawk tia hriat thin te pawh an awm tawh nghe nghe a; hman laia a hming chu chawiin Lianpui khua anla pu zel. He hmun atang hian Lalvunga beihlet dan tur chu ngaihtuahin, tun hmaa Zawngte tlang leh Singai tlang atanga Lalvunga ten an lo um thlak Farkawn leh Vaphai, Chawngtuia awm an unaute nen lungrualin ro an rel a ni.

Tin, bung thuma kan sawi tawh angin, Lianpuia zui ve lo Phunte khawthar anva din (sah) 1830 hnu thlenga la awm reng Punte ho hnen atang hian Phunte pipute hian Lalvunga leh Lianchia, ak Lianpuia te chanchin (thawnthu) te hi an lo dawng thin a chung chu Upahote hian an sawi thin a, titi berah an hmang thin a ni. Chungte chu he mi bu lo pianchhuahna bul a ni nghe nghe.

Bung 5-na.

Lalvunga thih thu:
(K.Zawla 1715)

(Sawi dan chihnih a awm)

1. Sawi dan pakhatna:

Punte hmuna awm Lalvungan Far khua atanga a hnawhchhuah Lianpuia fateho leh Far kawn leh Vaphai-a an um thlak Thangur leh Thangluah thlah, an unaute kha'n, ro an rel a Lalvunga chungah phuba la turin an ngam thlem tih chu, anchhiatna tur a thangkam a, an thatna tur inlungrual a, ngam thlemin, anga lantir a ni.

Hualngo lakah kan tlawm ta, chuvangin, sa-ui kan tan dawn



Tumkhat chu, thim hnuah paberin zanriah hmeh arsa a thel 








“Lalvunga hi hualngo lal, hualngo thlah chhuan ngana niin an sawi a, a pa chu Hriangngai lal Chawngmura a ni a. ‘Thante, han sawi peng lawk ila, kum 1871-a Mualbel lal Zapauva hovin Thanhranga khua Khuangleng an run tuma an mi man Thanhranga fanu Vanchhingpuii chu Hriangngai khaw lei nan hian an hralh thu Pu Kamtuana Khuaimual khua chuan kan inkawm tum khan min hrilh nghe nghe a sin,’ tih thu a sawi hnu chuan sawichhunzawm lehin “Chutih lal chuan Zadeng lal Darzatuala chu Zawngteah a lal a, Thangluah lal Lalpuihluta chu Selawnah a lal bawk a. Tin, Zadeng lal tho Lianbula chu Phaiphulah a lal a, Lianbula lal lai hian palian thlah Lianpuia chu Lianbula khua phaiphulah hian veng hran neiin a lo lal ve a, Phaiphul chu Phunte leh Khawthlir inkar saw a nia,” tih thu a han sawi chuan Thantei chuan, “Mawite Chung Zadeng lalte chu em ni Tuichhina awm Mangthawnga runtute chu? Tiin a lo zawt thuai a. Mawitea chuan, “An ni mai thei, Zadeng lal hoin Tuichhina awm Mangthawnga  an run thu chu an sawi thin a lawm,” a ti a. 

Thantei chuan, “Anih chuan han sawi chhunzawm leh teh le,” a tia. Mawitea chuan sawichhunzawm lehin  Zawngte leh Selawn Zadeng leh Thangluahho tangkawp chuan Chawnghawih khuaa Hualngoho awm chu an va run thut mai a, (Chawnghawih hi Vaphai kha zawn vel, Tiau chhaka awm a ni a, an lal kan hriat theihhnuhnung ber chu Lianhala Pu Lalbuta (Vulmawi) pa hi a ni a.) Chawnghawih khua an run thu chu Lalvungan a lo hriat chuan a thinrim hle a, Hriangngai atangin ava runlet veleh a. 

Darzatuala leh Lalpuihlutate chuan an ngam ta lo va Tiau kanin Farkawn ramah an tla thla ta a, chutih lai chuan Phaiphulah sawn Lianbula Zadeng lal tho a awm bawk a,  Lalvunga chuan a la hnawksak leh ngei dawna a hriat avangin ani pawh chu a um chhuak ta nghal a, a khawbu pawh a luah sak ta nghe nghe a; tin, palian thlah Lianpuia chu Lianbula khua Phaiphulah (Farzawlah) sawn veng hran neiin a lo lal ve a, Lalvungan Lianbula a um chhuah hnu hian Lianpuia chuan Lalvunga chu belhchhan tlak niin a hria a Lianbula chu umzui lovin Lalvunga chu a bel ta zawk a. Lalvungan a luah hnu hian Phaiphul tih chu Farzawl tiin a  thlak ta a.

“Lalvunga hi Lal huaisen leh thiltithei tak a nih avangin miten an ngairopuiin belhtlakah an ngai a, a khuaah chuan  Ralte, Chawngthu, Khiangte  Leh Lusei hnakthlak chi hrang hrangte chu pemlutin an chengho va, Chung zingah chuan Pasaltha tam tak an awm avangin Ral lakah pawh an thlamuang em em thin a ni.’ An lo tithin a.

“Farzawlah hian Mizo zinga hmeltha ber nia an lo sawi thin Lianchia chhangte pawh a awma, zaimi leh hlaphuah thiam Darthiangi a awm bawk a. Kut ni vangthla leh chawngchen a awmte hian an hlim thei hle a. Lalvunga chu a hmel leh a pumrua a thain lal thil tithei tak a lo ni bawk nen miten an ngaisang em em mai a, amaherawhchu hmel thuah chuan Lianchia chu an thlang zawk a, chung thu chu Lalvunga hlaah chuan hetiang hian kan hre thei a.

‘Miah Lianchia awm e, 
In sel e Lalvunga tualah Ngulrua bun e, 
Kawkvahai tlar na ngai,’ tiin. 
He hla thu awmzia hi, ‘Hmelthuah  chuan Lalvunga aiin Lianchia an sawi lar zawk a,  Lalvunga chu Thangchhuah leh mi huaisen a nih avangin an ngai ropui thung,’ tihna a ni.

Lalvunga leh Lianchia hmeltha hmingthang, chawngchen ni khuaa ‘lam dar leng tin chhaia’ an lo khawsak dunna hmun ram chawia Pu Lalnunzamah hla phuah hi han sawi ve lawk ila:  


                       HMEL THATE LENNA.
1 ‘Lalvungal eh Lianchia sak hming thanna hian zofa,
Lenna tlang leh mualzawng a dengkim ngei;
In sakhming hian thang a chhuah ngei Zofate thinlaiah,
Ka hril dawn e in lenna tlang leh mual te.

Pi pu, thangthar chena an sawi,
Hmeltha lal leh lal hmeltha-
Lalvung leh Lianchiate tuallenna;
In sulhnu leh farzawl lungdawh,
Zarva lenna ram daiah-
Chang zo ta Phunte tlang vul reng rawh.

2 Sakhmel that chuang vangin maw,
Tlangza mual tam in than le;
Hnam tin chhingtu khuavang val iangin e,
In pian, sei len, fam channa,
Ka hril dawn e zai hlain-
Thang leh thar Zofalengte hriat reng atan,

3 Theih chang se hmuh ve ka nuam,
Lamdar leng tin in chhai lai;
Khuangchawi, kut nia ningzu in dawn lai,
Famin thamral mah ula,
In sakhming a dai dawn lo-
An chen chuang an ti che u, dam lai hring nun.’ tiin. He hla hi C.Vansangan thiam takin a sa nghe nghe a ni.

 Lalvunga hun lai hian buh leh bal an hausak theih avangin  Chawnlam hi a awm deuh reng a,  chungahte chuan Lalvunga leh Lianchia hovin Chawng an chen a, nula leh tlangval pathlawi rualte hi an zaikhawm dual dual thin a. Chawngchennaah Lalvunga chu a laiah lamin hla a hril thin a, Thipui a awrha a sam tumah Dartawnsuk  a tawn bawk a, chutianga a han lam phar vel chu mite chuan mawi an lo ti em em a, a lam zawha an kianga thu atan an lo beisei hle thin a ni an ti.  heti hian hla an lo phuah a:
 
‘Dartawnsuk hring te leh Lalngo beh thi a hawih,  
Tlei dang zun ngai lo vin  kianga thu Lalvunga,’ tiin.
 
Lalvunga thi leh dar a ngah thu te, zai a thiam ziate chu hlain an lo phuah bawk a, 

‘Thuva nghawngtial te leh an dawn thin chawi chungah, 
Lalvungan zai a vawr e.  Thi leh Tian dar karah,’ tiin. 

Lalvunga that zia chu mi tinin an sawi duh hle mai a, a hmel chu Thifang tha nen an tehkhin thin a ni. Amah pawhin a inngai ropuiin a that dan pawh a hai lo va, hlain chu chu alo inphuah nghe nghe a. 

‘Dartawnsuk hring te leh beh thifang ka hmel in teh, 
Lentlanga dingdi par  chuai mawh tang Lalvunga,’ tiin. 

Farzawl khuaah sawn hun rei tak ralmuang leh nghet takin an lo awm a; mahse, chuti chung chuan ralruk englai pawha awm thei reng anih avangin  fimkhur thuah ral ven an uluk em em reng a. ‘Ral ven buk pawh hmun tam takah an siam a, mihring an indaih bawk a,  zan khat mah ral ven an pelh ngai lo’ an tia.  

‘Lalvunga chu ralrel thiam tak a niin a fimkhur thei em em a,  a remchan phawt chuan  lal ber ni mah se,  amah ngeiin ral ven a ho thin an ti bawk a. Thlawh hma lamah pawh Tlangval huaisen deuh deuhte chu  lawm tinah a sem rual thin,’ an ti a. Zankhat chu Lianchia ral ven zanah chuan rin loh tak maiin Lianchia ral venna bukah chuan  ral an lo thleng ta thut mai a,  thawm nei hman miah lovin Lianchia chu an that ta maia, hmun dangah pawh che tawh lem lovin Lianchia lu chu an tan a, an hawpui ta daih mai a. A tuk zinga Lianchia a thi tih an hriat chuan  a khawpumin an tap a, Lalvunga leh a upate pawh chuan  an sun nasa hle a hetiang hian hla an phuah a: 

‘Khawtlangmawi Lianchia fam an ti,  
Suihlung chhawl ang a dam thei lo ve, 
Zalengrual leh chin lai an dai e,’  tiin. 

Lalvunga chuan Lianchia thattute chu hmana Chawngte leh Selawna an um chhuah Zadeng  Thangluahho kha niin a ring a, a khuaa veng nei Lianpuian a phiarpui niin a ring bawk a;  chuvangin, Lianpuia chu Farzawla ata  a hnawtchhuak a, Tiau thlang lam Lianpuia hmun an tih Mualbawkah sawn  a kaia, an khua chu a hmun ram hming chawiin Lianpuia khua an ti ta a.” tih thu chu hrilhin Mualbawk Lianpui ram chu Thantei chu kawh hmuhin an thlir dun pah zel a. 

Lalvungan a hnua a hriat leh dan chuan Lianchia thattute chu hmana Chawngte leh Selawna an um chhuah Zadeng  Thangluahho kha nilo vin  Thlanrawn lam mi ni zawkin a hria a. Lalvungan Lianpuia a hnawh chhuah hian Lianpuia fapa Pu Buara chu Leithum ramah in tlemte nen veng neiin a indang a,  Huliana erawh chu a pa hnen Mualbawkah Lianpuia hmunah khuan a awm ve a. Lalvungan Lianchia thattu a hriat chian leh hnu chuan  Lianpuia nena an inkar boruak chu siamthat leh a duh a Lianpuia hnenah chuan palai a tir a,  Lianpuia pawh chuan inrem leh chu duhin ‘Tiau luiah khuan Saui tanin remthu an sawi leh ta a ni,’ an ti a.  

“Zawngte leh Selawn ata Lalvungan a lo hnawhchhuah Zadeng lal Darzatuala leh Thangluah  lal, Laipuihlutate erawhchu Lalvunga chunga an rilru na a la reh lo va, Lalvungan a do leh ngei dawna an rin tlat avangin Lalvunga chu hneh theih dan kawng an ngaihtuah a phiarruk zai an rel ta a.
 
Chutihlai chuan Farkawn hmunpuiah Darzatuala a lal a, Farkawn ram Bawlte hmunah Lalpuihluta chu veng neiin a lal bawk a. Leithumah Pu Buara, Sazep ramah Thawmchhetea   Mualbawkah Huliana leh Kelkangah Lalpuichhingate  an lal bawk a niawm e. Chutiang chuan Farkawn atanga kelkang ram thlengin  Lalvunga lo tihtlawm tawh Zadeng  Thangluah lalte chu  an lo inzar darh a.  Anni hi thlahtu hmunkhat Zahmuaka thlahte vek an nia.  

Darzatuala chu Lalvunga phiar tumin Sazep ram Thinghrangkawnah a in sawn a, Tiau dunga awm an laichin lalte zawng zawng chu Lalvunga dodal turin an sawm a,  Lianpuia erawh chuan Lalvunga nen Saui an lo tan tawh avangin  a inhnamhnawih duh ve lo va; mahse, a fate pahnih Pu Buara leh  Hulianaten Darzatuala chu an lo lungrualpui avangin a hnuah Lianpuia pawh chu an hmin ve leh ta a. Khawzahulha, Pu Buara, Lianpuichhinga leh Hulianate chuan an pate a lo tihtlawm tawh avang leh  Lalvunga chu an huphurh ve avangin Darzatuala chu an lungrualpui ta a.

Lalvunga Farzawl khuaa a awm lai hian a khua chu a lian hle a,  Darzatuala leh Lianpuiate  infinkhawm pawhin an zat lo va, Pasaltha Huaisen Hmingthang tak tak an tam avangin  Darzatuala hote chuan do emaw run emaw chu an ngam lo va. Nguntaka an ngaihtuah pawhin Lalvunga hneh dan kawng chu an hrethei lo va, a tawpah chuan a buma bumchhuah dan kawng zawngin an phiarru ta a, thah tum ni siin Thinghrangkawnah remna thuthlung siampui tur angin palai  an tir ta a, Lalvunga chuan Lianpuiate nen an inlungrual tih hre lo vin Darzatualan alakah ngaihngam taka awm duhin remna thuthlung sim a duh niin  a ring a. 

Lianpuia nen Saui an lo tan tawh bawk avangin rinhlelhna nei lo vin a upate nen chuan an kal ta a, Thinghrangkawnah chuan Hualngo nu, Farzawla tanga pasal nei Huallianpuii an tih chu a awm ve a, Huallianpuii chuan a pasalte thuruk, Lalvunga thah an tum thu chu a lo hria a, Lalvunga chu thilawm zia hrilhhriat tumin  kawtchhuahah a lo chang a, Lalvungate an lo thlen veleh chuan  ‘Lalvung haw leh mai rawh u  thah che an tum a ni  an thuruk ka hria a nia,’  a ti a; mahse Lalvunga chuan ‘remna thuthlung siam turin mi chah a,  Lianpuia nen pawh saui kan tan tawh a lawm  chuti chung pawha mi thah an duh chuan mi that mai rawh se,  Lianchia thattu niin ka ringa an lo ni si lo va, Khawchhak pawih ral tih loh he lamah ral an awm ka hre lo ve hlauhthawn thu leh tualkhel ral  ang lek a ni ang e, Tualkhel ralah Lalvunga hi ka tlan ngai lo’ a ti a,  Tlanchhe ta lo chuan khaw chhungah chuan an lut ta a.

Thinghrangkawnah chuan sa zangthal talh meuhin remthu chu an thlung ta a, a zanah chuan zu khawn an inhoa  hla chi hrang hrang sain an lam a, kut tiak zan ang maiin ngaihngam takin an awm a, an in rin loh lai tak chuan Lalvunga leh a Upate chu Darzatualate ho chuan  Thawklehkhatah an that ta vek mai a ni.” An ti a. 

“A tuk zingah khua a lo var chuan Lalvunga ber an thah tawh avangin  Zadeng, Palian, Thangluah hote chuan Lalvunga Farzawl khua chu rawk an tum ta a, Darzatuala ho chuan an kal a. Tiau dung khu rawn zawh chho vin Farzawl khua chu zanah an luta an rawk ta chiam mai a, hemi zan hian Tiau lui lam Farzawl kulh ralvengtu chu a lo awm loh avangin awlsam takin kulh chhungah chuan an luh theih phah a ni, an ti a. An luh veleh Lalvunga in chu  an hual nghal a, a thenin muala se rual riak khawm chu an lo khalhhawng bawk a,  Lalvunga nu mangang chuan tap chungin a fapa Lalvunga chu a lam ta lawm lawm mai a, anni chuan ‘Lalvunga nu tap duh suh Lalvunga chu Sahlamah a uai tawh e,’ an ti e an tia. Lalvunga neih ro hlu thil tha zawng zawng chu lak tumin a in chu an hai chiam a; mahse, an thawm hriain  Farzawl khaw mite chu an rawn thawkchhuak ve ta a,  zanthim karah Farzawl khaw awm dan an hriat chian loh avangin a runtute chu an che tha hlei thei lo va,  an zam chhe ta hle a an duh pawh an ti thei mumal ta lo a ni,” an tibawk a.  

“Lianpuia chu lalvunga nen remna siam a Saui tan tawh  an nia, thuthlung bawhchhia a Lalvunga an that leh si chu chawplehchilhin a inchhir leh hnuhnawh a Farzawl  an rawknaah a fate pawh a tel tir duh lo va, a hovin Lalvunga leh a Upate ruang chu lo senghawiin mi pangngai anga thlana zalh mai lo vin Kuangah  an ur vek an ruh zawng zawng chu sazep ram Lungpher kham luruh puk chhungah tha takin an dahkhawm niin an sawi thin. Thuthlung bawhchhiaa dik lo taka thil ti an nih avangin Zadeng, Palian, Thangluahte chu Tiau hrutah awm ngam tawh lovin Darzatualaho chuan Thlang leh zualah an tlathla ta vek a n,” an tibawk.
 
Saui tan hi remna thuthlung siam a ni a, hmanlai danah chuan saui tan tawh remna thuthlung bawhchhetu chu chantha an chang thei tawh lo va, an chan a chhe zui nghal ngei ngei thin an ti a, chutiang deuh chuan Darzatuala leh Lianpuiate chu Lalvunga laka an saui tan an bawhchhiat avangin an lal a tluang thei tawh lo va, zawi zawiin an tlawm hlen ta a ni,” an ti. Lalvunga an tihhlum thu leh a khua an rawk thu chu Zadeng ho chuan hetiang hian hla an phuah a. 
‘Tlan rawh tlan rawh lalvung tlan rawh ral an ti, 
Tualkhel ralah lalvung ka tlan ngai lo ve, 

Lalvungan ka lian a ti, Farzawl a luah, 
A luah sual e, changsial sawm thum an hlan e, 

Lalvunga nu tap tap lo la i chau vang, 
I fa Lalvunga sah lamah uai zo ta e, 

Lung an dawh, lung an dawh, ro lung an dawh e, 
Cherching kimah dar bang maw van pui chhing na  e,’ tiin.

Lalvunga chanchin an sawi hian a hausakzia thu hi an sawi hmaih ngai  meuh lo va, Farzawl vanglaiah pawh khan hlaahte an lo chuan tir thin a ni. Zadengho hlaphuaha a chang tawp ber hi Farzawl kawtchhuaha Lalvunga lung an phun chungchang a ni a, hei pawh hi Lalvunga hausak zia tar lanna a ni. A lungdawha ro thil hlu an khai anchhiate chu a tam hle a, Zadeng leh palian hoin mi ai zawngin a lo ropuiin a lo hausa hle zawng a nih hi an tihna a ni. Lalvunga leh a upate ruh an dah hi rei deuh tawhah khan Luruh pakhat chu Aizawl Meusium-a  dah turin an la a, Aizawl Meusiuam-ah a la awm a ni,” an ti. chumi tum chuan Sazep khaw upa Lianpuisuaka chuan kan pu Pu Lalvungate ruh a ni a tiin a lo phal lo va; mahse, tha taka thilawmzia an hrilh hnuah ani pawh chuan ka phal lo tih theih a ni ta bik lo va, an la ta ni angin an sawi bawk thin.

 Lalvunga thih kum hi AD 1780 vel kha a ni an ti a, Lalvunga thih hnuah a u Mangpuma fapa Darlianpuia a lala a hnu rei vak lovah thlang an tla veleh ta a ni an tibawk,” tih thute chu Mawitea chuan Thantei chu a hrilh ta a.

Thantei chuan, “A bengvar thlakin a ngaihnawm hle mai,” a ti a. Mawitea chuan, “Ni e Thante, henglai vela kan pi leh pute an awmlai kum 1780 – 1870 inkar chanchinte hian pi pute nun phung leh khawsak dante chu min hrilh chiang viau a ni. Hetih hun lai vela Pi pute chanchin leh ngaihruatna thilte hian Mizote ngaihtuahna a luahzui zel a ni tih pawh kan sawi takte atang mai pawh hian a hriat theih awm e, mahni thlatute nun phung leh khawsak zia hriatzui hi hnamte mawhphurhna a ni sia, tirawh kan awm rei ta hle mai kan naute i fin tawh ang,” tiin an naute chu an fin ta a. Tichuan, in lam panin an hawng ta a. 

Comments

Popular posts from this blog

KA HMANGAIH CHE A SIN..!

MIZO PI PUTE THLARAU KALKAWNG.